CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ CHO VAY TIÊU DÙNG VÀ PHÁP LUẬT VỀ HÌNH THỨC TÍN DỤNG CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI.1 KHÁI QUÁT VỀ TÍN DỤNG CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Khái niệm và đặc điểm của tín dụng cho vay tiêu dùng. Ngân hàng Thương mại là tổ chức kinh doanh tiền tệ mà hoạt động chủ yếu và thường xuyên là nhận tiền gửi của khách hàng với trách nhiệm hoàn trả và sử dụng số tiền đó để cho vay, thực hiện nghiệp vụ chiết khấu và là phương tiện thanh toán. Trên cơ sở nhận gửi, sau khi thực hiện dự trữ bắt buộc và dự trữ cho nhu cầu thanh khoản, Ngân hàng sẽ phát sinh các khả năng có thể sử dụng số tiền còn lại phục vụ hoạt động tài trợ mà chủ yếu là cho vay. Trong khi đó nhu cầu vốn của nền kinh tế là rất lớn, các doanh nghiệp trong quá trình kinh doanh luôn có nhu cầu vốn lớn nhưng không thể tự đáp ứng được trong khoảng thời gian ngắn.
Từ đó nhằm thoả mãn cung cầu, hoạt động cho vay của NHTM đã hình thành. Theo quy định của pháp luật, cho vay được định nghĩa tại khoản 16 Điều 4 Luật các tổ chức tín dụng năm 2010 “Cho vay là hình thức cấp tín SV:Nguyễn Diệu Linh 5 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Cho vay theo quy định của pháp luật chính là một trong những hình thức cấp tín dụng của các ngân hàng thương mại hiện nay, và là một hoạt động mang tính chất nghề nghiệp kinh doanh các ngân hàng thương mại. Khi thực hiện hoạt động cấp tín dụng cho khách hàng của mình, các ngân hàng thương mại sẽ giao cho khách hàng một khoản tiền nhất định hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền nhất định để sử dụng theo hợp đồng tín dụng đã được ký kết giữa các bên để khách hàng sử dụng trong một khoảng thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc là hoàn trả cả gốc lẫn lãi.
Tín dụng là nghiệp vụ sinh lời chủ yếu trong hoạt động kinh doanh Ngân hàng. Tín dụng được chia ra làm nhiều loại, trong đó tín dụng tiêu dùng là một trong số đó và cũng góp phần đem lại nguồn thu đáng kể cho hoạt động kinh doanh của Ngân hàng. Ta có thể định nghĩa về hình thức tín dụng cho vay tiêu dùng như sau: Cho vay tiêu dùng là hình thức cấp tín dụng của Ngân hàng để tài trợ cho chính sự tiêu dùng của các cá nhân trong xã hội. SV:Nguyễn Diệu Linh 6 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính Mục đích của hình thức tín dụng cho vay tiêu dùng là để mua sắm tư liệu tiêu dùng và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cá nhân nhằm nâng cao mức sống và cải thiện đời sống của các cá nhân trong xã hội.
Đặc điểm của của hình thức tín dụng cho vay tiêu dùng: Thứ nhất, quy mô các khoản vay nhỏ nhưng số lượng các khoản vay lớn: Các khách hàng tìm đến ngân hàng với mục đích vay tiêu dùng thường có nhu cầu vốn không lớn lắm. Đó là vì khi xác định mua sắm bất cứ vật dụng gì người tiêu dùng phải có một khoản tích lũy từ trước (vì không khi nào ngân hàng cho vay 100% nhu cầu vốn). Tuy nhiên số lượng các khoản vay tiêu dùng là lớn do đối tượng của vay tiêu dùng là mọi tầng lớp dân cư trong xã hội. Thứ hai, các khoản vay tiêu dùng thường có độ rủi ro cao: Vì đối tượng của các hoạt động cho vay tiêu dùng là các cá nhân, hộ gia đình nên bên cạnh các yếu tố khách quan từ bên ngoài như thiên tai, mất mùa, thất nghiệp, chu kỳ kinh tế, còn có các yếu tố chủ quan từ chính người tiêu dùng.
Đó chính là tâm lý tiêu dùng, người tiêu dùng muốn vay tiêu dùng nhưng không muốn trả. Trong những trường hợp như vậy, cho dù có nắm giữ tài sản đảm bảo ngân hàng vẫn đối mặt với rủi ro giảm thu nhập. Mặt khác do SV:Nguyễn Diệu Linh 7 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính các khoản vay tiêu dùng thường có lãi suất cứng nhắc nên khi lãi suất huy động tăng lên ngân hàng đối mặt với rủi ro lãi suất. Thứ ba, vì tính rủi ro trong cao hơn các hình thức tín dụng khác nên lãi suất cho vay mà NHTM áp dụng cũng cao hơn và thường được tính theo lãi suất cho vay trả góp.2 Các hình thức cho vay tiêu dùng.
Có nhiều hình thức cho vay tiêu dùng dựa trên những tiêu chuẩn khác nhau để phân loại. Sau đây là một số căn cứ để có thể phân loại cho vay tiêu dùng: Căn cứ vào mục đích vay: Cho vay tiêu dùng cư trú: Là các khoản cho vay nhằm tài trợ nhu cầu xây dựng, mua sắm hoặc cải tạo nhà ở của các cá nhân, hộ gia đình. Khoản vay này có đặc điểm là thời gian dài và quy mô vay thường lớn. Cho vay tiêu dùng không cư trú: Là các khoản cho vay tài trợ nhu cầu cải thiện đời sống Căn cứ vào hình thức hoàn trả: Cho vay tiêu dùng trả góp: Là hình thức cho vay trong đó người vay sẽ trả nợ (gồm số tiền cả gốc và lãi) làm nhiều lần theo những kì hạn nhất định trong thời hạn cho vay.
SV:Nguyễn Diệu Linh 8 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính Cho vay trả một lần: Là các khoản vay ngắn hạn của cá nhân và hộ gia đình để đáp ứng nhu cầu tiền mặt tức thời và được thanh toán một lần khi khoản vay đáo hạn. Cho vay tiêu dùng tuần hoàn: Là các khoản vay trong đó ngân hàng cho phép khách hàng sử dụng thẻ tín dụng hoặc phát hành loại séc thấu chi dựa trên tài khoản vãng lai. Căn cứ vào nguồn gốc khoản nợ: Cho vay tiêu dùng trực tiếp: Là hình thức mà ngân hàng và khách hàng trực tiếp gặp nhau để tiến hành cho vay hoặc thu nợ. Cho vay tiêu dùng gián tiếp: Là hình thức cho vay trong đó ngân hàng mua các khoản nợ phát sinh của các doanh nghiệp đã bán chịu hàng hoá hoặc đã cung cấp các dịch vụ cho người tiêu dùng, nhưng vẫn còn trong hạn thanh toán.
Với hình thức này, ngân hàng cho vay thông qua các doanh nghiệp bán hàng hoặc làm các dịch vụ mà không trực tiếp tiếp xúc với khách hàng. Căn cứ vào hình thức đảm bảo tiền vay: Cho vay có đảm bảo bằng tài sản hình thành từ tiền vay: Khách hàng có nhu cầu vay vốn nhưng không có tài sản đảm bảo hoặc tài sản đó không đáp ứng các điều kiện của ngân hàng thì ngân hàng có thể yêu cầu khách hàng sử dụng chính tài sản được hình thành từ khoản vay của ngân hàng để làm vật đảm bảo. Để đảm bảo rằng khách hàng sẽ không bán tài sản hoặc sử dụng SV:Nguyễn Diệu Linh 9 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính không cẩn thận làm giảm giá trị của tài sản ngân hàng thường yêu cầu khách hàng phải cam kết bảo quản tài sản , mua bảo hiểm và người thụ hưởng là ngân hàng đồng thời chuyển toàn bộ giấy tờ sở hữu cho ngân hàng. Cho vay cầm cố: Đây là hình thức ngân hàng cho khách hàng vay tiền với điều kiện là khách hàng phải chuyển quyền kiểm soát tài sản đảm bảo sang cho ngân hàng trong thời gian đã cam kết.
Danh mục và điều kiện của tài sản cầm cố được ngân hàng quy định cụ thể dựa trên quy định của pháp luận và chính sách tín dụng của từng ngân hàng. Các tài sản cầm cố thường là các tài sản mà ngân hàng có thể kiểm soát và bảo quản tương đối chắc chắn, đồng thời việc ngân hàng nắm giữ không ảnh hưởng đến quá trình hoạt động của khách hàng chẳng hạn như: các giấy tờ có giá, kim loại quý… Cho vay thế chấp: Là hình thức mà người vay phải chuyển các giấy tờ chứng nhận sở hữu (hoặc sử dụng) các tài sản đảm bảo của mình sang cho ngân hàng nắm giữ trong thời hạn cam kết. Những tài sản có thể mang thế chấp thường là những bất động sản như quyền sử dụng đất, nhà cửa.hoặc những bất động sản mà ngân hàng nắm giữ nó không thuận tiện như ô tô, xe máy.Việc thế chấp bằng tài sản cho phép người vay tiếp tục được sử dụng tài sản trong thời gian vay tuy nhiên quá trình sử dụng có thể làm biến dạng tài sản, hơn nữa khả năng kiểm soát của tài sản đảm bảo của ngân hàng bị hạn chế. Việc định giá tài sản đảm bảo cũng SV:Nguyễn Diệu Linh 10 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính là một khó khăn đòi hỏi phải có sự thẩm định kỹ lưỡng tránh định giá quá cao gây thiệt hại cho ngân hàng hoặc định giá quá thấp ảnh hưởng đến khả năng vay của khách hàng.
Tuy nhiên đối với cho vay tiêu dùng thì giá trị tài sản đảm bảo cũng không quá lớn như là các dây chuyền sản xuất, nhà xưởng như đối với cho vay kinh doanh.3 Nguyên tắc của hình thức tín dụng cho vay tiêu dùng. Nguyên tắc thứ nhất: Vốn vay phải được sử dụng đúng mục đích, đúng kế hoạch đã cam kết trong hợp đồng tín dụng. Nguyên tắc thứ hai: Vốn vay phải được hoàn trả cả gốc và lãi đúng thời hạn cam kết trong hợp đồng tín dụng.2 KHÁI QUÁT PHÁP LUẬT VỀ HÌNH THỨC TÍN DỤNG CHO VAY TIÊU DÙNG TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Khái niệm pháp luật về hình thức tín dụng cho vay tiêu dùng tại các ngân hàng thương mại. Để đảm bảo an toàn cho các khoản vay và đảm bảo nguồn vốn cho vay không mất cân đối trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng, đảm bảo cho vay đúng đối tượng, đủ điều kiện vay, kiểm soát được rủi ro, hầu hết các quốc gia có hệ thống ngân hàng thương mại đều ban hành các quy định pháp luật về hoạt động cho vay.
Theo đó, pháp luật điều chỉnh hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại được hiểu là tổng thể các quy phạm pháp luật điều SV:Nguyễn Diệu Linh 11 Lớp: CQ54/63.01 Luận văn tốt nghiệp Học viện Tài chính chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình ngân hàng thương mại cấp tín dụng cho khách hàng thông qua nghiệp vụ cho vay.