CHƯƠNG 1 CO SỎ LÝ LUẬN VÈ K1ẺM SOÁT CHI ĐÀU TU’ XÂY DỤMG CO BẢN TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI KHO BẠC NHÀ NU Óc 1. NHŨNG VÁN ĐÈ Cơ BẢN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ CHI ĐÀU Tư XÂY DỤNG CƠ BÁN TÙ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Những vấn đề CO' băn về ngân sách Nhà nước Trong hệ thống tài chính, Ngân sách Nhà nước ỉà bộ phận chủ đạo, lả điều kiện vật chat quan trọng đê Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ cua mình. Bên cạnh đó, nó còn là công cụ quan trọng đê Nhà nước thực hiện điều tiết vì mô nền kinh tế xà hội.
Thuật ngừ “Ngân sách Nhà nước” được sư dụng rộng rài trong đời sống kinh tế, xà hội ở mọi quốc gia song quan niệm về Ngân sách Nhà nước là không giống nhau ờ mồi quốc gia khác nhau. Ngân sách Nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện cũa Nhà nước. Nhà nước bang quyền lực chính trị và xuất phát từ nhu cầu về tài chính để đam bao thực hiện chức năng, nhiệm vụ cùa mình đà đặt ra nhừng khoan thu, chi của Ngân sách Nhà nước. Điều này cho thấy chính sự tồn tại của Nhà nước, vai trò cua Nhà nước dối với dời sống kinh te xâ hội là nhùmg yếu tố cơ ban quyết định sự tồn tại và tính chất hoạt động của Ngân sách Nhà nước.
Chúng ta có thê thây dược các vân đê cơ ban khi quan niệm vê NSNN như sau: - NSNN là toàn bộ các khoán thu, chi cua Nhà nước dược dự toán và dà được cấp có thâm quyền quyết định. - Các khoản thu chi này được thực hiện trong một thời gian nhất dịnh, cụ thê là trong thời hạn một năm tinh từ ngày 01 tháng 01 cho đên ngày 31 tháng 12 năm dương lịch. - Các khoản này được xây dựng và thực hiện nhằm mục tiêu bào đam ve mặt tài chính cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ cua Nhà nước. 12 NSNN bao gôm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương.
Ngân sách địa phương gồm ngân sách các cấp chinh quyền địa phương. NSNN gồm hai yếu tố chính là thu và chi NSNN. Trong đỏ thu NSNN bao gồm toàn bộ các khoan thu từ thuế, lệ phí; Toàn bộ các khoản thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan Nhà nước thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt dộng thì dược khấu trừ; Các khoăn phi thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước thực hiện nộp NSNN theo quy dinh cùa pháp luật; Các khoán viện trợ không hoàn lại cũa Chính Phù các nước, các tô chức, cá nhân ờ ngoài nước cho Chính Phủ Việt Nam và chinh quyên dịa phương; và các khoăn thu khác, le chi NSNN, bao gồm chi đâu tư phát triên. chi dự trừ quốc gia, chi thường xuyên, chi tra nợ lài, chi viện trự và các khoăn chi khác.
Có thê dề dàng nhận thay, hoạt dộng thu chi cùa NSNN rât đa dạng, thuộc nhiêu lĩnh vực, trên nhiều chù thê khác nhau cho thây moi quan hệ da dạng và phức tạp giừa Nhà nước và các chu thê khác nhau trong hệ thống tài chính. Các môi quan hệ đó bao gom: Quan hệ tài chính giừa Nhà nước và công dân, quan hệ tài chính giừa Nhà nước với doanh nghiệp, quan hệ tài chính giừa Nhà nước với tô chức xã hội, quan hệ tài chính giừa Nhà nước với quốc tế. Như vậy, NSNN ngoài là nơi tập trung đây đu các khoản thu chi, còn phan ánh các quan hệ kinh tế trong quá trình phân phoi. NSNN là kênh chú đạo trong phân phoi cùa cãi xà hội, góp phan thực hiện nhiệm vụ và chức năng cùa Nhà nước.
Hoạt động thu chi cua NSNN luôn gan chặt với quyền lực kinh tế - chính trị cùa Nhà nước, việc thực hiện các chức nãng cùa Nhà nước, được Nhà nước tiên hành trên nhừng luật lệ nhất định. NSNN luôn gan chặt với sở hừu Nhà nước, luôn chứa đựng nhùng lợi ích chung, lợi ích cộng đong. NSNN được quàn lí thống nhất, tập trung dân chu, hiệu quà, tiết kiệm, công khai, minh bạch, công bảng, có phân công, phân cấp quán lí, gắn quyền hạn với trách nhiệm cùa cơ quan quàn lý Nhà nước các cấp. Đam báo bố trí NSNN đê thực hiện các nhiệm vụ chi quan trọng, ưu tiên thực hiện chính sách cùa Đang, Nhà nước trong từng thời kì vê phát triẻn kinh tế.
Sữ dụng 13 nguồn tài chính dúng mục đích, dúng che dộ, tiêu chuẩn, định mức do cơ quan có thâm quyên quy định. Chi dầu tư xây dựng cơ bân từ ngân sách Nhà nưó*c a. Chi ngân sách nhà nước Chi NSNN là việc phân phối và sữ dụng quỹ NSNN nhảm đàm báo thực hiện chức năng cũa Nhà nước theo nhừng nguyên tắc nhất định, cơ câu chi NSNN là nội dung các khoàn chi và ti trọng cùa các khoán chi trong tòng chi NSNN. Phân loại chi ngân sách Nhà nước Với một bộ máy không lồ, Nhà nước phài thực hiện rât nhiều hoạt động chi dê đáp ứng nhu câu hoạt động và dâm bão cho bộ máy Nhà nước dược hoạt động trơn tru.
Các khoàn chi dược phân loại cãn cử vào nhiều tiêu chí như sau: *Căn cử vào tỉnh chat các khoản chi: - Chi thường xuyên: là khoản chi có tính đều đặn, liên tục gan với nhiệm vụ thường xuyên cua Nhà nước về quan lý kinh tế - xà hội. Chi thường xuyên mang tính ôn định, phan lớn mang tính tiêu dùng và gan với cơ cấu tô chức có tính bat buộc. - Chi đầu tư phát triển: là khoãn chi nham tạo cơ sở vật chất kì thuật, cỏ tác dụng làm cho nen kinh te tăng trường và phát triên. Thòng thường là các khoán chi lởn, không mang tính ôn định, có tính tích luỹ, gan với mục tiêu, định hướng, quy mò vốn phụ thuộc vào nguồn, tính chất,.
- Chi trà nợ, viện trợ: bao gom các khoàn chi đề Nhà nước thực hiện nghía vụ trá nợ các khoăn đà vay trong nước, vay nước ngoài khi đen hạn và các khoản chi làm nghĩa vụ quốc tế. - Chi dự trừ Nhà nước *Căn cứ vào chức nàng và nhiệm vụ - Chi tích luỹ: là nhừng khoăn chi làm tăng cơ sở vật chat và tiềm lực cho nên kinh tê, tăng trưởng kinh tê. là nhừng khoản chi đâu tư phát triên và các khoán tích luỳ khác,. - Chi tiêu dùng: là các khoàn chi không tạo ra sàn phâm vật chât đê tiêu dùng 14 trong tương lai, bao gôm chi cho hoạt động sự nghiệp, quân lý hành chính, quôc phòng, an ninh.
Chi dầu tư xây dựng cơ hàn từ ngân sách Nhà nước Khái niệm chi đầu tư XDCB theo Luật NSNN (2015): “Chi đầu tư xây dựng cư ban là nhiệm vụ chi cùa ngân sách nhà nước đê thực hiện các chương trình, dự án đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế - xà hội và các chương trình, dự án phục vụ phát triền kinh tê - xà hội.” Theo Luật đâu tư cua Việt Nam (2005): Đâu tư là quá trình sừ dụng các nguồn lực ở hiện tại dê tiên hành các hoạt động nham thu dược các kết quà, thực hiện được nhừng mục tiêu nhât định trong tương lai và đâu tư là đem một khoan tiên đã tích luỹ dược, sử dụng vào một việc nhất định đê sau dó thu lại một khoan tiền có giá trị lớn hơn. Mặc dù cỏ nhiều cách diền giãi khác nhau nhưng chúng cùng thong nhât một nghía: Đâu tư là nhừng hoạt động sử dụng các nguòn lực hiện có đê làm tãng thêm các tài sàn vật chắt, nguồn nhân lực và trí tuệ đê cài thiện mức sống cùa con người hoặc đê duy trì kha năng hoạt động cua các tài sàn và nguồn lực sần có. Đau tư XDCB là hoạt động đau tư đê tạo ra các tài sàn co định đưa vào hoạt động trong các lình vực kinh te xã hội nham thu được lợi ích dưới các hình thức khác nhau. XDCB chi là một khâu trong hoạt động đau tư XDCB.
Ket qua của hoạt động XDCB là các tài sán cố định, có một năng lực sàn xuất và phục vụ nhất định. Chi đau tư XDCB từ NSNN là quá trình phân phoi nguồn vốn từ NSNN cho các hoạt động đầu tư XDCB, tạo cơ sở hạ tầng kĩ thuật đê phát triên toàn diện về kinh tế xà hội. Hoạt động chi NSNN cho lĩnh vực XDCB của Nhà nước bao gồm đầu tư vào các công trình công nghiệp, dân dụng và công cộng, các công trình hành chính sự nghiệp và mạng lưới công trình kì thuật hạ tâng thuộc khu vực Nhà nước. Thông thường, mồi năm NSNN lại trích một phần ngân sách rất lớn cho hoạt động này trong khi không tính đến khà năng thu hôi lại vôn mà hướng đên sự phát triên cùa toàn xà hội trong tương lai.
Do dỏ, đê dáp ứng nhu cầu phát triên kinh tế xà hội cua dắt nước, Nhà nước phài huy động nhiều nguôn vốn khác nhau tham gia xây dựng. Đặc diềm của chi dầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách Nhà nước - Chi đầu tư XDCB từ NSNN có đặc diêm nôi bật nhât là đôi tượng đâu tư tập trung vào các dự án hạ tâng kì thuật, hạ tâng xã hội không có khà năng thu hồi vốn mà lợi ích của nó phục vụ cho mọi người, mọi ngành trong xà hội. Chi dâu tư XDCB là tạo ra cơ sở vật chất kì thuật, hạ tâng kinh tê, xã hội làm nên tảng đàm bào cho sự phát triên kinh tê xà hội cùa quốc gia. Khã năng thu hồi vốn thâp, hoặc không thê thu hòi von trực tiếp nên ở khía cạnh tài chính thì khá năng hoàn vòn khó xác định, việc đánh giá hiệu qua dự án không phụ thuộc nhiêu vào các chi tiêu định lượng.
- Chi đầu tư XDCB chiếm ti trọng lớn trong cơ cấu chi cua NSNN tuy nhiên không mang tính ôn định. Xu hướng chi ngày càng tâng cả về so tuyệt đòi và ti trọng chi trong cân đối ngân sách. Tuy nhiên, ti trọng chi NSNN cho đau tư XDCB trong từng thời kì phụ thuộc vào chũ trương, đường loi phát triên kinh te xà hội cùa Nhà nước. - Quá trinh đau tư XDCB thường được tạo ra trong một thời gian dài, đòi hỏi huy động một nguồn lực lớn (vật tư, lao động, nguồn vốn,.) nên các khoán chi đẩu tư XDCB cỏ tính chat dài hạn.