Hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ luật học phân tích và đề xuất hoàn thiện pháp luật giao dịch chứng khoán tại thị trường giao dịch tập trung Việt Nam.

• Tác giả: Tạ Thanh Bình
• Người hướng dẫn: TS Đinh Dũng Sỹ
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Hoàn Thiện Pháp Luật Về Giao Dịch Chứng Khoán Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH CAC GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TRÊN THỊ TRƯỜNG GIAO DỊCH TẬP TRUNG
• 1.1. Tổng quan về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung
• 1.1.1. Khái niệm thị trường giao dịch tập trung
• 1.1.2. Khái niệm thị trường chứng khoán
• 1.2. Những vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TRÊN THỊ TRƯỜNG GIAO DỊCH TẬP TRUNG TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Pháp luật về tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán tập trung
• 2.2. Pháp luật về đối tượng giao dịch
• 2.3. Pháp luật về chủ thể tham gia giao dịch
• 2.4. Pháp luật về cơ chế giao dịch
• 2.5. Pháp luật về xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp liên quan đến giao dịch chứng khoán
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TRÊN THỊ TRƯỜNG GIAO DỊCH TẬP TRUNG TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Phương hướng hoàn thiện pháp luật Việt Nam về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Giao Dịch Chứng Khoán Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam, dù còn non trẻ, đã có bước phát triển đáng kể. Sự ra đời của Luật Chứng khoán năm 2006 tạo nền tảng pháp lý quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của thị trường đòi hỏi sự điều chỉnh liên tục của pháp luật. Các hoạt động giao dịch ngày càng phức tạp, đòi hỏi khung pháp lý phải linh hoạt và hiệu quả hơn. Theo Đại hội X của Đảng, phát triển thị trường chứng khoán là kênh huy động vốn dài hạn quan trọng cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Để đạt mục tiêu này, cần xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, hiệu quả cho thị trường. Pháp luật về giao dịch chứng khoán vẫn đang trong quá trình xây dựng và hoàn thiện, đặc biệt là trên thị trường giao dịch tập trung.

1.1. Khái Niệm Thị Trường Chứng Khoán và Giao Dịch

Thị trường chứng khoán là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các chứng khoán. Các giao dịch này được thực hiện theo những quy tắc đã được ấn định trước. Có nhiều quan điểm khác nhau về thị trường chứng khoán, nhưng chủ yếu nghiên cứu dưới góc độ kinh tế và gắn nó trong mối quan hệ với thị trường tài chính. Các quan điểm này thường quá rộng (đồng nhất với thị trường vốn) hoặc quá hẹp (chỉ là thị trường cổ phiếu). Tuy nhiên, cần tiếp cận khái niệm này dựa trên những đặc trưng pháp lý cơ bản của hàng hóa giao dịch, đó là chứng khoán.

1.2. Đặc Điểm Giao Dịch Tập Trung và Phi Tập Trung OTC

Các giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung là những giao dịch điển hình và phổ biến nhất của mọi thị trường chứng khoán. Giao dịch tập trung được đặc trưng bởi việc so khớp lệnh tập trung tại một địa điểm, Sở giao dịch chứng khoán. Nguyên tắc trung gian là một trong các nguyên tắc cơ bản. Trong khi đó, giao dịch chứng khoán trên thị trường OTC được đặc trưng bởi tính chất thỏa thuận, linh hoạt và phân tán. Nghiên cứu giao dịch trên thị trường tập trung đảm bảo tính toàn diện và điển hình cho các giao dịch trên thị trường chứng khoán nói chung.

II. Vấn Đề Bất Cập Pháp Luật Giao Dịch Chứng Khoán Hiện Nay

Mặc dù đã có những tiến bộ, pháp luật về giao dịch chứng khoán Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Sự phát triển nhanh chóng của thị trường tạo ra những thách thức mới mà pháp luật chưa theo kịp. Cần có những nghiên cứu hệ thống và toàn diện về các vấn đề lý luận và thực tiễn của việc điều chỉnh bằng pháp luật đối với hoạt động giao dịch. Theo TS. Lê Thị Thu Thủy, pháp luật hiện hành còn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường. Việc hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của thị trường nói riêng, nền tài chính và kinh tế quốc gia nói chung.

2.1. Thiếu Đồng Bộ Trong Quy Định Pháp Luật

Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu đồng bộ giữa các văn bản pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán. Điều này tạo ra sự chồng chéo, mâu thuẫn, gây khó khăn cho việc áp dụng và thực thi. Các quy định về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể tham gia giao dịch còn chưa rõ ràng, gây ra tranh chấp. Các quy định về xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp còn chưa đủ mạnh để răn đe các hành vi vi phạm.

2.2. Chưa Theo Kịp Sự Phát Triển Của Thị Trường

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang phát triển rất nhanh chóng, với sự ra đời của nhiều sản phẩm và dịch vụ mới. Pháp luật hiện hành chưa theo kịp sự phát triển này, dẫn đến việc không có quy định điều chỉnh hoặc quy định không phù hợp. Ví dụ, các giao dịch phái sinh ngày càng trở nên phổ biến, nhưng pháp luật về giao dịch phái sinh còn chưa đầy đủ và chi tiết.

2.3. Bảo Vệ Nhà Đầu Tư Còn Hạn Chế

Một vấn đề quan trọng khác là việc bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư chứng khoán còn hạn chế. Các quy định về minh bạch thông tin, phòng chống gian lận và thao túng thị trường còn chưa đủ mạnh. Nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nhỏ lẻ, dễ bị thiệt hại do thiếu thông tin hoặc bị lừa đảo. Cần tăng cường các biện pháp bảo vệ nhà đầu tư để tạo niềm tin vào thị trường.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Quy Định Về Chủ Thể Giao Dịch

Để hoàn thiện pháp luật giao dịch chứng khoán, cần tập trung vào việc hoàn thiện quy định về chủ thể tham gia giao dịch. Xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, bao gồm nhà đầu tư chứng khoán, công ty chứng khoán, Sở giao dịch chứng khoán, và Ủy ban chứng khoán nhà nước. Cần có quy định cụ thể về điều kiện tham gia thị trường, trách nhiệm báo cáo, và các biện pháp kiểm soát rủi ro. Cần xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả để đảm bảo các chủ thể tuân thủ quy định của pháp luật.

3.1. Nâng Cao Tiêu Chuẩn Đối Với Công Ty Chứng Khoán

Công ty chứng khoán đóng vai trò quan trọng trong thị trường chứng khoán. Cần nâng cao tiêu chuẩn về vốn, năng lực tài chính, và trình độ chuyên môn của công ty chứng khoán. Tăng cường giám sát hoạt động của công ty chứng khoán để đảm bảo tuân thủ quy định của pháp luật. Xây dựng cơ chế xử lý nghiêm các hành vi vi phạm của công ty chứng khoán.

3.2. Tăng Cường Quyền và Nghĩa Vụ Của Nhà Đầu Tư

Cần xác định rõ quyền và nghĩa vụ của nhà đầu tư. Nhà đầu tư có quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác và kịp thời về thị trường và các sản phẩm chứng khoán. Nhà đầu tư có nghĩa vụ tuân thủ quy định của pháp luật và chịu trách nhiệm về các quyết định đầu tư của mình. Cần xây dựng cơ chế để bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư khi bị xâm phạm.

3.3. Phân Định Rõ Vai Trò Của Ủy Ban Chứng Khoán Nhà Nước

Ủy ban Chứng khoán Nhà nước có vai trò quản lý và giám sát thị trường chứng khoán. Cần phân định rõ vai trò của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước trong việc xây dựng chính sách, ban hành quy định, và thực thi pháp luật. Tăng cường tính độc lập và chuyên nghiệp của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước để đảm bảo hiệu quả hoạt động.

IV. Phương Pháp Cải Thiện Cơ Chế Giao Dịch Chứng Khoán Hiện Hành

Cơ chế giao dịch đóng vai trò then chốt trong hoạt động của thị trường chứng khoán. Cần cải thiện cơ chế giao dịch để tăng tính thanh khoản, minh bạch và hiệu quả của thị trường. Theo Nguyễn Thị Ánh Vân, cần có những cải tiến về công nghệ, quy trình giao dịch, và hệ thống thanh toán bù trừ. Cần nghiên cứu và áp dụng các mô hình giao dịch tiên tiến trên thế giới để phát triển thị trường chứng khoán.

4.1. Nâng Cấp Hệ Thống Công Nghệ Giao Dịch

Hệ thống công nghệ giao dịch cần được nâng cấp để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường. Cần đầu tư vào các công nghệ mới như giao dịch trực tuyến, giao dịch tần suất cao, và trí tuệ nhân tạo. Hệ thống công nghệ cần đảm bảo tính ổn định, an toàn và bảo mật.

4.2. Đơn Giản Hóa Quy Trình Giao Dịch

Quy trình giao dịch cần được đơn giản hóa để giảm chi phí và thời gian giao dịch. Cần loại bỏ các thủ tục rườm rà, không cần thiết. Áp dụng công nghệ thông tin để tự động hóa các quy trình giao dịch. Tạo điều kiện thuận lợi cho nhà đầu tư tham gia giao dịch.

4.3. Phát Triển Hệ Thống Thanh Toán Bù Trừ Hiện Đại

Hệ thống thanh toán bù trừ cần được phát triển để đảm bảo an toàn và hiệu quả của các giao dịch. Cần áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế về thanh toán bù trừ. Tăng cường giám sát hoạt động của hệ thống thanh toán bù trừ để phòng ngừa rủi ro.

V. Hướng Dẫn Tăng Cường Minh Bạch Thông Tin Thị Trường CK

Minh bạch thông tin là yếu tố then chốt để xây dựng một thị trường chứng khoán lành mạnh và hiệu quả. Theo Phạm Thị Giang Thu, cần tăng cường công khai thông tin về các công ty niêm yết, các giao dịch lớn, và các thông tin khác có ảnh hưởng đến giá chứng khoán. Cần có chế tài xử lý nghiêm các hành vi vi phạm quy định về công khai thông tin. Việc quản lý thị trường chứng khoán hiệu quả phụ thuộc nhiều vào yếu tố này.

5.1. Nâng Cao Chất Lượng Báo Cáo Tài Chính

Báo cáo tài chính là nguồn thông tin quan trọng cho nhà đầu tư. Cần nâng cao chất lượng báo cáo tài chính bằng cách áp dụng các chuẩn mực kế toán quốc tế, tăng cường kiểm toán độc lập, và công khai thông tin chi tiết về hoạt động kinh doanh của công ty.

5.2. Công Khai Thông Tin Kịp Thời Và Chính Xác

Thông tin cần được công khai kịp thời và chính xác để nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định đầu tư đúng đắn. Cần có quy định về thời hạn công khai thông tin và trách nhiệm của các bên liên quan. Xây dựng hệ thống công bố thông tin điện tử để nhà đầu tư dễ dàng tiếp cận thông tin.

5.3. Xử Lý Nghiêm Hành Vi Thao Túng Thị Trường

Thao túng thị trường là hành vi vi phạm nghiêm trọng, gây thiệt hại cho nhà đầu tư và làm mất niềm tin vào thị trường. Cần có chế tài xử lý nghiêm các hành vi thao túng thị trường, bao gồm cả hình phạt hành chính và hình sự. Tăng cường giám sát các giao dịch để phát hiện và ngăn chặn hành vi thao túng thị trường.

VI. Tương Lai Đổi Mới Pháp Luật Chứng Khoán Hội Nhập Quốc Tế

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cần đổi mới pháp luật chứng khoán để phù hợp với thông lệ quốc tế. Cần nghiên cứu kinh nghiệm của các nước phát triển về pháp luật chứng khoán. Cần chủ động tham gia các tổ chức quốc tế về chứng khoán và thị trường vốn. Theo Tạ Thanh Bình, sự hoàn thiện hệ thống pháp luật cần gắn liền với quá trình hội nhập.

6.1. Tham Gia Các Điều Ước Quốc Tế Về Chứng Khoán

Việc tham gia các điều ước quốc tế về chứng khoán sẽ giúp Việt Nam tiếp cận các chuẩn mực quốc tế và tạo điều kiện thuận lợi cho hợp tác quốc tế. Cần nghiên cứu và tham gia các điều ước quốc tế quan trọng như Hiệp định về Thương mại Dịch vụ (GATS) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

6.2. Học Hỏi Kinh Nghiệm Từ Các Nước Phát Triển

Cần học hỏi kinh nghiệm của các nước phát triển về xây dựng và hoàn thiện pháp luật chứng khoán. Nghiên cứu các mô hình quản lý thị trường chứng khoán hiệu quả. Tiếp thu các công nghệ mới và phương pháp giao dịch tiên tiến.

6.3. Hợp Tác Quốc Tế Trong Giám Sát Thị Trường

Cần tăng cường hợp tác quốc tế trong giám sát thị trường chứng khoán để phòng chống các hành vi vi phạm xuyên quốc gia. Chia sẻ thông tin và kinh nghiệm với các cơ quan quản lý chứng khoán của các nước khác. Tham gia các diễn đàn quốc tế về phòng chống tội phạm trong lĩnh vực chứng khoán.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam" do nghiên cứu sinh Tạ Thanh Bình thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Tư pháp), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Đinh Dũng Sỹ và TS. Phạm Trọng Bình. Luận án thuộc chuyên ngành Luật Kinh tế, mã số đào tạo 62 38 50 01, được bảo vệ năm 2008.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam chính thức vận hành từ năm 2000, trải qua hơn 7 năm phát triển với bước ngoặt là sự ra đời của Luật Chứng khoán năm 2006 (được Quốc hội thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2006). Giai đoạn 2006 ghi nhận sự tăng trưởng nhanh chóng: giá trị vốn hóa toàn thị trường đạt gần 30% GDP, vượt xa mức dự báo 15% GDP vào năm 2010 được xác định trong Chiến lược phát triển thị trường chứng khoán đến năm 2010. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định định hướng phát triển thị trường chứng khoán thành kênh huy động vốn dài hạn quan trọng, đòi hỏi phải hình thành đồng bộ thể chế và khung pháp lý. Sự gia tăng quy mô và tính chất phức tạp của các giao dịch đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật điều chỉnh trực tiếp các hành vi giao dịch trên thị trường tập trung.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: phần lớn các công trình trước đó chỉ tiếp cận thị trường chứng khoán ở tầm vĩ mô hoặc khung pháp lý tổng thể, chưa đi sâu phân tích toàn diện và có hệ thống các khía cạnh pháp lý đặc thù của riêng mảng giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn của các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung, từ đó đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật Việt Nam.

Luận án xác định ba nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu làm rõ các vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung, bản chất pháp lý của giao dịch chứng khoán và nội dung các chế định pháp luật điều chỉnh.
2. Phân tích thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành về giao dịch chứng khoán tập trung; đánh giá ưu điểm, hạn chế, bất cập và chỉ ra nguyên nhân của các hạn chế đó.
3. Đề xuất hệ thống phương hướng và nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật nước ngoài và pháp luật Việt Nam điều chỉnh hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung; thực tiễn xây dựng và áp dụng pháp luật tại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào thị trường giao dịch tập trung (giao dịch khớp lệnh tại Sở giao dịch chứng khoán thông qua thành viên trung gian). Luận án không đi sâu vào thị trường phi tập trung (OTC) hay thị trường tự do, các thị trường này chỉ được đề cập ở góc độ so sánh nhằm làm rõ đặc thù của thị trường tập trung. Về mặt lập pháp, luận án giới hạn đánh giá ở các văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động giao dịch còn bất cập, tác động trực tiếp đến tính lành mạnh của thị trường.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu khoa học pháp lý và kinh tế đã công bố liên quan đến thị trường chứng khoán:

• Nghiên cứu của Th.S Hoàng Thị Quỳnh Chi: "Một số vấn đề pháp lý về đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán tập trung".
• Công trình của TS. Lê Thị Thu Thủy và TS. Nguyễn Anh Sơn: "Pháp luật về tổ chức và hoạt động của Trung tâm giao dịch chứng khoán ở Việt Nam".
• Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Ánh Vân: "Hướng tới một thị trường chứng khoán hiệu quả ở Việt Nam".
• Luận án tiến sĩ của Phạm Thị Giang Thu: "Xây dựng và hoàn thiện khung pháp luật thị trường chứng khoán ở Việt Nam".
• Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của Viện Nghiên cứu và Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM): "Các hạn chế đối với sự phát triển thị trường chứng khoán Việt Nam và các giải pháp chính sách", cùng các tài liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước.

Vị trí của luận án: Các công trình nêu trên đã tạo dựng nền tảng lý luận về khung pháp lý thị trường chứng khoán ở góc độ bao quát. Luận án của tác giả Tạ Thanh Bình định vị là công trình chuyên sâu, giải quyết trực tiếp mối quan hệ pháp lý giữa các chủ thể, cơ chế khớp lệnh, hàng hóa giao dịch, kiểm soát rủi ro hệ thống và xử lý xung đột lợi ích trong giao dịch chứng khoán tập trung.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý luận về giao dịch thương mại và dân sự: Dựa trên Bộ luật Dân sự năm 2005 (Điều 121, 163, 388) và Luật Thương mại năm 2005 (Điều 3). Luận án tiếp cận giao dịch chứng khoán dưới hai cấp độ: nghĩa rộng (mọi hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương chuyển quyền sở hữu chứng khoán) và nghĩa hẹp (hợp đồng mua bán chứng khoán trên thị trường tập trung qua tổ chức trung gian, do pháp luật chứng khoán chuyên ngành điều chỉnh).
• Học thuyết về tài sản phi vật chất và tính không thừa nhận ngoại lệ: Phân tích quy định của Bộ luật Dân sự Pháp (Điều 529, 2279), Luật số 81-1160 của Pháp về phi vật chất hóa chứng khoán, quan điểm của các học giả Hubert de Vauplane và Jean-Pierre Bornet về nguyên tắc inopposabilité des exceptions (miễn trừ mọi ngoại lệ khi chứng khoán đã đưa vào giao dịch tập trung), Luật Dân sự Nga (Điều 142), Luật Thương mại Hàn Quốc (sửa đổi 1995), Luật Chuyển nhượng chứng khoán Nhật Bản (2001, 2004).
• Lý thuyết về xung đột lợi ích và tổ chức tự quản (SRO): Dẫn chiếu nghiên cứu của Kenneth J. về xung đột lợi ích trong kinh doanh chứng khoán; quan điểm của Bernard S. Black về vai trò của quy chế tự quản; các chuẩn mực của Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) và Nhóm G30.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin và các quan điểm phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể bao gồm:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp văn bản quy phạm pháp luật.
• Phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định của Việt Nam với Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Thái Lan, Trung Quốc).
• Phương pháp thống kê dữ liệu thực tế vận hành thị trường.
• Phương pháp logic và lịch sử để theo dõi quá trình biến đổi của các định chế giao dịch.

Nguồn dữ liệu

• Văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam: Bộ luật Dân sự 2005, Luật Thương mại 2005, Luật Doanh nghiệp 2005, Luật Chứng khoán 2006 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Văn bản pháp luật quốc tế: Luật Chứng khoán và Giao dịch Chứng khoán Hoa Kỳ (1933, 1934), Luật Công ty Úc, Luật Chứng khoán Trung Quốc (1998), Luật Chứng khoán Hàn Quốc (1994), Luật Chứng khoán Nhật Bản (1948, sửa đổi 1992).
• Báo cáo thống kê của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, các Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, tài liệu hướng dẫn của IOSCO, OECD, G30, UNCITRAL.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về pháp luật điều chỉnh các giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết pháp lý về thị trường tập trung và giao dịch chứng khoán, làm rõ các đặc tính phân biệt với thị trường OTC và thị trường thứ ba.

Tiêu chí	Thị trường giao dịch tập trung	Thị trường giao dịch phi tập trung (OTC)
Địa điểm giao dịch	Tập trung tại một địa điểm vật chất/hệ thống của Sở giao dịch chứng khoán	Phân tán thông qua mạng máy tính điện tử diện rộng
Cơ chế xác lập giá	Đấu lệnh tập trung hoặc khớp giá tự động	Thương lượng, thỏa thuận giá song phương
Đối tượng giao dịch	Chứng khoán chuẩn hóa, đáp ứng điều kiện niêm yết	Chứng khoán doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa đủ chuẩn niêm yết
Nguyên tắc vận hành	Bắt buộc tuân thủ nguyên tắc trung gian môi giới	Giao dịch linh hoạt, có thể giao dịch trực tiếp hoặc qua đại lý

Luận án chỉ ra 3 nguyên tắc vận hành nền tảng của thị trường tập trung:

1. Nguyên tắc trung gian: Giao dịch bắt buộc thực hiện qua người môi giới (brokers) hoặc nhà tự doanh/nhà tạo lập thị trường (dealers/market makers).
2. Nguyên tắc công khai: Thông tin về tổ chức niêm yết, giá cả, khối lượng phải được công bố minh bạch; nghiêm cấm giao dịch nội gián.
3. Nguyên tắc cạnh tranh tự do qua đấu giá: Xác lập giá bình đẳng thông qua phương pháp đấu giá hoặc đấu lệnh.

Chương này phân tích 5 đặc điểm pháp lý cơ bản chi phối pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán:

• Hàng hóa là tài sản đặc biệt: Tồn tại dưới dạng vật chất hoặc bút toán ghi sổ (phi vật chất hóa). Việc phi vật chất hóa loại bỏ quyền chiếm hữu vật lý truyền thống, đòi hỏi trung gian lưu giữ tập trung và áp dụng nguyên tắc tính không thể đảo ngược (irréversibilité). Chứng khoán giao dịch tập trung phải là vật cùng loại, có tính thanh khoản cao và áp dụng quy tắc miễn trừ ngoại lệ.
• Tính hệ thống và tính tập trung cao: Tiềm ẩn rủi ro hệ thống (hiệu ứng domino khi một thành viên sụp đổ); giao dịch khớp lệnh ẩn danh thay thế công đoạn đàm phán hợp đồng truyền thống.
• Xung đột lợi ích đan xen phức tạp: Giữa người nội bộ (insider) và nhà đầu tư bên ngoài (outsider); giữa tổ chức trung gian và khách hàng; giữa tổ chức cung cấp dịch vụ hạ tầng (Sở giao dịch, Trung tâm lưu ký) và người tham gia thị trường.
• Sự biến đổi của các nguyên tắc pháp luật hợp đồng: Nguyên tắc tự do ý chí và bình đẳng bị giới hạn bởi sự can thiệp hành chính của Nhà nước (quy định biên độ giao dịch, tỷ lệ sở hữu nước ngoài, chuẩn hóa mẫu hợp đồng).
• Sự điều chỉnh đa tầng: Kết hợp giữa pháp luật thực định của Nhà nước, quy chế của tổ chức tự quản (SRO) và các chuẩn mực, tập quán quốc tế.

Luận án tổng kết 5 mô hình tổ chức Sở Giao dịch Chứng khoán trên thế giới theo số liệu của Liên đoàn các Sở Giao dịch Chứng khoán:

1. Mô hình công ty TNHH sở hữu bởi thành viên (16,3% số Sở áp dụng, phi lợi nhuận: Thái Lan, Hàn Quốc trước đây, Indonesia).
2. Mô hình công ty cổ phần hữu hạn (26,5% số Sở, vì lợi nhuận: Stockholm 1993, Helsinki 1995, Tokyo, New York).
3. Mô hình công ty cổ phần niêm yết (26,5% số Sở, niêm yết chính cổ phiếu của Sở: Úc, Philippines, Malaysia).
4. Mô hình Nhà nước sở hữu toàn bộ hoặc một phần (Warsaw, Istanbul, Việt Nam).

Đồng thời, luận án hệ thống hóa 9 nguyên tắc của IOSCO đối với tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán: (1) Tính toàn vẹn và tận tụy; (2) Điều khoản cam kết bằng văn bản; (3) Tìm hiểu thông tin khách hàng; (4) Cung cấp thông tin cho khách hàng; (5) Bảo vệ tài sản khách hàng; (6) Hành vi chuẩn mực trên thị trường; (7) Kiểm soát nội bộ; (8) Quản trị xung đột lợi ích; (9) Quy chế giao dịch tự doanh.

---

Chương 2: Thực trạng pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

Chương 2 rà soát, đánh giá toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh giao dịch chứng khoán tại Việt Nam từ khi thành lập thị trường đến năm 2008 theo 5 nhóm nội dung:

• Pháp luật về tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán tập trung:

  • Đánh giá mô hình chuyển đổi từ Trung tâm Giao dịch Chứng khoán sang Sở Giao dịch Chứng khoán (SGDCK TP. Hồ Chí Minh thành lập theo Quyết định 599/2007/QĐ-TTg; SGDCK Hà Nội thành lập theo Quyết định 01/2009/QĐ-TTg).
  • Phân tích hạn chế về tư cách pháp lý của SGDCK: mô hình công ty TNHH một thành viên thuộc sở hữu Nhà nước còn mang nặng tính hành chính, thiếu tính độc lập và chưa trao đủ thẩm quyền tự quản đúng nghĩa cho SGDCK trong việc ban hành và cưỡng chế thực thi quy chế thành viên.

• Pháp luật về đối tượng giao dịch:

  • Quy định tại Luật Chứng khoán 2006 về cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và quyền mua cổ phần.
  • Tồn tại các khoảng trống pháp lý: chưa quy định đầy đủ bản chất pháp lý của chứng chỉ quỹ đầu tư (tính chất lưỡng tính giữa chứng khoán nợ và chứng khoán vốn); thiếu khung pháp lý cụ thể điều chỉnh chứng khoán phái sinh (hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, chứng quyền); tiến trình phi vật chất hóa chứng khoán chưa đồng bộ giữa khâu đăng ký doanh nghiệp và lưu ký tập trung.

• Pháp luật về chủ thể tham gia giao dịch:

  • Công ty chứng khoán: Quy định về điều kiện cấp phép 4 nghiệp vụ kinh doanh (môi giới, tự doanh, bảo lãnh phát hành, tư vấn đầu tư). Hạn chế trong việc kiểm soát xung đột lợi ích khi công ty chứng khoán thực hiện đồng thời nghiệp vụ môi giới và tự doanh; cơ chế quản lý tách biệt tiền và chứng khoán của khách hàng chưa triệt để.
  • Nhà đầu tư: Quy định về mở tài khoản, quyền tiếp cận thông tin. Các rào cản hạn chế sự tham gia của nhà đầu tư tổ chức; quy định hạn chế tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài (room) và quy trình cấp mã số giao dịch còn phức tạp.

• Pháp luật về cơ chế giao dịch:

  • Quy định về các phương thức khớp lệnh (khớp lệnh định kỳ và khớp lệnh liên tục), hệ thống lệnh giao dịch (lệnh giới hạn - LO, lệnh thị trường, lệnh ATO, ATC).
  • Bất cập: Thời gian thanh toán bù trừ T+3 còn kéo dài, làm giảm tốc độ chu chuyển vốn; quy định cấm thực hiện đồng thời lệnh mua và bán cùng một loại cổ phiếu trong cùng phiên; thiếu cơ chế pháp lý cho giao dịch ký quỹ (margin trading) và bán khống (short selling).

• Pháp luật về xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp:

  • Quy định về chế tài xử phạt vi phạm hành chính (Nghị định số 36/2007/NĐ-CP).
  • Hạn chế: Mức phạt tiền hành chính còn thấp, chưa đủ sức răn đe đối với các hành vi trục lợi quy mô lớn; khó khăn trong việc định nghĩa cấu thành pháp lý, phát hiện và chứng minh hành vi giao dịch nội gián (insider trading) và thao túng thị trường (market manipulation); cơ chế giải quyết tranh chấp qua Trọng tài thương mại hoặc Tòa án đối với các tranh chấp phát sinh từ lỗi hệ thống giao dịch điện tử còn thiếu hướng dẫn cụ thể.

---

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật về giao dịch chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung tại Việt Nam

Chương 3 đề xuất định hướng và các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển thị trường:

• Phương hướng hoàn thiện:

  • Quán triệt đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo Nghị quyết Đại hội X của Đảng; thể chế hóa các cam kết quốc tế khi gia nhập WTO và các điều ước song phương, đa phương.
  • Đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất giữa Luật Chứng khoán với Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Thương mại và Bộ luật Hình sự.
  • Xây dựng thị trường minh bạch, công bằng, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công chúng đầu tư và phòng ngừa rủi ro hệ thống.

• Các giải pháp cụ thể:

  1. Hoàn thiện mô hình tổ chức thị trường: Xây dựng lộ trình cổ phần hóa các Sở Giao dịch Chứng khoán, tách bạch chức năng quản lý nhà nước của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước với chức năng vận hành của Sở; mở rộng thẩm quyền tự quản cho Sở Giao dịch trong việc giám sát giao dịch và xử lý kỷ luật thành viên.
  2. Đa dạng hóa và chuẩn hóa hàng hóa giao dịch: Bổ sung khung pháp lý cho các công cụ chứng khoán phái sinh; hoàn thiện quy chế pháp lý về chứng chỉ quỹ đầu tư bất động sản, quỹ chỉ số; thúc đẩy phi vật chất hóa hoàn toàn 100% chứng khoán niêm yết trên hệ thống tài khoản ghi sổ.
  3. Nâng cao năng lực và quản trị rủi ro của công ty chứng khoán: Siết chặt các tiêu chuẩn an toàn vốn tài chính; ban hành quy tắc bắt buộc về kiểm soát nội bộ và phân định rõ ràng giữa bộ phận tự doanh và bộ phận môi giới nhằm ngăn ngừa xung đột lợi ích; áp dụng chuẩn mực quản lý tách biệt tài khoản tiền gửi của nhà đầu tư tại ngân hàng thương mại.
  4. Hiện đại hóa cơ chế giao dịch và thanh toán bù trừ: Nghiên cứu rút ngắn chu kỳ thanh toán bù trừ xuống T+2 hoặc T+1; xây dựng cơ sở pháp lý an toàn cho các nghiệp vụ giao dịch ký quỹ, cho vay chứng khoán; đa dạng hóa các loại lệnh giao dịch phù hợp thông lệ quốc tế.
  5. Nâng cao hiệu quả thực thi và giải quyết tranh chấp: Tăng mức xử phạt hành chính đối với các vi phạm nghiêm trọng; bổ sung tội danh cụ thể về thao túng thị trường chứng khoán và giao dịch nội gián vào Bộ luật Hình sự; nâng cao thẩm quyền điều tra, thanh tra của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước; thiết lập cơ chế trọng tài chuyên trách giải quyết tranh chấp chứng khoán.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ bản chất pháp lý của giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung, phân tích rõ sự biến đổi của các nguyên tắc pháp luật hợp đồng truyền thống khi áp dụng vào môi trường giao dịch khớp lệnh tự động.
• Làm rõ tính chất tài sản phi vật chất của chứng khoán, nguyên tắc miễn trừ ngoại lệ (inopposabilité des exceptions) và cơ chế xử lý các xung đột lợi ích đan xen giữa các chủ thể trên thị trường chứng khoán tập trung.
• Tổng hợp và so sánh 5 mô hình tổ chức Sở Giao dịch Chứng khoán trên thế giới, đồng thời hệ thống hóa 9 nguyên tắc cốt lõi của IOSCO trong quản trị các tổ chức trung gian chứng khoán.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá toàn diện các bất cập của khung pháp lý Việt Nam sau khi Luật Chứng khoán 2006 đi vào thực tiễn, chỉ ra các khoảng trống liên quan đến sản phẩm phái sinh, chu kỳ thanh toán T+3, cơ chế tách bạch tài sản và xử lý hành vi thao túng giá.
• Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp mang tính đồng bộ cho Việt Nam: từ mô hình quản trị Sở Giao dịch Chứng khoán, cơ chế tự quản, nâng cao tiêu chuẩn an toàn tài chính cho công ty chứng khoán, đến sửa đổi các chế tài hình sự và hành chính để bảo vệ nhà đầu tư.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở các giao dịch trên thị trường giao dịch tập trung trong bối cảnh các văn bản hướng dẫn Luật Chứng khoán 2006 đang trong giai đoạn ban hành ban đầu. Các giao dịch trên thị trường OTC, thị trường trái phiếu chuyên biệt và các giao dịch xuyên biên giới chưa được phân tích sâu.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Khung pháp lý điều chỉnh thị trường giao dịch chứng khoán phái sinh tập trung.
  • Cơ chế quản lý giám sát đối với thị trường giao dịch chứng khoán phi tập trung (UPCoM) và thị trường giao dịch công cụ nợ chính phủ.
  • Hoàn thiện pháp luật về giải quyết tranh chấp chứng khoán quốc tế và niêm yết chéo (cross-listing) trong bối cảnh hội nhập tài chính khu vực ASEAN và toàn cầu.

---

Giá trị tham khảo

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học cho Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính và Bộ Tư pháp trong việc sửa đổi, bổ sung Luật Chứng khoán và hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành.
• Cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Thương mại quốc tế và chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng.
• Tổ chức hành nghề và doanh nghiệp: Hỗ trợ các công ty chứng khoán, ngân hàng giám sát, quỹ đầu tư và luật sư thực hành nắm bắt bản chất pháp lý của các nghiệp vụ giao dịch, quản trị rủi ro pháp lý và kiểm soát xung đột lợi ích.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án xác định giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung là hợp đồng thương mại đặc thù?

Luận án chỉ ra rằng giao dịch chứng khoán thỏa mãn đầy đủ các dấu hiệu của hợp đồng thương mại theo Luật Thương mại 2005 (chủ thể có thương nhân môi giới, mục đích sinh lợi). Tuy nhiên, tính chất đặc thù thể hiện ở việc đối tượng mua bán là tài sản phi vật chất/vật cùng loại; giao dịch được khớp lệnh ẩn danh qua hệ thống điện tử; quyền tự do hợp đồng bị giới hạn bởi các quy định quản lý nhà nước (biên độ giá, tỷ lệ sở hữu); và tiềm ẩn rủi ro hệ thống cùng xung đột lợi ích phức tạp.

2. Nguyên tắc "miễn trừ mọi ngoại lệ" (inopposabilité des exceptions) có ý nghĩa gì đối với giao dịch chứng khoán?

Theo luận án, khi chứng khoán đã được đưa vào giao dịch tập trung, chúng được coi là đã chuẩn hóa. Các bên mua bán không cần và không có nghĩa vụ phải xác minh tính hợp pháp của quyền sở hữu gốc hay các hạn chế chuyển nhượng trước đó. Nguyên tắc này giúp đơn giản hóa quy trình chuyển nhượng, bảo đảm tính thanh khoản tối đa và bảo vệ quyền lợi của người mua ngay tình trên thị trường tập trung.

3. Những xung đột lợi ích cơ bản nào phát sinh trong hoạt động giao dịch chứng khoán tập trung?

Luận án phân loại 3 nhóm xung đột lợi ích chính:

1. Giữa "người nội bộ" (nắm giữ thông tin kín, quyền kiểm soát) và "người không nội bộ" (nhà đầu tư nhỏ lẻ).
2. Giữa công ty chứng khoán/người môi giới (vừa làm dịch vụ cho khách hàng vừa thực hiện tự doanh) và khách hàng.
3. Giữa tổ chức cung cấp dịch vụ hạ tầng (Sở giao dịch, Trung tâm lưu ký, tổ chức kiểm toán, xếp hạng tín nhiệm) và công chúng đầu tư.

4. Luận án đề xuất mô hình chuyển đổi nào cho các Sở Giao dịch Chứng khoán tại Việt Nam?

Luận án đề xuất định hướng chuyển đổi mô hình Sở Giao dịch Chứng khoán từ đơn vị sự nghiệp có thu hoặc công ty TNHH một thành viên thuộc sở hữu Nhà nước sang mô hình công ty cổ phần (tiến tới tự nhân hóa/cổ phần hóa khi thị trường đủ điều kiện). Mô hình này cho phép tách bạch chức năng quản lý nhà nước của Ủy ban Chứng khoán với hoạt động kinh doanh hạ tầng của Sở, tăng cường năng lực tài chính và phát huy cơ chế tự quản.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Tạ Thanh Bình là công trình nghiên cứu chuyên sâu về các khía cạnh pháp lý của hoạt động giao dịch chứng khoán trên thị trường tập trung tại Việt Nam giai đoạn ban hành Luật Chứng khoán 2006. Luận án đã làm rõ cơ sở lý luận về bản chất tài sản phi vật chất của chứng khoán, cơ chế tự quản và các nguyên tắc điều chỉnh hành vi thị trường dựa trên chuẩn mực quốc tế của IOSCO. Thông qua việc phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam, luận án đã đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về hoàn thiện mô hình Sở Giao dịch Chứng khoán, phát triển sản phẩm, quản trị rủi ro tại các tổ chức trung gian và siết chặt chế tài xử lý vi phạm nhằm xây dựng một thị trường chứng khoán an toàn, minh bạch và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH CÁC GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN TRÊN THỊ TRƯỜNG GIAO DỊCH TẬP TRUNG 1. TONG QUAN VE GIAO DICH CHUNG KHOAN TREN THI TRƯỜNG GIAO DỊCH TẬP TRUNG 1. Khái niệm thị trường giao dịch tập trung 1.1 Khái niệm thị trường chứng khoán Thị trường chứng khoán được xem là đặc trưng cơ bản, là biểu tượng của nên kinh tế hiện đại. Là một bộ phận cấu thành của thị trường tài chính, thi trường chứng khoán được hiểu một cách chung nhất là nơi diễn ra các giao dịch mua bán, trao đổi các chứng khoán giữa các chủ thể tham gia.

Việc trao đổi mua bán này được thực hiện theo những quy tắc ấn định trước [65, tr. Trong các văn bản pháp luật về thị trường chứng khoán của các nước, hầu như không đưa ra định nghĩa như thế nào là thị trường chứng khoán. Hiện nay, có nhiều quan niệm khác nhau về thị trường chứng khoán, song chủ yếu các quan điểm này nghiên cứu thị trường chứng khoán dưới góc độ kinh tế và gắn nó trong mối quan hệ với thị trường tài chính. Theo Giáo trình Thị trường Chứng khoán của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân tổng kết một số quan điểm về thị trường chứng khoán như sau: (i) quan điểm thứ nhất cho rằng thị trường chứng khoán va thị trường vốn là một, chỉ là tên gọi khác nhau của cùng một khái niệm: thị trường tư ban (capital market).

Nếu xét về mặt nội dung thì thị trường vốn biểu hiện các quan hệ bản chất bên trong của quá trình mua bán các chứng khoán. Thị trường chứng khoán là biểu hiện bên ngoài, là hình thức giao dịch vốn cụ thể. Do đó, các thị trường này không thể phân biệt, tách rời nhau mà thống nhất và cùng phản ánh các quan hệ bên trong và bên ngoài của thị trường tư bản. (ii) Quan điển thứ hai cho rằng thị trường chứng khoán được đặc trưng bởi thị trường vốn chứ không phải đồng nhất là một.

Như vậy, theo quan điểm này, thị trường chứng khoán và thị trường vốn là khác nhau, trong đó thị trường chứng khoán chỉ giao dịch, mua bán các công cụ tài chính trung và dài hạn như trái phiếu chính phủ, cổ phiếu và trái phiếu công ty. Các công cụ tài chính ngắn hạn được giao dịch trên thị trường tiền tệ, không thuộc phạm vi hoạt động của thị trường chứng khoán. (iii) Quan điển thứ ba dựa trên các quan sát thực tế hoạt động của đa số các Sở giao dịch chứng khoán và cho rằng thị trường chứng khoán là thị trường mua bán cổ phiếu do các công ty cổ phần phát hành ra để huy động vốn. Theo quan điểm này, thị trường chứng khoán được đặc trưng bởi thị trường mua bán các công cụ tài chính mang lại quyền tham gia sở hữu, còn những công cụ nợ khác thì không thuộc phạm vi của thị trường này [65, tr.

Các quan điểm về thị trường chứng khoán dưới góc độ kinh tế mặc dù ở khía cạnh này hay khía cạnh khác đều phản ánh được tính chất và biểu hiện của thị trường chứng khoán song đã đi từ chỗ quá rộng (đồng nhất với thị trường vốn) đến chỗ quá hẹp (chỉ là thị trường cổ phiếu). Các quan điểm này cũng không nêu bật được đặc thù của thị trường chứng khoán thể hiện qua những đặc tính cơ bản của hàng hoá giao dịch trên thị trường. Quan điểm thứ hai đã bước đầu tiếp cận đưới góc độ đặc tính cơ ban của hàng hoá là chứng khoán, song cũng chỉ mới dừng lại ở tính kỳ hạn của chứng khoán (thị trường chứng khoán chỉ giao dịch, mua bán các công cụ tài chính trung và đài hạn như trái phiếu chính phủ, cổ phiếu và trái phiếu công ty. Các công cụ tài chính ngắn hạn được giao dịch trên thị trường tiền tệ, không thuộc phạm vi hoạt động của thị trường chứng khoán).

Tuy nhiên, đây chưa phải là những đặc tính quan trọng nhất của chứng khoán. Một số cuốn Từ điển về thuật ngữ tài chính trên thế giới có đưa ra khái niệm thị trường chứng khoán dựa trên loại hàng hoá mà nó giao dịch nhưng cũng không dé cập cu thể tới tính chất của hàng hoá đó. Ví dụ Từ điển kỹ thuật về thị trường chứng khoán và thị trường tài chính (Le dictionnaire technique de la Bourse et des Marches financiers) định nghĩa: “Thị trường chứng khoán là thị trường chính thức và công khai, nơi niêm yết và giao dịch các loại chứng khoán đã đăng ký niêm yét” (104, tr.72], hoặc Từ điển Pháp luật Barron (Barron’s Law Dictionary) định nghĩa: “Thị trường chứng khoán là thị trường có tổ chức, nơi các cổ phiếu và trái phiếu được giao dịch một cách sôi động thông qua Sở giao dịch chứng khoán hoặc thị trường OTC” [100, tr. Định nghĩa nêu trên khiến người đọc không có một hình dung rõ ràng về sự khác biệt giữa thị trường chứng khoán và các thị trường hàng hoá khác.

Dưới góc độ pháp lý, tác giả luận án cho rằng cần tiếp cận khái niệm thị trường chứng khoán dựa trên những đặc trưng pháp lý cơ bản của hàng hoá giao dịch trên thị trường, đó là: thi trường chứng khoán là nơi diễn ra các giao dich mua \ Ee bán, trao đổi các loại chứng khoán. Chứng khoán được hiểu là các loại giấy tờ có giá hay bút toán ghi số, nó cho phép chủ sở hữu có quyền yêu cầu về thu nhập và tài sản của tổ chức phát hành hoặc quyên sở hữu. Các quyền yêu cầu này có sự khác nhau giữa các loại chứng khoán, tuỳ theo tính chất sở hữu của chúng. Khái niệm này, theo tác giả, phản ánh được đặc trưng của thị trường chứng khoán so với các thị trường hàng hoá khác thể hiện ở tính chất đặc thù của loại hàng hoá được giao dịch trên thị trường đó (xem chi tiết phần 1.

Thị trường giao dịch tập trung — khái niệm và nguyên tắc hoạt động Căn cứ vào sự luân chuyển vốn, thị trường chứng khoán được chia thành (i) thị trường sơ cấp và (ii) thị trường thứ cấp. (i) Thị trường sơ cấp là thị trường mua bán các chứng khoán mới phát hành. Trên thị trường này vốn từ nhà đầu tư được chuyển sang nhà phát hành thông qua việc nhà đầu tư mua chứng khoán mới phát hành và vì vậy thị trường sơ cấp là nơi huy động vốn cho doanh nghiệp [32, tr. (1) Thị trường thứ cấp là nơi giao dịch các chứng khoán đã được phát hành trên thị trường so cấp.

Thị trường thứ cấp có hai chức năng: thit nhất là tạo tính thanh khoản cho các chứng khoán đã phát hành, tức là tạo điều kiện cho việc mua bán chứng khoán được tiến hành nhanh chóng và thuận tiện; thiz hai, xác lập giá chứng khoán căn cứ theo cung cầu thị trường [32, tr. Thị trường thứ cấp được tổ chức theo ba phương thức: thị trường giao dịch tập trung, thị trường phi tập trung và thị trường thứ ba. Thị trường giao dịch tập trung là thị trường mà các giao dịch được tổ chức tập trung theo một địa điểm vật chất dưới dạng các Sở giao dịch chứng khoán 10 (58, tr.17], tại đó người mua và người bán (hay đại diện và những nhà môi giới của họ) gặp nhau để tiến hành giao dịch. Vì vậy "người ta còn gọi Sở giao dịch chứng khoán là thị trường tập trung, nơi giao dịch mua bán, trao đổi các chứng khoán cua các công ty lớn, hoạt động có hiệu qua" [65, tr.

Giá cả của chứng khoán tại thị trường giao dịch tập trung được xác lập chủ yếu qua cơ chế đấu lệnh tập trung. Thị trường giao dich tập trung phân biệt với thi trường giao dich phi tập trung (Over-the-counter, OTC) ở ché: thị trường OTC là thị trường mà hoạt động giao dịch được thực hiện thông qua mạng lưới máy tính điện tử diện rộng chứ không có địa điểm giao dịch tập trung như đối với thị trường giao dịch tập trung. Cơ chế xác lập giá trong thị trường OTC chủ yếu là cơ chế thương lượng giá giữa bên mua và bên bán chứ không bằng đấu giá tập trung như thị trường sở giao dịch. Chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC chủ yếu là chứng khoán của các công ty vừa và nhỏ, công ty công nghệ cao, công ty mới thành lập nhưng có tiềm năng phát triển tốt, cũng có thể nói là chứng khoán chưa đủ tiêu chuẩn niêm yết và có độ rủi ro cao hơn so với chứng khoán trên thị trường giao dịch tập trung.

Tuy nhiên, với sự phát triển của thị trường chứng khoán hiện đại và với những ứng dụng ngày càng sâu rộng của công nghệ thông tin vào hoạt động của thị trường chứng khoán, sự phân biệt giữa thị trường giao dịch tập trung và thị trường giao dịch phi tập trung ngày càng mờ nhạt và chỉ mang tính tương đối. Đây cũng chính là quan điểm của nhiều nhà quản lý đối với thị trường OTC hiện _đại [26, tr6]. Tác giả Lê Thị Mai Linh cho rằng, cần phải phân biệt giữa thi trường OTC truyền thống và thị trường OTC hiện đại. Thị trường OTC truyền thống là thị trường có hình thức tổ chức giao dịch mua bán phi tập trung với nghĩa là không có địa điểm, vị trí giao dịch tập trung giữa bên mua và bên bán như đốt với thị trường giao dịch tập trung.

Còn thị trường OTC hiện đại là thị trường có thể kết hợp các hình thức giao dịch tập trung và phi tập trung, trong đó hình thức giao dịch tập trung được tổ chức giống Sở giao dịch (ví dụ, NASDAQ là thị trường OTC nổi tiếng nhất của Mỹ ngày 13/1/2006 vừa qua đã được Uỷ ban H1 Giao dịch và Chứng khoán Mỹ phê chuẩn để trở thành một Sở giao dịch chứng khoán), còn hình thức giao dịch phi tập trung cũng được tổ chức “tập trung” hơn Sở giao dịch chứng khoán và thị trường OTC truyền thống nhờ có mạng máy tính điện tử diện rộng [71, tr. Ngoài hai loại thị trường nêu trên, người ta còn nói đến thi trường thứ ba là thị trường trong đó hoạt động giao dịch chứng khoán được thực hiện tự do, phân tán, không qua thị trường giao dich tập trung và cũng không qua thị trường OTC. Cho dù hiện nay thị trường phi tập trung đã có những biến thái đa dạng, thậm chí phát triển gần giống thị trường tập trung, song thị trường giao dịch tập trung vẫn được coi là thị trường truyền thống, điển hình và là thị trường cơ bản, là bộ mặt của mọi thị trường chứng khoán. Khi nhắc đến thị trường chứng khoán của một quốc gia, trước tiên người ta nhắc đến thị trường giao dich tập trung - Sở giao dịch chứng khoán của quốc gia đó, ví dụ: Sở giao dịch chứng khoán New York, SỞ giao dịch chứng khoán Tokyo.