CHƯƠNG 1. LÝ LUẬN VỀ HÀNH VI THAO TÚNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VÀ PHÁP LUẬT VỀ XỬ LÝ HÀNH VI THAO TÚNG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Khái quát chung về hành vi thao túng thị trường chứng khoán 1. Lịch sử xuất hiện thao túng thị trường chứng khoán Trên thị trường thế giới Thao túng thị trường đã được ghi nhận ngay từ thế kỷ XVII khi TTCK Amsterdam nổi lên và rất có thể đã tồn tại trên thị trường kỳ hạn gạo Dojima.1 Ngay sau khi Sở giao dịch chứng khoán Amsterdam được thành lập vào đầu thế kỷ XVII, các nhà môi giới đã phát hiện ra rằng họ có thể thao túng giá cổ phiếu để kiếm lời.
Tuy nhiên thời điểm đó chưa có bất kỳ một đạo luật nào cấm hành vi thao túng thị trường, cho đến giữa cuộc Đại suy thoái, sự thao túng tấn công Quốc hội và nhiều nhà bình luận rằng việc thao túng như là một nguyên nhân chính của sự sụp đổ TTCK năm 19292 và nền kinh tế tiếp theo sụp đổ. Kết quả là, Đạo luật Chứng khoán và Hối đoái năm 1934 ra đời và nghiêm cấm thao túng trong Mục 9 và 10(b)3. Trên thị trường Việt Nam TTCK Việt Nam chúng ta được chính thức hoạt động vào những năm 2000, kể từ khi Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP HCM ra đời, cụ thể là vào ngày 20/07/2000 và bắt đầu có giao dịch đầu tiên vào ngày 28/07/2000. Sau hơn 23 năm hình thành và phát triển, thị trường chứng khoán (TTCK) Việt Nam đã ghi nhận nhiều cột mốc đáng nhớ và sự phát triển mạnh mẽ bên cạnh sự phát triển chung của đất nước.
1 Wallstreetmojo Team (2021), “Market Manipulation” 2 Daniel R. Fischel & David Ross, Should the Law Prohibit "Manipulation" in Financial Markets; William A., Hedge Fund Regulation: "What Side of the Hedges Are You on?", 40 U. 165, 178 (2009) 3 9 and 10(b), (1934) “SECURITIES AND EXCHANGE ACT” 8 Vì là một thị trường còn non trẻ nên hành lang pháp lý vẫn chưa thật sự vững chắc. Sau 7 năm hoạt động mới phát hiện và xử lý vụ thao túng đầu tiên trên TTCK Việt Nam, cụ thể UBCKNN đã ra quyết định số 05 về xử phạt hành chính số tiền 30 triệu đồng đối với bà Nguyễn Diễm Phương Khanh, ở địa chỉ số 31 Trương Định, P.
Theo đó, căn cứ của việc xử phạt là bà Khanh "Đã vi phạm quy định tại Điểm a, Khoản 1, Điều 28, Nghị định 36/2007/NĐ-CP ngày 8.2007 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và TTCK". Nghị định 36/2007/NĐ-CP quy định, hành vi bị phạt của bà Khanh là hành vi thao túng TTCK ở mức độ thông đồng trong giao dịch chứng khoán, nhằm tạo cung cầu giả tạo. Mức phạt đối với bà Khanh cũng là mức thấp nhất trong khung phạt hành chính đối với loại hành vi này (cao nhất đối với cá nhân là 50 triệu đồng)4. Khái niệm hành vi thao túng thị trường chứng khoán Dưới khái niệm của Từ điển Tiếng Việt thì “Thao túng” là dùng thủ đoạn nắm giữ và chi phối, khiến mục tiêu phải hành động theo ý của mình5.
“Thị trường chứng khoán” là thị trường mua bán, trao đổi chứng khoán giữa các nhà đầu tư, thông qua môi giới6. Như vậy, tổng hợp những khái niệm của Từ điển Tiếng Việt thì có thể hiểu “thao túng thị trường chứng khoán” là việc thực hiện hành vi chi phối, điều khiển giá chứng khoán đi ngược lại với quy luật của thị trường. Đạo luật Chứng khoán và Hối đoái năm 1934 của Hoa Kỳ định nghĩa, thao túng thị trường là "các giao dịch tạo ra một mức giá giả tạo hoặc duy trì một mức giá nhân tạo cho một chứng khoán có thể giao dịch"7. Quan điểm của Thạc sĩ Tạ Thị Thùy Trang thì cho rằng “Thao túng thị trường chứng khoán được mô tả là việc sử dụng nhiều tài khoản chứng khoán nhằm tạo cung cầu giả tạo, ảnh hưởng đến giá chứng khoán để đánh lừa các nhà đầu tư.
4 Xem chi tiết tại: https://thanhnien.vn/vu-xu-phat-dau-tien-ve-hanh-vi-thao-tung-tren-ttck- 185185149.htm 5 Từ điển Tiếng Việt cho từ “Thao túng”, tr.590 6 Từ điển Tiếng Việt cho từ “Thị trường chứng khoán”, tr.605 7 Đạo luật Chứng khoán và Hối đoái của Hoa Kỳ 9 Đây là một hình thức lạm dụng thị trường, chẳng hạn như lan truyền thông tin sai lệch, cố ý nhập lệnh mua và bán cho cùng một mã chứng khoán ở cùng một mức giá, che giấu tỷ lệ sở hữu khi luật pháp yêu cầu báo cáo”8. Tóm lại, theo tác giả có thể hiểu một cách khái quát về khái niệm của “hành vi Thao túng thị trường chứng khoán” như sau: Hành vi Thao túng thị trường chứng khoán là việc thực hiện hành vi cố ý sử dụng một hoặc nhiều phương tiện tác động lên giá của chứng khoán nhằm mục đích trục lợi bất hợp pháp, đây là hành vi bị pháp luật Cấm. Đặc điểm của hành vi thao túng thị trường chứng khoán Từ khái niệm nêu trên, tác giả rút ra một số đặc điểm của hành vi thao túng TTCK như sau: Thứ nhất, về chủ thể thực hiện hành vi thao túng thị trường chứng khoán. Chủ thể thực hiện hành vi thao túng là cá nhân hoặc tổ chức (thông thường từ hai người trở lên) gọi là nhà đầu tư, có liên quan trực tiếp tới hoạt động trên TTCK.
Vì TTCK là một kênh đầu tư sinh lời nên chủ thể bỏ vốn vào TTCK chính là một NĐT thực hiện giao dịch trên thị trường đó, dẫn chiếu với Bộ luật Dân sự thì chủ thể để thực hiện được một giao dịch phải có đủ năng lực hành vi dân sự9. Thứ hai, về biểu hiện của hành vi, hành vi thao túng TTCK có biểu hiện là cố ý sử dụng một hoặc nhiều phương tiện tác động lên giá của chứng khoán. Bởi vì để có thể thao túng TTCK cần phải có một kế hoạch tỉ mỉ, tiềm lực tài chính lớn, có sự giúp sức của nhiều người ngoài ra người thực hiện hành vi thao túng còn phải có kinh nghiệm trên TTCK dày dặn mới có thể nắm bắt được những đợt sóng cũng như tâm lý của những NĐT nhỏ lẻ. Người thực hiện hành vi sử dụng một hoặc nhiều phương tiện tác động lên giá của chứng khoán, phương tiện ở đây có thể là sử dụng nhiều tài khoản khác nhau hoặc lợi dụng phương tiện truyền 8 ThS.
Tạ Thị Thùy Trang (2022), “Hoàn thiện pháp luật về xử lý hành vi thao túng thị trường chứng khoán”, Kỷ yếu hội thảo khoa học 9 Điều 19, Bộ luật Dân sự 2015 10 thông như mạng xã hội, tóm lại bất kì phương tiện nào để tác động lên giá chứng khoán mà không tuân theo quy luật của thị trường. Thứ ba, về mục đích của hành vi thao túng TTCK, hành vi thao túng TTCK nhằm mục đích trục lợi bất chính. Nhà đầu cơ thực hiện hành vi thao túng TTCK nhằm mục đích mưu cầu những lợi ích bất chính thông qua việc liên tục mua, bán hoặc lợi dụng phương tiện truyền thông để nâng hoặc ép giá chứng khoán theo đúng với kế hoạch mà nhà đầu cơ mong muốn. Tóm lại đều nhằm mục đích đánh lừa những NĐT nhỏ lẻ để trục lợi cho cá nhân hoặc tổ chức.
Thứ tư, hành vi thao túng TTCK là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm. Hành vi này thực chất như một dạng hành vi lừa đảo có chuyên môn, hơn nữa giá trị sau mỗi vụ án thao túng TTCK đều ra một có số rất kinh khủng, từ vài tỷ cho đến hàng trăm, hàng ngàn tỷ. Làm sai lệch đi rất nhiều với bản chất ban đầu của TTCK, thay vì kiếm lời từ việc góp vốn vào một hoặc nhiều công ty cổ phần sau đó hưởng lợi từ những lợi nhuận của công ty mà mình đã góp vốn thì bây giờ kiếm lời trên TTCK bằng cách “tiền từ trong túi người này chuyển sang túi của người kia”, chẳng khác gì một loại cờ bạc đỏ đen. Vì vậy, pháp luật đã có chế tài cho hành vi này.
Nguyên nhân và hậu quả của hành vi thao túng thị trường chứng khoán 1. Nguyên nhân của hành vi thao túng thị trường chứng khoán Thứ nhất, Lợi nhuận sau mỗi cuộc thao túng là rất cao. Thật vậy, vì thao túng TTCK là hành vi gian lận được lên kế hoạch rất tỉ mỉ, nguồn vốn phải rất lớn mới có thể đủ sức để thay đổi được giá trị của một mã chứng khoán nói chung và cục diện của cả TTCK nói riêng. Vì thế, lợi nhuận thu về sau mỗi cuộc thao túng TTCK là rất lớn, ước tính ít nhất là từ hàng trăm triệu đồng đến hàng tỷ đồng.
Tác giả sẽ lấy một vụ án điển hình để có thể thấy được lợi nhuận của việc thao túng. Vụ án thao túng cổ phiếu FLC của Trịnh Văn Quyết bị khởi tố vào khoảng cuối tháng 3 năm 2022. Ông Quyết chỉ đạo những đồng phạm mượn, sử dụng chứng minh nhân dân của 26 người thân để mở 450 tài khoản chứng khoán để tạo 11 giao dịch ảo nhằm đẩy giá lên cao, sau đó âm thầm bán “chui” số cổ phiếu ở thời điểm đỉnh cao để thu lợi bất chính. Theo Bộ Công an, việc làm của ông Quyết và đồng phạm nhằm tạo ra cung - cầu giả, thao túng giá cổ phiếu, thu lợi bất chính ban đầu 975 tỷ đồng, gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư10.
Thứ hai, NĐT chiếm phần lớn là nhỏ lẻ, không có nhiều kiến thức về TTCK, dễ bị những tin tức xấu chưa xác thực làm cho phân tâm đặc biệt là tâm lý mua/bán theo số đông. Chính vì những yếu tố này khiến cho các NĐT dễ rơi vào bẫy mà người thực hiện hành vi thao túng đặt ra. Tức là lúc thấy mã chứng khoán lên như diều gặp gió cũng theo số đông để mua vào, đến lúc người thực hiện hành vi thao túng bắt đầu bán đi hàng loạt cổ phiếu thì giá trị của cổ phiếu bắt đầu xuống dốc, gây thiệt hại rất nhiều. Thứ ba, công tác quản lý nhà nước đối với thị trường chứng khoán còn lỏng lẻo.
Vẫn còn nhiều hành vi có dấu hiệu của thao túng hiện hữu trên thị trường chứng khoán ngày qua ngày nhưng chưa bị phát hiện hoặc xử phạt. Nếu bị phát hiện thì mức phạt bị áp dụng rất thấp, không đủ sức răn đe. Hậu quả của hành vi thao túng TTCK (i) Đối với các nhà đầu tư trên thị trường Với cơ chế nâng, hạ giá một cách bất thường như vậy, khiến các NĐT hoang mang. Cổ phiếu lúc mới mua vào vẫn còn ở mức có lợi nhuận, nhưng đến khi kết phiên, thông thường vào lúc 3h30 cổ phiếu bắt đầu tụt dốc một cách thảm hại.