Luận án tiến sĩ: Hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở việt nam những vấn đề lý luận và thực, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phạm Thị Kim Anh
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Đức Long
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc Tế
• Đề tài: Hoàn Thiện Pháp Luật Về Nuôi Con Nuôi Có Yếu Tố Nước Ngoài Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đánh giá tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NUÔI CON NUÔI CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Khái niệm về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 2.2. Các trường hợp nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 2.3. Phân biệt với nuôi con nuôi quốc tế
• 2.4. Bản chất pháp lý của việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 2.4.1. Nuôi con nuôi là một sự kiện luật tịch
• 2.4.2. Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là một quan hệ pháp luật
• 2.5. Công nhận quyết định cho trẻ em Việt Nam làm con nuôi người nước ngoài và hệ quả phát sinh ở nước ngoài
• 2.6. Đương nhiên công nhận quyết định nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài được thực hiện theo Công ước La Hay 1993
• 2.7. Công nhận quyết định nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài được thực hiện ngoài thủ tục Công ước La Hay 1993
• 2.8. Hệ quả của việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài đã được giải quyết tại các cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam
• 2.9. Tiến hành lại thủ tục nhận con nuôi hoặc chuyển đổi hình thức nhận con nuôi
• 2.10. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ TÁC ĐỘNG ẢNH HƯỞNG TỚI VIỆC GIẢI QUYẾT VIỆC NUÔI CON NUÔI CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI Ở NƯỚC TA TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 3.1. Thực trạng nội luật hóa Công ước La Hay 1993 trong hệ thống pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở nước ta
• 3.2. Thiếu quy định xác định phạm vi áp dụng Công ước La Hay 1993
• 3.3. Xung đột pháp luật về các trường hợp nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài giữa các nước
• 3.4. Quy định về thủ tục giải quyết việc nuôi con nuôi theo Công ước La Hay 1993
• 3.5. Kết quả của việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 3.6. Thực trạng triển khai thực hiện Công ước La Hay 1993 ở nước ta
• 3.7. Yêu cầu của Công ước La Hay 1993 đối với việc giải quyết nuôi con nuôi nước ngoài
• 3.8. Tình hình thực hiện những nguyên tắc
• 3.9. Ảnh hưởng của thực trạng pháp luật tới thực tiễn giải quyết việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam
• 3.9.1. Lẩn tránh áp dụng Công ước La Hay 1993 và thủ tục giải quyết nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 3.9.2. Lạm dụng việc với trẻ em khuyết tật, trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo
• 3.9.3. Việc giải quyết nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài còn gắn với hỗ trợ tài chính có tính chất nhân đạo
• 3.10. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NUÔI CON NUÔI CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI Ở NƯỚC TA TRONG TÌNH HÌNH MỚI
• 4.1. Quan điểm, ý nghĩa và sự cần thiết hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở nước ta
• 4.2. Quan điểm hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 4.3. Ý nghĩa của việc hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 4.4. Những yêu cầu hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài
• 4.5. Đề nghị pháp hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở nước ta trong tình hình mới
• 4.5.1. Nội luật hóa Công ước La Hay 1993
• 4.5.2. Hoàn thiện các quy phạm xung đột pháp luật
• 4.5.3. Tăng cường cơ chế bảo đảm thực hiện Công ước La Hay 1993
• 4.5.4. Hoàn thiện thiết chế thực hiện Công ước La Hay 1993
• 4.5.5. Đào tạo nguồn cán bộ công tác xã hội trong lĩnh vực nuôi con nuôi
• 4.6. Kết luận
• DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về pháp luật nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài

Pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm 70 của thế kỷ XX, Việt Nam đã bắt đầu tiếp nhận trẻ em làm con nuôi ở nước ngoài. Đến nay, hoạt động này đã trở thành một phần quan trọng trong chính sách bảo vệ trẻ em. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi của trẻ em. Các quy định pháp luật hiện hành chưa hoàn thiện, dẫn đến việc thực hiện quyền lợi của trẻ em trong quá trình nuôi con nuôi nước ngoài còn gặp nhiều khó khăn. Việc hoàn thiện pháp luật là cần thiết để phù hợp với các quy định quốc tế, đặc biệt là Công ước La Hay 1993.

1.1. Tính cấp thiết của việc hoàn thiện pháp luật

Việc hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Sự gia tăng số lượng trẻ em Việt Nam được nhận làm con nuôi ở nước ngoài cho thấy nhu cầu cấp thiết về một khung pháp lý rõ ràng và hiệu quả. Các quy định hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn, dẫn đến việc nhiều trẻ em không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Hơn nữa, việc thực hiện các cam kết quốc tế cũng đòi hỏi Việt Nam phải có những điều chỉnh phù hợp trong hệ thống pháp luật của mình.

II. Thực trạng pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài

Thực trạng pháp luật hiện hành về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam cho thấy nhiều bất cập. Các quy định pháp luật chưa đồng bộ, dẫn đến việc áp dụng không nhất quán. Nhiều trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt vẫn chưa được giải quyết cho làm con nuôi, trong khi đó, các quy trình thủ tục còn phức tạp và thiếu minh bạch. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của trẻ em mà còn làm giảm niềm tin của các gia đình nước ngoài trong việc nhận con nuôi. Cần có sự đánh giá toàn diện về thực trạng này để đưa ra các giải pháp phù hợp.

2.1. Các vấn đề pháp lý trong nuôi con nuôi

Các vấn đề pháp lý trong nuôi con nuôi nước ngoài bao gồm sự thiếu hụt trong quy định về thủ tục, quyền lợi của trẻ em và trách nhiệm của các bên liên quan. Nhiều quy định không rõ ràng dẫn đến việc thực hiện không hiệu quả. Hơn nữa, sự xung đột giữa các quy định pháp luật trong nước và quốc tế cũng gây khó khăn trong việc giải quyết các trường hợp cụ thể. Cần thiết phải rà soát và điều chỉnh các quy định này để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả trong hoạt động nuôi con nuôi.

III. Đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật

Để hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần nội luật hóa các quy định của Công ước La Hay 1993 vào hệ thống pháp luật Việt Nam. Thứ hai, cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực cho các cơ quan thực thi pháp luật, nhằm nâng cao hiệu quả trong việc giải quyết các trường hợp nuôi con nuôi. Cuối cùng, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan liên quan để đảm bảo quyền lợi của trẻ em được bảo vệ một cách tốt nhất.

3.1. Nội luật hóa Công ước La Hay 1993

Nội luật hóa Công ước La Hay 1993 là một bước quan trọng trong việc hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài. Điều này không chỉ giúp Việt Nam thực hiện các cam kết quốc tế mà còn tạo ra một khung pháp lý rõ ràng cho các hoạt động nuôi con nuôi. Cần thiết phải rà soát và điều chỉnh các quy định hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong việc thực hiện các quy định này.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Hoàn thiện pháp luật về nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài ở Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn" (Chuyên ngành: Luật quốc tế, Mã số: 9380108) do Nghiên cứu sinh Phạm Thị Kim Anh thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Vũ Đức Long và TS. Bùi Xuân Như, là một công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu và có tính đột phá về tư pháp quốc tế và quyền trẻ em.

Bối cảnh khoa học của đề tài khởi nguồn từ lịch sử giải quyết nuôi con nuôi quốc tế tại Việt Nam từ thập niên 1970 với chiến dịch Babylift đưa "hơn 3000 trẻ em bị bỏ rơi, trẻ em mồ côi, trẻ em thất lạc cha mẹ do bom đạn chiến tranh" ra nước ngoài (Pháp, Canada, Thụy Điển). Kể từ đó đến nay, Việt Nam luôn giữ vai trò là "Nước gốc" (State of origin) giải quyết cho hơn 12.000 trẻ em sang các "Nước nhận" (Receiving states) phát triển như Pháp, Mỹ, Canada, Thụy Điển, Thụy Sỹ, Đan Mạch, Italy, Tây Ban Nha trong giai đoạn 2003–2015, chiếm gần 8% tổng số trẻ em được giải quyết làm con nuôi quốc tế của toàn khu vực Châu Á.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở sự bất cập, thiếu liên thông và xung đột chuẩn mực giữa hệ thống pháp luật thực định Việt Nam (Luật Nuôi con nuôi 2010, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, Luật Trẻ em 2016) với Công ước La Hay số 33 ngày 29/5/1993 về Bảo vệ trẻ em và Hợp tác trong lĩnh vực con nuôi quốc tế (CULH 1993) mà Việt Nam chính thức là thành viên từ ngày 01/02/2012.

Nghiên cứu giải quyết 03 câu hỏi cốt lõi và kiểm chứng 04 giả thuyết khoa học:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1: Mối quan hệ tương hỗ giữa pháp luật về nuôi con nuôi và pháp luật bảo vệ trẻ em trong việc thiết lập biện pháp chăm sóc thay thế vì lợi ích tốt nhất của trẻ em?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2: Tính khả thi và cơ chế pháp lý nhằm xã hội chế định tổ chức con nuôi và chức danh cán bộ công tác xã hội tại Việt Nam?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3: Cơ chế xung đột pháp luật và việc công nhận hệ quả pháp lý của quyết định nuôi con nuôi giữa Nước gốc và Nước nhận?

Các giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết H1: Nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài (YTNN) là giải pháp chăm sóc thay thế cuối cùng (subsidiarity principle), nhưng cơ chế gắn kết hỗ trợ nhân đạo tài chính đã làm sai lệch bản chất và gia tăng nguy cơ thương mại hóa.
• Giả thuyết H2: Sự thiếu liên thông giữa chế định nuôi con nuôi trong nước và nuôi con nuôi có YTNN dẫn đến việc ưu tiên trẻ em vào cơ sở nuôi dưỡng để cho ra nước ngoài thay vì tìm gia đình thay thế nội địa.
• Giả thuyết H3: Khoảng trống quy định về hệ quả pháp lý của việc nuôi con nuôi có YTNN gây trở ngại cho việc công nhận quyết định tại Nước nhận và bảo hộ công dân.
• Giả thuyết H4: Việc thiếu vắng chế định tổ chức con nuôi phi chính phủ trong nước làm giảm tính chuyên nghiệp và minh bạch trong quy trình tư pháp.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn từ cuối những năm 1970 đến năm 2018, khảo sát thực chứng hệ thống tư pháp của các nước tiếp nhận chính (Pháp, Tây Ban Nha, Italy, Canada) nhằm xây dựng luận cứ hoàn thiện toàn diện thể chế pháp luật Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Luận điểm khoa học của luận án được định vị thông qua việc tổng quan và phê phán các dòng nghiên cứu lớn trên bình diện quốc tế và trong nước:

Trên bình diện quốc tế, các công trình của Selman Peter (2009, 2012) cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng toàn cầu về dịch chuyển con nuôi quốc tế; David Smolin (2004, 2006) và Nigel Cantwell (2014) phơi bày mặt trái của nạn mua bán, thương mại hóa trẻ em dưới danh nghĩa nhân đạo; Hervé Boechat (2012) phân tích hiện tượng "tẩy rửa nguồn gốc" (blanchissement) trẻ em tại các nước đang phát triển; Ban Thường trực CULH (2015) công bố "Báo cáo 20 năm thực thi Công ước La Hay 1993" nhấn mạnh xu thế giảm số lượng nhưng tăng tính giám sát nghiêm ngặt; Dịch vụ Xã hội Quốc tế (ISS) và UNICEF (2009) trong "Báo cáo năm 2009 về tình hình cho nhận con nuôi ở Việt Nam: Những phát hiện và khuyến nghị" đã chỉ rõ quy trình cho phép người nước ngoài trực tiếp tìm kiếm trẻ em tại Việt Nam là đảo ngược chuẩn mực quốc tế: thay vì tìm gia đình thay thế phù hợp cho trẻ em thì pháp luật lại tạo cơ chế tìm trẻ em cho người nhận nuôi.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu nền tảng của TS. Vũ Ngọc Bình (2000) xác lập nuôi con nuôi là một biện pháp phúc lợi xã hội (a child welfare measure); TS. Vũ Đức Long (2005) khẳng định hoạt động con nuôi quốc tế đã chuyển biến bản chất từ quan hệ cá nhân sang "Nhiệm vụ của Nhà nước" (Affaire d'État); TS. Nguyễn Công Khanh (2000, 2005) nghiên cứu hệ quy phạm xung đột theo luật quốc tịch (lex nationalis) và luật nơi thường trú (lex domicilii); TS. Nguyễn Hồng Bắc và TS. Nông Quốc Bình (2005) bảo vệ nguyên tắc luật nơi thực hiện hành vi (lex loci actus); TS. Nguyễn Phương Lan (2002, 2012) khảo cứu chế định hệ quả con nuôi và đề xuất áp dụng hình thức "con nuôi trọn vẹn".

Luận án xác lập vị trí học thuật tiên phong khi giải quyết cuộc tranh luận lý thuyết kéo dài: Tiếp cận nuôi con nuôi có YTNN thuần túy dưới góc độ quy phạm xung đột tư pháp quốc tế truyền thống hay tiếp cận theo cấu trúc quyền con người đa phương dựa trên nguyên tắc bắt buộc chung (jus cogens) của CULH 1993. Tác giả chứng minh rằng việc xây dựng quy phạm xung đột riêng lẻ không còn đáp ứng được bối cảnh đa phương hóa, đòi hỏi phải tái cấu trúc toàn diện hệ thống nguồn luật, kết hợp luật thực định quốc gia với chuẩn mực quốc tế.

So sánh với hệ thống pháp luật nước ngoài:

• Pháp: Điều 370-5 Bộ luật Dân sự Pháp phân định rõ giữa nhận con nuôi giản đơn (adoption simple) và nhận con nuôi trọn vẹn (adoption plénière), dẫn đến việc Tòa án sơ thẩm thẩm quyền rộng Paris từng từ chối công nhận quyết định nuôi con nuôi của Việt Nam do pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ sự chấm dứt hoàn toàn quyền của cha mẹ đẻ.
• Tây Ban Nha: Đạo luật số 54/2007 về Nuôi con nuôi quốc tế (Ley 54/2007 de Adopción Internacional) thiết lập cơ chế kép giám sát nghiêm ngặt năng lực của người nhận nuôi và thẩm quyền chuyển đổi hình thức nuôi con nuôi phù hợp với CULH 1993.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết Tư pháp quốc tế hiện đại và Lý thuyết Quyền trẻ em thông qua việc xác lập 03 mệnh đề khoa học mang tính đột phá:

• Mệnh đề 1 (Subsidiary Care Principle): Nuôi con nuôi có YTNN không phải là một nhánh của quan hệ hôn nhân gia đình thông thường mà là một biện pháp bảo vệ trẻ em có tính chất phụ trợ, thay thế cuối cùng khi mọi nỗ lực nuôi dưỡng trong môi trường gia đình gốc hoặc gia đình nhận nuôi trong nước không thực hiện được.
• Mệnh đề 2 (De-commercialization Doctrine): Xác lập nguyên tắc pháp lý bất khả xâm phạm về sự tách bạch tuyệt đối giữa quy trình giải quyết thủ tục tư pháp nuôi con nuôi với các nghĩa vụ đóng góp hỗ trợ tài chính, nhân đạo của người nhận nuôi hoặc tổ chức con nuôi nước ngoài.
• Mệnh đề 3 (Relational Recognition Framework): Xác định mối quan hệ phụ thuộc hữu cơ giữa giá trị pháp lý của quyết định nuôi con nuôi tại Nước gốc (Việt Nam) và hiệu lực thi hành tại Nước nhận, đòi hỏi thiết lập quy phạm giải quyết xung đột về hệ quả pháp lý (chấm dứt hay bảo lưu quan hệ với cha mẹ đẻ).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa:

1. Lý thuyết Nguồn luật Tư pháp quốc tế (hài hòa hóa điều ước quốc tế đa phương và luật quốc gia).
2. Quan điểm hệ thống cấu trúc 4 trụ cột theo Nghị quyết số 48/2005/NQ-TW của Bộ Chính trị:
   • Hệ thống nguồn luật thực định.
   • Thiết chế bảo đảm thực hiện.
   • Năng lực tổ chức thi hành và giám sát.
   • Đào tạo đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp (nhân viên công tác xã hội).
3. Khung phân tích tương thích chuẩn mực CULH 1993: Đánh giá cơ chế "chấp thuận tự nguyện có hiểu biết" (informed consent), tính minh bạch tài chính và nguyên tắc ưu tiên con nuôi nội địa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp trường phái hiện thực pháp lý (Legal Realism) và luật học so sánh (Comparative Jurisprudence).
• Thiết kế đa tầng (Multi-level design): Phân tích ở 03 cấp độ: Quốc tế (CULH 1993, Công ước Quyền trẻ em UNCRC), Khu vực/Song phương (Các hiệp định tương trợ tư pháp và hiệp định hợp tác con nuôi), Quốc gia (Luật Nuôi con nuôi 2010 và các luật chuyên ngành).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu bảo đảm chuẩn mực phương pháp luận khoa học:

• Thu thập dữ liệu: Khảo cứu tài liệu lưu trữ từ Cục Con nuôi - Bộ Tư pháp, các báo cáo tổng kết giai đoạn 1990–1996, 2003–2015, 2011–2018; các phán quyết của Tòa án Pháp, Tây Ban Nha; báo cáo chuyên đề của Hội nghị La Hay, ISS, UNICEF.
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation):
  • Phương pháp luật học so sánh đối chiếu quy định của Việt Nam với Pháp, Tây Ban Nha, Canada, Italy.
  • Phương pháp phân tích quy phạm (normative analysis) đánh giá tính tương thích giữa Luật Nuôi con nuôi 2010 với CULH 1993.
  • Phương pháp thống kê xã hội học pháp lý đánh giá biến động số lượng hồ sơ con nuôi trước và sau khi gia nhập CULH 1993.

Data và phân tích

• Mẫu dữ liệu định lượng:
  • Thống kê toàn bộ >12.000 trường hợp trẻ em Việt Nam làm con nuôi nước ngoài giai đoạn 2003–2015 (Phụ lục A, Bảng 1).
  • Thống kê phân loại theo đối tượng trẻ em (trẻ khỏe mạnh, trẻ khuyết tật, trẻ mắc bệnh hiểm nghèo) giai đoạn 2011–2018 (Phụ lục A, Bảng 2).
  • So sánh tỷ lệ giải quyết con nuôi quốc tế giữa các quốc gia Châu Á (Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ, Philippines, Thái Lan, Việt Nam) trong giai đoạn 2003–2013, trong đó Việt Nam chiếm xấp xỉ 8%.
• Độ tin cậy và kiểm chứng chéo: Dữ liệu hành chính được kiểm chứng độc lập với cơ sở dữ liệu của Cục Thống kê Tư pháp quốc tế La Hay và số liệu do các Cơ quan Trung ương về con nuôi của Nước nhận công bố.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự sụt giảm số lượng gắn liền với nâng cao chuẩn mực: Sau khi Luật Nuôi con nuôi 2010 và CULH 1993 có hiệu lực, số lượng trẻ em đi làm con nuôi nước ngoài giảm mạnh, tuy nhiên tỷ lệ trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt (khuyết tật, mắc bệnh hiểm nghèo) tăng lên. Điều này phản ánh sự chuyển biến tích cực trong việc hạn chế trục lợi nhưng bộc lộ lỗ hổng trong việc tìm mái ấm cho trẻ em có nhu cầu chăm sóc đặc biệt.
2. Xung đột quy định về tài chính và hỗ trợ nhân đạo: Khoản 3 Điều 58 Nghị định số 68/2002/NĐ-CP và một số điều khoản thực thi Luật Nuôi con nuôi 2010 duy trì sự liên kết giữa cấp phép hoạt động tổ chức con nuôi với nghĩa vụ tài trợ nhân đạo. Luận án chỉ ra đây là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hiện tượng thương mại hóa, vi phạm nguyên tắc cơ bản của CULH 1993.
3. Khoảng trống pháp lý về hệ quả con nuôi và xung đột pháp luật: Pháp luật Việt Nam chưa quy định rõ ranh giới giữa việc cắt đứt hoàn toàn hay duy trì quyền/nghĩa vụ với gia đình đẻ, dẫn đến việc các phán quyết tại Việt Nam chỉ được công nhận là "con nuôi đơn giản" tại các nước áp dụng chế định "con nuôi trọn vẹn" như Pháp, gây bất lợi cho quyền thừa kế và quốc tịch của trẻ.
4. Thiếu vắng thiết chế tổ chức con nuôi nội địa và cán bộ công tác xã hội: Thủ tục tư pháp hiện tại đặt toàn bộ gánh nặng lên cơ quan hành chính (Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Tư pháp) mà thiếu mạng lưới nhân viên công tác xã hội chuyên nghiệp đánh giá tâm lý, hoàn cảnh gia đình trẻ em.
5. Nhu cầu pháp lý mới từ sự phát triển nhân quyền: Xuất hiện khoảng trống pháp lý đối với quyền nhận con nuôi của các cặp đôi chung sống cùng giới tính hoặc người độc thân đồng giới theo xu hướng luật pháp tiến bộ quốc tế.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn hóa về quan hệ nuôi con nuôi có YTNN, xác lập bản chất sự kiện hộ tịch quốc tế và trách nhiệm công quyền bảo vệ quyền con người.
• Về lập pháp và chính sách:
  • Kiến nghị sửa đổi, bổ sung Luật Nuôi con nuôi 2010: Tách bạch hoàn toàn viện trợ nhân đạo khỏi thủ tục nuôi con nuôi; bổ sung quy định về chuyển đổi hình thức nuôi con nuôi (từ đơn giản sang trọn vẹn).
  • Hoàn thiện quy phạm xung đột trong Bộ luật Dân sự: Quy định rõ luật áp dụng cho điều kiện nuôi con nuôi và hệ quả nuôi con nuôi.
  • Thiết lập cơ chế cấp phép và quản lý tổ chức con nuôi trong nước hoạt động phi lợi nhuận.
  • Ban hành tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp và cơ chế pháp lý cho "Cán bộ công tác xã hội trong lĩnh vực nuôi con nuôi".

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu: Do rào cản về bảo mật thông tin tư pháp cá nhân xuyên quốc gia và chủ quyền dữ liệu, nghiên cứu chưa thể theo dõi dọc (longitudinal tracking) toàn diện sự hòa nhập xã hội và phát triển tâm lý của 100% trẻ em Việt Nam sau khi trưởng thành tại Nước nhận.
• Định hướng nghiên cứu tương lai:
  1. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa quốc gia liên thông quốc tế về nguồn gốc trẻ em được nhận nuôi, phục vụ quyền tìm lại nguồn cội (right to know origins) theo Điều 30 CULH 1993.
  2. Nghiên cứu cơ chế bảo trợ tư pháp hậu con nuôi (post-adoption monitoring) thông qua mạng lưới lãnh sự và cơ quan trung ương.
  3. Khảo cứu tác động của công nghệ hỗ trợ sinh sản (mang thai hộ có yếu tố nước ngoài) đến việc xác lập quan hệ cha mẹ - con nuôi quốc tế.
  4. Mở rộng nghiên cứu quyền nhận con nuôi của các cấu trúc gia đình đa dạng (cặp đôi đồng giới, người chuyển giới) trong tư pháp quốc tế so sánh.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Trường Đại học Luật Hà Nội nghiên cứu toàn diện việc nội luật hóa CULH 1993, trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho đào tạo sau đại học ngành Luật quốc tế và Tư pháp quốc tế.
• Tác động lập pháp và thực thi chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và cứ liệu thực tiễn phục vụ trực tiếp cho Bộ Tư pháp (Cục Con nuôi) trong việc tổng kết 10 năm thi hành Luật Nuôi con nuôi, xây dựng Hồ sơ đề nghị sửa đổi Luật Nuôi con nuôi và hoàn thiện Nghị định hướng dẫn thi hành.
• Lợi ích xã hội và hội nhập quốc tế: Nâng cao uy tín quốc tế của Việt Nam trong việc thực thi các cam kết nhân quyền của Liên Hợp Quốc, bảo vệ tối đa quyền của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, phòng chống tội phạm mua bán trẻ em xuyên quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nhà nghiên cứu và Nghiên cứu sinh: Kế thừa khung lý thuyết về giải quyết xung đột pháp luật và phương pháp tiếp cận quyền trẻ em trong tư pháp quốc tế.
• Cơ quan xây dựng pháp luật (Quốc hội, Bộ Tư pháp): Tiếp cận luận cứ khoa học để sửa đổi Luật Nuôi con nuôi và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Cơ quan thực thi (Cục Con nuôi, Sở Tư pháp, UBND cấp tỉnh): Ứng dụng quy trình đánh giá hồ sơ, xác minh tình trạng trẻ em bị bỏ rơi, bảo đảm tính tự nguyện và minh bạch.
• Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt và các gia đình nhận nuôi: Thụ hưởng môi trường pháp lý an toàn, nhân đạo, bảo đảm quyền lợi lâu dài về quốc tịch, nhân thân và tài sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã chuyển dịch thành công mô hình lý thuyết điều chỉnh nuôi con nuôi có YTNN từ Lý thuyết quy phạm xung đột tư pháp truyền thống sang Lý thuyết trách nhiệm quốc gia bảo đảm quyền trẻ em dựa trên chuẩn mực jus cogens. Công trình chứng minh rằng nuôi con nuôi quốc tế là một bộ phận hữu cơ của chính sách an sinh xã hội thay thế (subsidiary care), không thể tách rời khỏi hệ thống bảo trợ trẻ em quốc gia.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước (như Nguyễn Phương Lan 2002 chỉ tập trung vào luật thực định nội địa, hoặc Nguyễn Công Khanh 2005 tập trung vào quy phạm xung đột đơn thuần), luận án sử dụng phương pháp phân tích tương thích đa tầng, kết hợp dữ liệu lưu trữ tư pháp 15 năm (2003–2018) với phân tích phán quyết thực tế của Tòa án nước ngoài (Pháp, Tây Ban Nha), tạo nên tính đa chiều và độ tin cậy thực chứng cao.

3. Phát hiện thực tiễn bất ngờ nhất là gì? Mặc dù Luật Nuôi con nuôi 2010 đã tạo bước tiến lớn, nhưng việc quy định trách nhiệm hỗ trợ nhân đạo của tổ chức con nuôi nước ngoài tại các văn bản dưới luật vô hình trung đã tạo ra "cơ chế thị trường méo mó", khiến việc tìm gia đình thay thế bị phụ thuộc vào nguồn tài trợ tài chính, dẫn đến sự suy giảm tỷ lệ trẻ em khuyết tật nặng được tìm mái ấm phù hợp do rào cản chi phí và thủ tục.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình/khung đề xuất cụ thể không? Luận án đề xuất quy trình lập pháp 5 bước cụ thể nhằm nội luật hóa toàn diện CULH 1993: (1) Sửa đổi phạm vi áp dụng và khái niệm con nuôi có YTNN; (2) Thiết lập quy định chuyển đổi hình thức nuôi con nuôi; (3) Tách bạch tài chính và cấm viện trợ nhân đạo có điều kiện; (4) Thể chế hóa chức danh cán bộ công tác xã hội; (5) Phân cấp và chuyên nghiệp hóa thẩm quyền của Cơ quan Trung ương.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu trong 10 năm tới? Tập trung nghiên cứu hoàn thiện tư pháp quốc tế Việt Nam về: Cơ chế giám sát số hóa quyền nhân thân của trẻ em ở nước ngoài; Thiết lập quy định công nhận phán quyết nhận con nuôi của các hình thức hôn nhân mới; Xây dựng Luật Tư pháp quốc tế độc lập của Việt Nam.

Kết luận

Luận án của Tiến sĩ Phạm Thị Kim Anh đã đóng góp xuất sắc cho khoa học pháp lý Việt Nam thông qua 05 kết quả then chốt:

1. Xác lập nền tảng lý luận toàn diện, định vị quan hệ nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài là biện pháp chăm sóc thay thế cuối cùng vì lợi ích tối cao của trẻ em.
2. Phân tích sâu sắc sự thiếu liên thông giữa chế định nuôi con nuôi trong nước và nuôi con nuôi có YTNN, chỉ ra những điểm nghẽn cản trở việc thực thi nguyên tắc ưu tiên con nuôi nội địa.
3. Làm rõ mối quan hệ phụ thuộc pháp lý giữa Nước gốc và Nước nhận, giải quyết căn bản vấn đề xung đột pháp luật về điều kiện và hệ quả nuôi con nuôi.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ: Nội luật hóa nguyên tắc jus cogens của CULH 1993, bãi bỏ việc gắn kết nuôi con nuôi với hỗ trợ nhân đạo, hoàn thiện quy định về công nhận con nuôi trọn vẹn.
5. Kiến nghị đột phá về mặt thể chế: Xã hội hóa dịch vụ con nuôi thông qua tổ chức con nuôi trong nước và thiết lập chức danh cán bộ công tác xã hội chuyên trách.

Công trình là bước tiến lớn thúc đẩy sự tương thích giữa nền tư pháp Việt Nam với chuẩn mực quốc tế, bảo vệ vững chắc quyền con người và quyền trẻ em trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1- Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến dé tải vả những van đất ra cẩn tiếp tục nghiên cứu trong luận an Chương 2: Cơ si lý luận v nuôi con nuôi có yêu tổ nước ngoài Chương 3: Thực trạng pháp luật vả tác động ảnh hưởng tới thực tiễn giãi quyết việc nuôi con nuôi có yêu tổ nước ngoai 6 nước ta trong giai đoạn hiện nay Chương 4: Để xuất một s6 giải pháp hoàn thiện pháp luật về nui con nuối có yếu tổ nước ngoài ở nước ta trong tinh hình mới. ul CHUONG1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN DE TÀI VA NHỮNG VAN DE ĐẶT RA CAN TIẾP TỤC NGHIÊN CUU 1. Danh giá tinh hình nghiên cứu trên thé giới Thực trang cho nhận trẻ em Việt Nam lam con nuôi ở nước ngoài đã được phan ánh trong một số công trình nghiên cứu của các cơ quan, tô chức quốc tế va của một số nước. Trong bồi cảnh chung trên thé giới và thực tiễn cho nhận tré em.

làm con nuôi nước ngoải 6 những nước như Rumani, Colombia vao những năm 80 của thé kỹ XX đã khiến các nước phương Tây va các tổ chức quốc tế về quyển trẻ em lo ngại. Trước thực trang đó, Hồi nghị Tư pháp La Hay đã xây dựng "Báo cáo về việc cho nhận trẻ em có nguồn gốc nước ngoài lêm con nuối” [54] dé đánh giá thực tiễn của hoạt động cho nhận trẻ em có nguôn gốc nước ngoài làm con nuôi Bao cáo tổng thể vẻ tình hình cho trễ em có nguồn gốc nước ngoài lâm con nuôi đã phản anh thực trang giãi quyết nuối con nuôi nước ngoái và quy định pháp luật quốc gia về nuôi con nuôi của các nước, nhằm phục vu cho việc xây dựng nội dung. dự thảo CULH 1993 'Vào cuối những năm 90 của thé kỷ trước, Việt Nam va CH Pháp đã chuẩn bị cho việc thiết lập khuôn khổ hop tác song phương vé nuôi con nuôi. Trong bồi cảnh đó, Nghị viên Pháp đã xay dưng vả thông qua "Báo cáo số 410 vé dự án luật phê chuẩn Hiệp định hợp tác về nuôi con nuôi giữa CH Pháp va CH XHCN Việt Nam [71] và "Báo cáo số 2370 về dự án luật phé chuẩn Hiệp định hợp tác về nuôi cho nhận con nuôi quốc tế ở Việt Nam vào những năm 90 của thé kỹ XX, đánh giá mốt số hạn chế của quy định pháp luật có liên quan như việc cho tré em lâm con nuôi không bão đảm yếu tố tự nguyên của cha, me dé hoặc người giám hô của tré em.

Trong quá trình thực hiện Hiếp đính hợp tác song phương giữa Việt Nam và Pháp, Chính phủ Pháp đã xây dựng “Bảo cáo vẻ muối con nuôi năm 2008” [42] 2 đánh giá thực trang việc nuôi con nuối quốc tế ở một số Nước gốc trong đó có tỉnh. hình cho nhân con nuôi ở Việt Nam Theo đó, việc giải quyết nuôi con nuôi có YTNN4 nước ta còn gắn bỏ mật thiết với các khoản hỗ trợ nhân đạo, các tổ chức con nuôi nước ngoài có ngiĩa vụ thực hiện hỗ trợ nhân đạo đồng thời với hoạt đồng nuôi con nuôi Trước thực tiễn một sô nước như Mỹ, Thụy Điển, Ailen không tiếp tục gia hạn Hiệp định hợp tác song phương về nuôi con nuối với Việt Nam, ISS và Quy bảo vệ nhỉ đồng của LHQ đã lập báo cáo đánh gia tinh hình cho nhận con nuôi ở Việt Nam “Bao cáo năm 2009 vẻ tình hình cho nhận con nuôi ở Việt Nam: những phat hiện va khuyến nghĩ [66] Báo cáo năm 2009 đã đánh giá thực trang giãi quyết việc nuôi con nuôi nước ngoài ở Việt Nam, chỉ ra những điểm hạn chế cơ bản của các quy định pháp luật về nuôi con nuôi nói chung và nuôi con nuôi có YTNN nói riêng và đưa ra một số khuyến nghị nhằm cải thiện tình hình cho nhận con nuôi nước ngoài ở Việt Nam, tiến tới hoán thiện pháp luật. Nhằm góp ý hoản thiện dự án Luật nuôi con nuôi, ISS đã xây dựng “Ban góp ý du án Luật nuôi con nuôi [67], theo đó tổ chức quốc tế nay khuyến nghị Việt ‘Nam không nên dua van dé khuyến khich hỗ trợ nhân đạo trong dự án luật. Van dé hỗ trợ nhân dao nên được điều chỉnh trong một văn bản QPPL khác.

Sau khi Luật nuôi con nuôi có hiệu lực thi hảnh, ISS đã đảnh giá tỉnh hình giãi quyết việc nuôi con nuôi có YTNN ở Việt Nam và nêu ra một số khiếm khuyết của Luật nuôi con. nuôi [68], [69], [70] như vẫn để cho trẻ em khuyét tất, trẻ em mắc bệnh hiểm. nghèo lâm con nuôi, vẫn để giải quyết nuôi con nuôi trong gia đình ho hàng và hỗ trợ nhân đạo Về các công trình nghiên cứu cả nhân, Selman Peter đã thống kê số liệu trẻ em trên thé giới va trẻ em Việt Nam được cho lam con nuôi của các nước trên thé giới [53]. Số liêu giải quyết việc nuôi con nuôi của các nước trên thể giới vả Việt Nam đã được đăng tai trên trang thông tin điện từ của Hội nghị TPQT La Hay va số liêu trích dẫn tại các bảng, biểu của luận án.

Số liệu nuôi con nuôi quốc tế của 'Việt Nam từ năm 2003 đến 2013 chiếm gan 8% tổng số trẻ em được giải quyết lam 13 con nuối nước ngoài của các nước châuA bao gồm Trung Quốc, Han Quốc, An Độ, Philippines, Thai Lan va Việt Nam. Smolin David [52] và Nigel Cantwell [60] đã nghiên cửu và lập báo cáo vẻ tình hình mua bán trẻ em để cho lảm con nuôi trên thể giới. Boechat Hervé [40] nghiên cứu “Những ving 2am trong việc cho nhân nuôi con nuối quốc tế", đã đề cập dén van dé “tay rửa” (blanchissement) tré em để cho làm con nuôi, trong đó có nên một số vụ việc cụ thể như ở Nam Định Nigel Cantwell [68] nghiên cứu việc cho trẻ em khuyt tật, trễ em mắc bệnh hiểm nghèo (hay còn goi là trễ em có nhủ cầu chăm sóc đặc biét) làm con nuôi quốc té, trong đó có một số đánh giá vẻ hoạt đồng cho nhận con nuôi quốc té ở Việt Nam. CULH 1993 là ĐƯỢT đa phương quan trọng, có khoảng hơn 98 nước thánh viên và có hiệu lực thi hảnh được 25 năm.

Đánh gia 20 năm tỉnh hình thực thi Công ước, Ban Thường trực CULH năm 2015 đã zây dựng "Báo cáo 20 năm thực thi Công ước La Hay 1993” [63] đánh giá kết quả và những thách thức thực hiện Công ước, tác động của Công tước tới thực trang hiến nay, theo đó số lượng trẻ em trước ngoài được giải quyết cho lam con nuối quốc tế giảm mạnh trong khi đó chỉ ất việc nuôi con nuôi quốc tế lại tăng và thời gian giải quyết lai kéo dài Các công trình nghiên cứu nêu trên đã đánh giá sâu sắc thực trạng giải quyết cho tré em nước ngoài làm con nuôi ở những nước phát triển của Châu Âu va Châu Mỹ, trong đó có trễ em Việt Nam; đẳng thời chỉ ra những lam dung trong qua trình. giải quyết nuôi con nuôi có YTNN vào cuối những năm 90 của thế kỷ 2X [45], [S1] Việc cho nhân con nuôi không tuân thủ điều kiện của trẻ em được cho lam con nuôi, ý kiến đồng ý của cha me dé và van dé thiểu minh bach tài chỉnh trong việc tiếp nhận các khoản hỗ trợ nhân đao. Các công trình nghiên cửu đã phân tích sâu sắc thực trang thiểu bao đăm pháp lý trong việc giải quyết nuôi con nuôi có Y TNN ở nước ta trong những giai đoạn. trước khi Nghị định số 68/2002/NĐ-CP có hiệu lực thí hành.

Trước thực trang đáng cảnh báo đó, các cơ quan có t quyển của Việt Nam đã đứng cho trễ em 4 lâm con nuôi ở nước ngoài để chân chỉnh vả thay đổi quy định pháp luật có liên quan Qua “Bao cáo năm 2009 vẻ tình hình cho nhận con nuôi ở Việt Nam: những phát hiện và khuyến nghỉ" của ISS [66] cho thay nhu cầu nhân con nuôi của người nước ngoài đã có ảnh hưởng to lớn đổi với việc giải quyết cho tré em Việt Nam lâm con nuôi nước ngoai trong những giai đoạn trước năm 2010 [66]. Trước sức ép của nhu cầu nhận con nuôi của người nước ngoài, một số lượng lớn trễ em được cho làm con nuôi ở nước ngoài đều thuộc điện tré em bị bổ rơi "Nhu cầu nhận con nuôi của người nước ngoài va việc cho nhân con nuôi gắn với các khoản tải chính lả những yêu tổ gây tác đông manh tới nguôn gốc tré em bị bö rơi được cho làm cơn nuôi ở nước ngoài. Quy trình giãi quyét việc nuôi cơn audi có YTNN ở Việt Nam trước khi Luật nuôi con nuôi có hiệu lực thi hành được. cho là không phủ hợp với chuẩn mực quốc tế, không nhằm đáp ứng nhu cầu và lợi ích của trẻ em mả ngược lại vi nhu cầu của người nhận con nuôi.

Nói cách khác, pháp luật nước ta cho phép người nước ngoài trực tiép đi tim kiếm tré em để nhận. lâm con nuôi, chứ không phải tim một gia đỉnh phủ hợp cho trẻ em. Quy đính tại khoản 3 Điều 58 của Nghỉ định số 68/2002/NĐ-CP yêu cầu các tổ chức con nuôi nước ngoải hoạt động về nuôi cơn nuôi ở Việt Nam phải có chương trình, du án hoạt động nhân dao, hỗ trợ kỹ thuật. Điều nay dẫn đến thực trang việc giải quyết nuôi con nuôi có YTNN gin trực tiếp với các khoản hố trợ nhân đạo.

Quy đính này cũng trai với nguyên tắc jus cogens của CULH 1993, theo đó việc giải quyết nuôi con nuôi phải tách bạch với các khoản hỗ trợ nhân dao. Các công trình nghiên cửu quốc tế chỉ cho chúng ta thấy vai trò của Bộ Tư pháp với tư cách là cơ quan trung ương về nuối con nuôi quốc tế còn có nhiễu han chế, cần phải tăng cường chức năng, nhiêm vụ va thẩm quyển trong việc quản ly nhà nước về nuôi con nuối có YTNN và theo dối thi hành pháp luật [67] Qua các công trình nghiên cửu quốc tế cho thay nuôi con nuôi có YTNN 1a một vấn để phức tap, liên quan trực tiếp đến quyển vả lợi ích của trẻ em là đổi tương yếu thé dé bị xâm hai. Theo các tổ chức quốc tế như LHQ, Viện nhất thể hóa từ pháp (Unidroit), Héi đồng châu Âu, việc cho nhân con nuôi quốc té phải có sự 15 can thiệp, kiểm tra và giám sát chất chế của các nước. Vi vậy, các nước phải có sự hợp tác, chia sé thông tin va kip thời ngăn chấn những cách thức thực hiến trái pháp luật và chuẩn mực quốc tế Về lý luân TPQT, các công tình nghiên cửu đã chỉ cho thấy trong qua trình.