Luận án tiến sĩ luật học hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở việt nam

Luận án tiến sĩ luật học nghiên cứu hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

• Tác giả: Ngô Quốc Kỳ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Mơ
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về ngân hàng thương mại
• 1.2. Pháp luật về ngân hàng thương mại và những nhân tố cơ bản ảnh hưởng đến pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 2.2. Nhận xét chung về thực trạng pháp luật và áp dụng pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Nhu cầu khách quan của việc hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.2. Phương hướng hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• 3.3. Những giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Pháp luật ngân hàng và hoạt động ngân hàng thương mại

Pháp luật ngân hàng đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hệ thống pháp luật cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế. Pháp luật ngân hàng hiện nay vẫn còn nhiều bất cập, chưa đủ tầm để điều chỉnh hệ thống ngân hàng theo mô hình hiện đại. Các quy định pháp lý còn chồng chéo, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng là cần thiết để tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh và bình đẳng cho hoạt động tiền tệ - ngân hàng.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật ngân hàng

Pháp luật ngân hàng là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động của các tổ chức tín dụng, bao gồm cả ngân hàng thương mại. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an toàn và ổn định của hệ thống ngân hàng. Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, pháp luật ngân hàng cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản lý nhà nước và định hướng phát triển kinh tế. Các quy định pháp lý cần phải bao quát đầy đủ các loại hình tổ chức kinh doanh tiền tệ và phân biệt rõ ràng giữa các loại hình ngân hàng và tổ chức trung gian tài chính.

1.2. Thực trạng pháp luật ngân hàng tại Việt Nam

Thực trạng pháp luật ngân hàng tại Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều hạn chế và bất cập. Các quy định pháp lý chưa đáp ứng được yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Nhiều chế định pháp luật còn vướng mắc, chồng chéo, gây khó khăn cho hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại. Việc áp dụng pháp luật cũng chưa đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến những rủi ro trong hoạt động ngân hàng. Điều này đòi hỏi cần có sự cải cách và hoàn thiện pháp luật ngân hàng để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế.

II. Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN và hoạt động ngân hàng

Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, hoạt động ngân hàng thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và ổn định tài chính. Pháp luật ngân hàng cần được hoàn thiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng. Các quy định pháp lý cần phải phù hợp với đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng sẽ góp phần tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh và bình đẳng cho hoạt động tiền tệ - ngân hàng.

2.1. Đặc điểm của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, trong đó sự quản lý của nhà nước đóng vai trò quan trọng. Pháp luật ngân hàng cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản lý nhà nước và định hướng phát triển kinh tế. Các quy định pháp lý cần phải phù hợp với đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng sẽ góp phần tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh và bình đẳng cho hoạt động tiền tệ - ngân hàng.

2.2. Vai trò của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường

Ngân hàng thương mại đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và ổn định tài chính trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Các hoạt động của ngân hàng thương mại bao gồm cấp tín dụng, thanh toán, và đầu tư, đều có tác động lớn đến sự phát triển kinh tế. Pháp luật ngân hàng cần được hoàn thiện để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng. Các quy định pháp lý cần phải phù hợp với đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại

Để hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, cần có những giải pháp cụ thể và đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp lý hiện hành, tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước, và nâng cao năng lực áp dụng pháp luật. Pháp luật ngân hàng cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản lý nhà nước và định hướng phát triển kinh tế. Việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng sẽ góp phần tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh và bình đẳng cho hoạt động tiền tệ - ngân hàng.

3.1. Sửa đổi và bổ sung các quy định pháp lý

Việc sửa đổi và bổ sung các quy định pháp lý hiện hành là cần thiết để hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại. Các quy định pháp lý cần phải phù hợp với đặc thù của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế. Pháp luật ngân hàng cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản lý nhà nước và định hướng phát triển kinh tế. Việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng sẽ góp phần tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh và bình đẳng cho hoạt động tiền tệ - ngân hàng.

3.2. Tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước

Tăng cường hiệu quả quản lý nhà nước là một trong những giải pháp quan trọng để hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại. Các cơ quan quản lý nhà nước cần phải nâng cao năng lực và hiệu quả trong việc áp dụng và thực thi pháp luật. Pháp luật ngân hàng cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc quản lý nhà nước và định hướng phát triển kinh tế. Việc hoàn thiện pháp luật ngân hàng sẽ góp phần tạo môi trường pháp lý minh bạch, lành mạnh và bình đẳng cho hoạt động tiền tệ - ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam" được tác giả Ngô Quốc Kỳ thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Thị Mơ và TS. Dương Đăng Huệ tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Giáo dục và Đào tạo - Bộ Tư pháp), bảo vệ năm 2003 thuộc chuyên ngành Luật kinh tế.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả chỉ ra rằng công cuộc đổi mới hoạt động ngân hàng tại Việt Nam trong giai đoạn 1988–2003 là quá trình chuyển đổi từ hệ thống ngân hàng một cấp sang hệ thống hai cấp, phân định giữa chức năng quản lý nhà nước của Ngân hàng Nhà nước và chức năng kinh doanh của ngân hàng thương mại theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sau 15 năm đổi mới, hệ thống pháp luật ngân hàng đã bộc lộ nhiều hạn chế: chưa điều chỉnh toàn diện hệ thống theo mô hình hiện đại, chưa phân biệt rõ ngân hàng với các tổ chức trung gian tài chính khác, nhiều chế định pháp luật còn vướng mắc, chồng chéo, chưa đáp ứng kịp thời các quan hệ kinh tế mới nảy sinh. Nhiều rủi ro pháp lý đã phát sinh trên thực tế (điển hình như các vụ án lớn liên quan đến tín dụng và bất động sản như Epco - Minh Phụng, Tamexco), đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện khung pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại.

Mục đích nghiên cứu của luận án là phân tích cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng đối với hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam, từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật này.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể qua 4 nội dung:

1. Nghiên cứu và phân tích những vấn đề lý luận cơ bản về ngân hàng thương mại, xác định các nhân tố ảnh hưởng đến pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại.
2. Phân tích vai trò của pháp luật trong việc điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại, làm rõ cơ sở lý luận của việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật.
3. Phân tích, đánh giá khách quan thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam, chỉ ra các hạn chế và bất cập.
4. Đề xuất phương hướng và các giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tổng thể các quy phạm pháp luật, chế định pháp lý điều chỉnh hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại tại Việt Nam theo Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật các tổ chức tín dụng năm 1997 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Phạm vi về chủ thể: Luận án tập trung vào hai loại hình là ngân hàng thương mại nhà nước (NHTMNN) và ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP); không nghiên cứu ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và văn phòng đại diện tổ chức tín dụng nước ngoài tại Việt Nam.
• Phạm vi về nội dung: Luận án giới hạn ở các chế định hoạt động cụ thể bao gồm cấp tín dụng, bảo đảm tiền vay, thanh toán qua ngân hàng, hoạt động trên thị trường chứng khoán, bảo đảm an toàn hoạt động, kiểm soát đặc biệt, thanh tra và giám sát; không đi sâu vào các nội dung về thành lập, quản trị điều hành, phá sản, cạnh tranh và giải quyết tranh chấp ngân hàng.
• Phạm vi thời gian: Đánh giá thực tiễn 15 năm đổi mới ngân hàng giai đoạn 1988–2003.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tài liệu, tác giả điểm lại các công trình nghiên cứu trong nước đã công bố liên quan đến môi trường pháp lý và các khía cạnh chuyên sâu của hoạt động ngân hàng:

• GS.TS. Hoàng Văn Hảo với bài viết "Một vài suy nghĩ về môi trường pháp lý trong lĩnh vực ngân hàng ở nước ta".
• PGS.TS. Lê Hồng Hạnh với nghiên cứu "Về các biện pháp bảo đảm thực hiện hợp đồng tín dụng".
• TS. Dương Đăng Huệ với công trình "Có hay không sự bình đẳng tuyệt đối giữa các loại hình doanh nghiệp nói chung và giữa các loại hình doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ nói riêng".
• TS. Nguyễn Minh Mẫn và TS. Võ Đình Toàn với bài viết "Tạo dựng môi trường pháp lý cho sự nghiệp tiếp tục đổi mới hoạt động ngân hàng".
• TS. Nguyễn Am Hiểu với công trình "Một số vấn đề hoàn thiện pháp luật ngân hàng trong điều kiện hiện nay".
• TS. Lê Thị Thu Thủy và TS. Nguyễn Anh Sơn với nghiên cứu "Bảo đảm tiền vay của Tổ chức tín dụng".
• TS. Đinh Dũng Sỹ với bài viết "Bảo hiểm tiền gửi và vấn đề an toàn của hoạt động kinh doanh tiền tệ, tín dụng".
• Trần Đình Triển với Luận án Tiến sĩ "Địa vị pháp lý của ngân hàng thương mại Việt Nam".

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra: Các công trình trên tiếp cận vấn đề ở từng góc độ riêng lẻ như địa vị pháp lý, môi trường pháp lý chung, bảo đảm tiền vay, bảo hiểm tiền gửi hoặc điều ước thanh toán quốc tế. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện những vấn đề lý luận về ngân hàng thương mại và pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại, chưa phân tích đầy đủ các nhân tố ảnh hưởng cũng như chưa đánh giá tổng thể thực trạng các chế định điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại để đưa ra hệ thống giải pháp đồng bộ trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng:

• Lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin: Vận dụng học thuyết của Karl Marx về nguồn gốc, bản chất của tiền tệ, sự chuyển hóa từ trao đổi hàng hóa trực tiếp $(H-H)$ sang lưu thông hàng hóa $(H-T-H)$, sự hình thành tín dụng thương mại, thương phiếu, kỳ phiếu ngân hàng, tiền tín dụng và quá trình tập trung tư bản tiền tệ thông qua các trung gian tài chính.
• Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam: Quán triệt đường lối phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là các định hướng nêu trong Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IX về việc hình thành đồng bộ khuôn khổ pháp lý và áp dụng chuẩn mực quốc tế về an toàn kinh doanh tiền tệ - ngân hàng.

Phương pháp nghiên cứu được luận án áp dụng bao gồm:

• Phương pháp luận triết học: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Phương pháp nghiên cứu cụ thể: Phương pháp phân tích và tổng hợp văn bản quy phạm pháp luật; phương pháp logic và lịch sử; phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định pháp luật Việt Nam với pháp luật ngân hàng của các quốc gia như Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Ba Lan, Malaysia, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và các tập quán thương mại quốc tế như UCP 500, URC 522, URDG 458 do Phòng Thương mại Quốc tế - ICC ban hành).

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

• Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam từ năm 1987 đến năm 2003 (Chỉ thị 218/CT, Nghị định 53/HĐBT, Pháp lệnh Ngân hàng 1990, Luật Ngân hàng Nhà nước 1997, Luật các Tổ chức tín dụng 1997, Nghị định 49/2000/NĐ-CP, Nghị định 64/2001/NĐ-CP, Nghị định 78/2002/NĐ-CP, Quyết định 1627/2001/QĐ-NHNN).
• Dữ liệu thực tiễn và các vụ án kinh tế phát sinh trong hoạt động ngân hàng tại Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về ngân hàng thương mại và pháp luật về ngân hàng thương mại

Chương 1 làm rõ lịch sử hình thành, bản chất kinh tế - pháp lý của ngân hàng thương mại, phân định ngân hàng thương mại với các định chế tài chính phi ngân hàng, xác định vai trò của ngân hàng thương mại và phân tích khung lý thuyết về pháp luật ngân hàng.

Về lịch sử hình thành, sự ra đời của ngân hàng thương mại gắn liền với sự phát triển của sản xuất hàng hóa, từ những nghiệp vụ ban đầu của thợ vàng (nhận bảo quản kim loại quý, phát hành giấy biên nhận) chuyển sang hoạt động vay để cho vay. Ngân hàng thương mại đóng vai trò là tổ chức trung gian tập trung vốn nhàn rỗi trong xã hội để cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán.

Luận án phân tích ba nhóm nghiệp vụ cơ bản của ngân hàng thương mại:

• Nghiệp vụ tài sản Nợ (tạo vốn): Nhận tiền gửi (thanh toán, có kỳ hạn, tiết kiệm), phát hành công cụ nợ (chứng chỉ tiền gửi, trái phiếu), vay ngân hàng trung ương và các tổ chức tín dụng khác, quản lý vốn pháp định và các quỹ dự trữ (quỹ bổ sung vốn pháp định, quỹ dự trữ đặc biệt).
• Nghiệp vụ tài sản Có (sử dụng vốn): Nghiệp vụ ngân quỹ (tồn quỹ tiền mặt, tiền gửi dự trữ bắt buộc và tiền gửi thanh toán tại ngân hàng trung ương), nghiệp vụ cấp tín dụng (chiết khấu thương phiếu, tín dụng ứng trước, cho thuê tài chính - leasing, bao thanh toán - factoring, tín dụng tiêu dùng, bảo lãnh ngân hàng) và nghiệp vụ tài chính/đầu tư chứng khoán.
• Nghiệp vụ trung gian: Mở và sử dụng tài khoản, cung ứng các phương tiện và dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt (séc, lệnh chi, thẻ thanh toán, bù trừ công nợ), kiều hối, tư vấn tài chính và quản lý tài sản.

Luận án xác lập tiêu chí phân biệt giữa ngân hàng thương mại và các định chế tài chính phi ngân hàng: Ngân hàng thương mại được thực hiện toàn bộ các nghiệp vụ ngân hàng (nhận tiền gửi không kỳ hạn, cấp tín dụng, cung cấp dịch vụ thanh toán), trong khi các định chế tài chính phi ngân hàng (công ty tài chính, công ty cho thuê tài chính, công ty bảo hiểm) chỉ được thực hiện một số nghiệp vụ nhất định, không được nhận tiền gửi không kỳ hạn và không được cung ứng phương tiện thanh toán.

Về sự phát triển của khái niệm ngân hàng thương mại trong pháp luật Việt Nam, tác giả hệ thống hóa qua bảng so sánh:

Tiêu chí	Nghị định 53/HĐBT (1988)	Pháp lệnh Ngân hàng (1990)	Luật các TCTD (1997) và Nghị định 49/2000/NĐ-CP
Tên gọi/Thuật ngữ	Ngân hàng chuyên doanh	Ngân hàng thương mại	Ngân hàng thương mại (thuộc loại hình TCTD)
Tính chất chủ thể	Tổ chức kinh doanh trực tiếp đối với nền kinh tế quốc dân	Tổ chức kinh doanh tiền tệ	Doanh nghiệp hoạt động kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng
Nội dung hoạt động chủ yếu	Tín dụng, ngoại hối, kim khí quý, cấp phát vốn xây dựng cơ bản	Nhận tiền gửi có hoàn trả, cho vay, chiết khấu, làm phương tiện thanh toán	Nhận tiền gửi, cấp tín dụng (cho vay, chiết khấu, bảo lãnh, thuê tài chính...), cung ứng dịch vụ thanh toán
Định hướng mô hình	Bước đầu tách hệ thống 2 cấp, còn lồng ghép nhiệm vụ hành chính	Mô hình ngân hàng thương mại đa năng nhưng chưa đồng bộ	Mô hình đa năng có kiểm soát; tách biệt hoạt động chứng khoán, bảo hiểm, cho thuê tài chính thành công ty độc lập

Luận án cũng chỉ ra ba nhân tố cơ bản chi phối pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại:

1. Tính đặc thù của hoạt động ngân hàng: kinh doanh loại hàng hóa đặc biệt (quyền sử dụng tiền tệ), hoạt động dựa trên nguyên tắc hoàn trả, tạo tiền ghi sổ, tính nhạy cảm cao và tác động lây truyền dựa trên lòng tin của công chúng.
2. Cơ chế quản lý kinh tế: sự chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung bao cấp sang cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phân định rạch ròi giữa quản lý nhà nước và hoạt động kinh doanh.
3. Trình độ phát triển kinh tế - xã hội và mức độ hội nhập quốc tế của quốc gia.

Chương 2: Thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam

Chương 2 tập trung khảo sát, phân tích các quy định pháp luật thực định và đánh giá thực tiễn áp dụng đối với hoạt động của ngân hàng thương mại tại Việt Nam.

Nội dung khảo sát bao gồm 6 nhóm chế định pháp luật:

• Pháp luật về cấp tín dụng: Phân tích các hình thức cho vay, chiết khấu giấy tờ có giá, bảo lãnh và cho thuê tài chính; đánh giá quy chế cho vay ban hành kèm theo Quyết định 1627/2001/QĐ-NHNN.
• Pháp luật về bảo đảm tiền vay: Khảo sát các biện pháp cầm cố, thế chấp, bảo lãnh bằng tài sản, xử lý tài sản bảo đảm; chỉ ra những hạn chế trong việc đăng ký giao dịch bảo đảm và việc định giá tài sản thế chấp là bất động sản.
• Pháp luật về thanh toán qua ngân hàng: Phân tích khuôn khổ pháp lý về thanh toán không dùng tiền mặt theo Nghị định 64/2001/NĐ-CP, việc quản lý tài khoản và các công cụ thanh toán (séc, ủy nhiệm chi, thanh toán điện tử liên ngân hàng).
• Pháp luật về hoạt động trên thị trường chứng khoán: Quy định về điều kiện để ngân hàng thương mại tham gia thị trường chứng khoán sơ cấp và thứ cấp thông qua việc thành lập công ty chứng khoán độc lập theo Nghị định 48/1998/NĐ-CP.
• Pháp luật về bảo đảm an toàn hoạt động: Các quy định về tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu, tỷ lệ dự trữ bắt buộc, trích lập quỹ dự phòng rủi ro tín dụng và cơ chế bảo hiểm tiền gửi.
• Pháp luật về kiểm soát đặc biệt, thanh tra, giám sát: Cơ chế can thiệp của Ngân hàng Nhà nước khi tổ chức tín dụng có nguy cơ mất khả năng chi trả hoặc vi phạm nghiêm trọng các quy định an toàn.

Nhận xét chung về thực trạng pháp luật và áp dụng pháp luật: Luận án chỉ ra rằng hệ thống pháp luật ngân hàng đã tạo hành lang pháp lý ban đầu cho việc thiết lập thị trường tiền tệ. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nhiều bất cập: một số quy định chưa đồng bộ với Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp, Luật Doanh nghiệp nhà nước; thiếu cơ chế xử lý nợ xấu hiệu quả; thủ tục xử lý tài sản bảo đảm còn phức tạp; việc phân định giữa tín dụng thương mại và tín dụng chính sách chưa triệt để, dẫn đến tình trạng vốn của ngân hàng thương mại bị ứ đọng hoặc rủi ro tập trung cao.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Chương 3 luận giải nhu cầu khách quan và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật ngân hàng.

Nhu cầu khách quan xuất phát từ đòi hỏi tái cơ cấu hệ thống ngân hàng thương mại, bảo vệ quyền lợi người gửi tiền, phát triển các công cụ thanh toán hiện đại và thực hiện các cam kết quốc tế trong tiến trình hội nhập kinh tế.

Phương hướng hoàn thiện:

• Thể chế hóa đầy đủ đường lối của Đảng về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ giữa pháp luật ngân hàng với hệ thống pháp luật kinh tế và dân sự.
• Tiếp cận và nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế về an toàn hoạt động ngân hàng (như các nguyên tắc của Ủy ban Basel, tập quán quốc tế của ICC).
• Tách bạch dứt điểm giữa hoạt động tín dụng theo cơ chế thị trường của ngân hàng thương mại và hoạt động tín dụng ưu đãi chính sách của Nhà nước.

Các nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện chế định cấp tín dụng và bảo đảm tiền vay: Sửa đổi quy chế cho vay, minh bạch hóa điều kiện cấp tín dụng, mở rộng các phương thức cấp tín dụng hiện đại (factoring, bao thanh toán), hoàn thiện thủ tục đăng ký và xử lý tài sản thế chấp.
2. Hoàn thiện pháp luật về thanh toán: Mở rộng phạm vi thanh toán không dùng tiền mặt, phát triển hạ tầng pháp lý cho thanh toán điện tử và thẻ ngân hàng.
3. Hoàn thiện cơ chế bảo đảm an toàn và quản lý rủi ro: Chuẩn hóa quy định về trích lập dự phòng rủi ro, nâng cao hiệu quả hoạt động của Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam (BHTG) và Công ty quản lý tài sản (AMC).
4. Nâng cao hiệu lực thanh tra, giám sát ngân hàng: Hoàn thiện quy chế kiểm soát đặc biệt, tăng cường thẩm quyền và tính chủ động của cơ quan thanh tra Ngân hàng Nhà nước.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt khoa học của luận án bao gồm:

1. Đây là công trình luận án tiến sĩ luật học đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống và toàn diện các vấn đề lý luận về ngân hàng thương mại và pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại.
2. Xây dựng và chuẩn hóa khái niệm pháp lý về ngân hàng thương mại dưới hai giác độ kinh tế và pháp luật: Ngân hàng thương mại là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh tiền tệ, thường xuyên huy động vốn của công chúng để cấp tín dụng và cung ứng dịch vụ thanh toán vì mục tiêu lợi nhuận.
3. Luận giải khoa học sự khác biệt về bản chất pháp lý giữa ngân hàng thương mại và các định chế tài chính phi ngân hàng, làm cơ sở phân định thẩm quyền và phạm vi hoạt động trong xây dựng pháp luật.
4. Đánh giá khách quan, toàn diện thực trạng pháp luật ngân hàng Việt Nam giai đoạn 1988–2003, chỉ ra những xung đột, bất cập trong các chế định tín dụng, tài sản bảo đảm và an toàn vốn.
5. Xây dựng hệ thống quan điểm, phương hướng và đề xuất các giải pháp lập pháp cụ thể nhằm sửa đổi, bổ sung Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997 và các văn bản dưới luật.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế và phạm vi chưa bao quát, luận án tự xác định:

• Luận án chỉ tập trung nghiên cứu hai loại hình tổ chức tín dụng trong nước là ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại cổ phần; chưa đi sâu nghiên cứu quy chế pháp lý áp dụng đối với ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài và văn phòng đại diện tổ chức tín dụng nước ngoài tại Việt Nam.
• Về mặt nội dung, công trình tập trung vào các chế định hoạt động nghiệp vụ chủ yếu (tín dụng, bảo đảm tiền vay, thanh toán, tham gia thị trường chứng khoán, an toàn hoạt động và giám sát); chưa giải quyết toàn diện các khía cạnh pháp lý khác như: thủ tục thành lập và cấp phép, mô hình quản trị điều hành nội bộ, cơ chế phá sản ngân hàng, pháp luật chống cạnh tranh không lành mạnh trong lĩnh vực tiền tệ và cơ chế giải quyết tranh chấp phát sinh từ hoạt động ngân hàng.

Các vấn đề nằm ngoài phạm vi này được tác giả xác định là định hướng cho các công trình nghiên cứu khoa học pháp lý tiếp theo.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo cụ thể đối với các nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp luận cứ khoa học cho Ban soạn thảo Luật các Tổ chức tín dụng sửa đổi, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Bộ Tư pháp trong việc rà soát, sửa đổi quy chế cho vay, đăng ký giao dịch bảo đảm và các tỷ lệ bảo đảm an toàn trong kinh doanh tiền tệ.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên và học viên chuyên ngành Luật kinh tế, Tài chính - Ngân hàng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo về lý luận pháp luật ngân hàng, lịch sử phát triển của hệ thống ngân hàng hai cấp tại Việt Nam và phương pháp so sánh luật học trong lĩnh vực tài chính.
• Cán bộ pháp chế và quản trị tại các ngân hàng thương mại: Tham khảo việc nhận diện rủi ro pháp lý trong hợp đồng tín dụng, hợp đồng thế chấp tài sản và quy trình kiểm soát nội bộ.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm ngân hàng thương mại theo Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997 có điểm gì khác so với Pháp lệnh Ngân hàng năm 1990?
Luật các Tổ chức tín dụng năm 1997 (và Nghị định 49/2000/NĐ-CP) xác định ngân hàng thương mại là doanh nghiệp kinh doanh tiền tệ và "dịch vụ ngân hàng" (rộng hơn khái niệm "kinh doanh tiền tệ" đơn thuần năm 1990). Về nội dung hoạt động, luật năm 1997 sử dụng thuật ngữ "cấp tín dụng" (bao gồm cho vay, chiết khấu, cho thuê tài chính, bảo lãnh ngân hàng) thay vì chỉ quy định "cho vay, chiết khấu" như năm 1990; đồng thời quy định bao quát hoạt động "cung ứng các dịch vụ thanh toán" thay vì chỉ "làm phương tiện thanh toán".

2. Tiêu chí pháp lý cốt lõi nào dùng để phân biệt ngân hàng thương mại với định chế tài chính phi ngân hàng?
Tiêu chí phân biệt cơ bản là quyền huy động tiền gửi không kỳ hạn và cung cấp dịch vụ thanh toán. Ngân hàng thương mại được thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng (bao gồm nhận tiền gửi không kỳ hạn, mở tài khoản thanh toán và cung cấp phương tiện thanh toán cho khách hàng). Các định chế tài chính phi ngân hàng không được phép nhận tiền gửi không kỳ hạn và không được cung ứng các phương tiện thanh toán (như không được phát hành séc).

3. Vì sao ngân hàng thương mại cần phải tách biệt các hoạt động kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm thành các công ty độc lập?
Theo phân tích của luận án, để kiểm soát rủi ro và ngăn ngừa tình trạng đóng băng vốn hoặc lan truyền rủi ro từ thị trường tài sản sang hệ thống tiền tệ, pháp luật Việt Nam (Nghị định 48/1998/NĐ-CP, Nghị định 49/2000/NĐ-CP, Nghị định 16/2001/NĐ-CP) định hướng mô hình đa năng có kiểm soát, yêu cầu ngân hàng thương mại khi tham gia kinh doanh chứng khoán, bảo hiểm hoặc cho thuê tài chính phải thành lập pháp nhân/công ty trực thuộc độc lập.

4. Ba nhân tố cơ bản nào ảnh hưởng trực tiếp đến pháp luật điều chỉnh hoạt động ngân hàng thương mại?
Ba nhân tố được luận án xác định gồm: (1) Tính đặc thù của hoạt động ngân hàng (kinh doanh quyền sử dụng vốn tiền tệ, nguyên tắc hoàn trả, chức năng tạo tiền, tính nhạy cảm tâm lý); (2) Cơ chế quản lý kinh tế (chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường); (3) Trình độ phát triển kinh tế - xã hội và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế.

5. Luận án không đi sâu vào những nội dung pháp lý nào?
Luận án không nghiên cứu về ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, và loại trừ các vấn đề về thành lập, tổ chức quản trị điều hành, phá sản ngân hàng, cạnh tranh trong hoạt động ngân hàng cũng như cơ chế giải quyết tranh chấp ngân hàng.

Kết luận

Luận án của tác giả Ngô Quốc Kỳ là công trình nghiên cứu chuyên sâu cấp tiến sĩ về mặt pháp lý đối với hoạt động của ngân hàng thương mại tại Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bằng phương pháp tiếp cận duy vật biện chứng kết hợp so sánh luật học, tác giả đã làm rõ các vấn đề lý luận về định chế ngân hàng thương mại, phân tích thực trạng các quy định thực định và chỉ ra các rủi ro pháp lý phát sinh trong thực tiễn 15 năm đổi mới (1988–2003). Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án đã cung cấp cơ sở khoa học phục vụ quá trình lập pháp, đặc biệt là việc hoàn thiện khung pháp lý về an toàn hoạt động tín dụng, bảo đảm tiền vay và thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VÀ PHÁP LUẬT VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. MOT SỐ VẤN ĐỂ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGÂN HÀNG THƯƠNG MAI 1. Khái quát chung về sự hình thành ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại ra đời, hoạt động và phát triển trong những điều kiện lịch sử, kinh tế- xã hội nhất định. Lịch sử ra đời và phát triển của NHTM gắn liền với sự tồn tai của nền sản xuất hàng hóa, lưu thông hàng hóa và quá trình quốc tế hóa nền kinh tế thế giới.

Tiền tệ là một phạm trù kinh tế - lịch sử, là sản phẩm của nền kinh tế hàng hóa. Quá trình phát triển của tiền tệ diễn ra bắt đầu từ những hình thái vật chất như vàng, tiền đến những hình thái "phi vật chất" như thẻ thanh toán, tiền điện tử. Về nguồn gốc hình thành tiền tệ, Các Mác đã từng viết: Tiền tệ là vật kết tinh, hình thành một cách tự nhiên trong sự trao đổi, qua đó mà thực tế các sản phẩm khác nhau của lao động được ngang bằng với nhau và chính do đó mà biến thành hàng hóa. Quá trình phát triển lịch sử của trao đổi ngày càng gắn cho các sản phẩm của lao động tính chất hàng hóa và đồng thời cũng phát triển sự đối lập nằm trong tính chất của hàng hóa, là sự độc lập giữa giá trị sử dụng và giá trị.

Cùng với sự chuyển hóa chung của các sản phẩm lao động thành hàng hóa, thì hàng hóa cũng chuyển hóa thành tiền tệ [28, tr. Trong nền kinh tế hàng hóa, tiền tệ thực hiện các chức năng cơ bản như thước đo giá trị, phương tiện lưu thông, phương tiện dự trữ giá trị, phương tiện thanh toán, trao đổi quốc tế và tiền tệ thế giới. Tiền tệ xuất hiện là kết quả của quá trình phát triển sản xuất hàng hóa và phân công lao động xã hội. Lưu thông hàng hóa khác với trao đổi sản phẩm trực tiếp ở chỗ hàng hóa phải được chuyển hóa thành tiền.

Chính quá trình nay và trong quan hệ này tiền là "sợi dây” liên hệ giữa những người sản xuất hàng hóa với nhau. Với tư cách là phương tiện lưu thông, sự tham gia của tiền tệ vào quá trình trao đổi hàng hóa đã phân biệt và tiến bộ hơn hẳn so với việc trao đổi hàng hóa trực tiếp. Nói cách khác, sự ra đời của tiền tệ là một quá trình bắt đầu từ việc trao đổi hàng hóa trực tiếp (H-H) chuyển thành lưu thông hàng hóa (H-T-H). Cùng với sự chuyển biến từ trao đổi hàng hóa trực tiếp sang lưu thông hàng hóa, nền kinh tế hàng hóa đã phát triển lên một trình độ mới cao hơn về chất và xuất hiện tín dụng thương mại.

Trong phương thức sản xuất hàng hóa, tín dụng thương mại là cho vay bằng hàng hóa, là thực hiện việc bán sản phẩm, vì vậy, trong số tiền phải hoàn trả lại bao gồm cả khoản thù lao về việc sử dụng tư bản và sự rủi ro có thể xảy ra trước khi đến kỳ han trả [6, tr. Tín dung thương mại ra đời và phát triển từ lưu thông hàng hóa giản đơn thông qua phạm trù mua bán chịu. Khi mua bán chịu, người mua phải viết giấy nhận nợ và cam kết sẽ trả tiền cho người bán sau một thời gian nhất định được hai bên thỏa thuận. Giấy nhận nợ và cam kết trả nợ này được gọi là kỳ phiếu thương mại hay gọi chung là thương phiếu.

Nội dung kinh tế cơ bản của kỳ phiếu là ở chỗ: những người có kỳ phiếu khi có nhu cầu về tiền thông thường muốn thu tiền về trước thời hạn ghi trên kỳ phiếu đó. Trong khi đó người phát hành kỳ phiếu (người mua chịu) lại chưa thể đáp ứng việc trả tiền. Do vậy, về logic, phải có người khác sắn sàng đáp ứng yêu cầu cho vay để trả tiền. Chính nhu cầu này đã làm phát sinh sự cần thiết khách quan phải có một tầng lớp người sẵn sàng cho vay và phải có tiền để cho vay, tức là phải có sự ra đời của tín dụng ngân hàng.

Theo cách diễn đạt của C.Mác thì tín dụng ngân hàng thực hiện trên cơ sở mở các nghiệp vụ "chiết khấu kỳ phiếu”, tức 10 là chuyển những kỳ phiếu đó thành tiền trước kỳ han của chúng va bằng cách ứng tiền cho vay [29, tr. Các thương phiếu xuất hiện với vai trò như trên là cơ sở cho tiền tín dụng, tức là giấy bạc ngân hàng ra đời. "Nếu những việc ứng trước lẫn nhau giữa những người sản xuất và thương nhân cấu thành cơ sở thực sự của tín dụng, thì cái công cụ để lưu thông những khoản ứng trước đó, tức là kỳ phiếu cũng vậy, nó cũng cấu thành co sở của thứ tiền tín dụng chính thống như giấy bạc ngân hàng. 488] va "giấy bạc ngân hàng chẳng qua chỉ là một dấu hiệu của tín dụng đang lưu hành" [29, tr.

Như vậy, giấy bạc ngân hàng cũng chỉ là những kỳ phiếu, là kỳ phiếu ngân hàng. Lưu thông ngân phiếu và giấy bạc ngân hàng đã ra đời từ kỳ phiếu thương mại và dần dần thay thế cho lưu thông kỳ phiếu để đáp ứng nhu cầu phát triển của sản xuất và lưu thông hàng hóa. Một điều cần lưu ý là, trong khi phân tích sự vận động của tiền tệ và lưu thông tư bản thì đồng thời C. Mác cũng lý giải sự ra đời của một loại hình ngân hàng chuyên trách phát hành việc giấy bạc của thời kỳ sau chế độ vàng bản vị, đó là "ngân hàng me" hay ngân hàng trung ương, một loại ngân hàng thoát thai từ NHTM, xuất phát từ nhu cầu nội tại tất yếu của hoạt động ngân hàng, ngay từ đầu đã hàm chứa chức năng vạch chính sách, thể chế và điều phối chung, thực hiện các mặt quản lý của nhà nước.

Mác cũng chỉ rõ sự tồn tại của ngân hàng mẹ hay ngân hàng trung ương, trong một chừng mực nhất định, cũng chịu sự chi phối của các nguyên tắc thương mại. Mức độ và quy mô cụ thể của các tính chất này phụ thuộc vào mô hình tổ chức và trạng thái kinh tế tiền tệ, vào từng thời kỳ nhất định. Điều này lý giải tại sao, hiện nay trên thế giới, ở hầu hết các nước, bản thân hoạt động nghiệp vụ của ngân hàng trung ương lại tạo ra nguồn thu mặc dầu nó không phải là một tổ chức kinh doanh theo đuổi lợi nhuận. Tiền tệ ra đời đã đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế, mở rộng các hoạt động giao lưu hàng hóa.

Trên cơ sở này, các ngân hàng đã ra đời. "Bản 1} thân sự phát triển của nghề kinh doanh tiền tệ cũng tạo tiền đề va đòi hỏi phải xuất hiện ngân hàng, tức đòi hỏi phải có một hình thức tổ chức và bộ máy thích hợp, đảm nhiệm lĩnh vực lưu thông tiền tệ” [69, tr. Khi quan hệ thương mại được mở rộng vượt ra khỏi phạm vi một nước thì kỳ phiếu cũng được sử dụng cả trong quan hệ thương mại quốc tế. Qua kinh nghiệm thực tiễn, các doanh nghiệp cho rằng, để việc giữ tiền được an toàn mà lại sinh lợi, họ nên gửi tiền kim khí cho các tay thợ vàng, thợ bạc này để nhận về một giấy biên nhận, lúc cần thì đưa giấy biên nhận đến để rút tiền.

Các kiểu giấy biên nhận đó chính là hình thức ngân phiếu đầu tiên và hình thức ngân hàng đầu tiên là những chủ ngân hàng - thợ vàng đã xuất hiện như vậy. Do số tiền đúc, vàng thoi và bạc nén này không mang lại khoản thu nhập nào nên các chủ ngân hàng buộc phải thu phí dịch vụ giữ tiền (vàng, bạc). Sau một thời gian sử dụng và với sự thôi thúc của động cơ lợi nhuận, các chủ ngân hàng đã nhanh chóng phát hiện ra cách tạo nên tín dụng không chỉ với số tiền hiện có trong kho mà còn từng bước mở rộng việc kinh doanh bằng việc vay để cho vay. Như vậy, "những nghiệp vụ đầu tiên của tổ chức kinh doanh tiền tệ bao gồm: đổi tiền, nhận giữ tiền và bảo quản tiền, cho vay và chuyển tiền" [53, tr.

Đây là những manh nha ban đầu trong hoạt động tín dụng, một trong những hoạt động chủ yếu nhất của NHTM kể cả cho đến nay. Để tồn tại và phát triển, các ngân hàng đã buộc phải tìm mọi cách cạnh tranh để nâng cao uy tín của mình trên thị trường, không chỉ miễn, giảm phí gửi tiền của khách mà còn chấp nhận trả tiền lợi tức cho người có tiền gửi để vay thêm nhiều tiền gửi, giảm lãi suất cho vay để thu hút khách hàng, tăng thêm năng lực hoạt động kinh doanh tiền tệ. Chính nhờ các phản ứng tự hoàn thiện này mà nhiều ngân hàng - thợ vàng đã phát triển và trở thành những ngân hàng thực thụ. Khi các ngân hàng này ra đời và làm nhiệm vụ vay và cho vay thì mọi việc vay mượn với nhau, từ đây sẽ được 12 tập trung thực hiện chủ yếu thông qua các ngân hàng.

Nhu vậy là, "một mặt, ngân hàng là sự tập trung tư bản tiền tệ của những người có tiền cho vay, mặt khác, nó là sự tập trung các người đi vay” [29, tr. Điều này vừa phản ánh thuộc tính cơ bản nhất của hoạt động ngân hàng, vừa phản ánh mặt bản chất của ngân hàng với tư cách là một tổ chức trung gian. Chính bản chất này của ngân hàng cũng đồng thời chỉ ra yêu cầu điều chính pháp luật đối với hoạt động ngân hàng với tư cách là trung gian tài chính: vừa là người đi vay vừa là người cho vay. Từ đây, "cái mà chủ ngân hàng kinh doanh là bản thân tín dụng” và "tín dụng do người chủ ngân hàng cung cấp thì có thể được tiến hành dưới nhiều hình thức khác nhau, thí dụ bằng kỳ phiếu phát hành vào các ngân hàng khác trả bằng séc ngân hàng, bằng việc mở tín dụng trực tiếp và sau hết đối với ngân hàng có quyền phát hành giấy bạc ngân hàng thì bằng những giấy bạc ngân hàng của riêng những ngân hang đó" [29, tr.

Như vậy, về mặt lịch sử, sự ra đời, tồn tại và phát triển của ngân hàng thương mại là một tất yếu khách quan, gắn lién với các chủ thể sản xuất và trao đổi lưu thông hàng hóa tại các tụ điểm thị trường. Chính sự tập trung hóa nền sản xuất và phân công lao động xã hội đạt đến một trình độ cao đã làm xuất hiện ngân hàng thương mại, và ngân hàng thương mại, đến lượt mình lại đóng vai trò thúc đẩy kinh tế hàng hóa phát triển nhanh.