Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi ngân sách nhà nước là một trụ cột then chốt trong điều hành tài chính công nhằm phân bổ và sử dụng nguồn lực quốc gia minh bạch, tiết kiệm và hiệu quả. Tại thành phố Yên Bái – trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh Yên Bái với diện tích tự nhiên 106,78 km2 và quy mô dân số năm 2016 đạt 101.844 người – bài toán cân đối thu chi ngân sách luôn đối mặt với nhiều thách thức lớn. Nguồn thu ngân sách trên địa bàn còn ở mức thấp, chỉ đáp ứng được khoảng 10% tổng nhu cầu chi hàng năm, khiến địa phương phụ thuộc tới 90% vào nguồn bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên.

Trong khi đó, tổng chi ngân sách thành phố thực hiện năm 2016 lên tới 475.025,33 triệu đồng, tăng 43.750,26 triệu đồng so với mức 431.025,32 triệu đồng năm 2014. Tình trạng bố trí vốn đầu tư còn dàn trải, nợ đọng xây dựng cơ bản kéo dài và chi thường xuyên vượt định mức vẫn còn diễn ra ở nhiều đơn vị cơ sở. Trước bối cảnh đó, nghiên cứu được triển khai với mục tiêu đánh giá toàn diện thực trạng công tác quản lý chi ngân sách nhà nước tại thành phố Yên Bái giai đoạn 2014 - 2016 trên cả hai phương diện: chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển.

Về phạm vi, đề tài sử dụng dữ liệu thứ cấp trong 3 năm liên tiếp từ 2014 đến 2016 kết hợp với số liệu sơ cấp khảo sát thực tế trong năm 2017 tại 17 xã, phường trực thuộc. Ý nghĩa của công trình là cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp chính quyền địa phương hoàn thiện quy trình quản lý chi tiêu công, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ chi vượt dự toán từ mức 116,68% năm 2016 xuống dưới 105% trong giai đoạn 2018 - 2020 và định hướng tầm nhìn 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quản trị tài chính công hiện đại và lý thuyết phân cấp tài khóa. Trong đó, lý thuyết quản trị tài chính công nhấn mạnh việc tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhà nước, kiểm soát chặt chẽ kỷ luật tài khóa tổng thể và nâng cao tính minh bạch giải trình. Lý thuyết phân cấp tài khóa làm rõ quyền hạn, trách nhiệm của chính quyền địa phương cấp huyện, thành phố thuộc tỉnh trong việc khai thác nguồn thu và tổ chức chi trả các dịch vụ công ích.

Mô hình nghiên cứu vận dụng quy trình chu trình ngân sách tiêu chuẩn gồm 3 khâu kế tiếp nhau: Lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán ngân sách và quyết toán ngân sách nhà nước theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015. Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

  • Ngân sách nhà nước cấp thành phố: Kế hoạch tài chính tập trung bằng tiền của chính quyền thành phố được cấp có thẩm quyền phê duyệt nhằm thực hiện các chức năng phát triển kinh tế xã hội và an ninh quốc phòng địa phương.
  • Chi đầu tư phát triển: Các khoản chi tích lũy tài sản vật chất nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật, đường giao thông, trạm y tế, trường học và chỉnh trang đô thị.
  • Chi thường xuyên: Các khoản chi mang tính chất tiêu dùng định kỳ nhằm duy trì hoạt động thường xuyên của bộ máy hành chính nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập và đảm bảo an sinh xã hội.
  • Kiểm soát chi ngân sách: Hoạt động thanh tra, kiểm tra của Kho bạc Nhà nước và cơ quan tài chính nhằm đảm bảo các khoản chi tuân thủ đúng định mức, chế độ và dự toán được giao.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài kết hợp chặt chẽ giữa nguồn thứ cấp và nguồn sơ cấp. Dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ các báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước thành phố Yên Bái các năm 2014, 2015, 2016 và số liệu niên giám thống kê địa phương. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phiếu điều tra khảo sát ý kiến đánh giá của đội ngũ cán bộ trực tiếp thực hiện công tác quản lý tài chính ngân sách.

Về quy mô mẫu, tổng thể đối tượng nghiên cứu gồm 130 cán bộ thuộc Ủy ban nhân dân thành phố, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước thành phố và Ủy ban nhân dân 17 xã, phường. Áp dụng công thức tính mẫu Slovin với sai số cho phép e = 0,05, dung lượng mẫu tối thiểu được xác định là 98,11 mẫu. Tác giả đã tiến hành phát phiếu và thu về 100 phiếu điều tra hợp lệ đạt tỷ lệ 100% dung lượng chọn mẫu nhằm đảm bảo độ tin cậy và tính đại diện khoa học. Mẫu khảo sát sử dụng thang đo Likert 5 mức độ từ bậc 1 (Rất không đồng ý) đến bậc 5 (Rất đồng ý).

Phương pháp phân tích thông tin bao gồm: phương pháp thống kê mô tả tính toán điểm trung bình và độ lệch chuẩn; phương pháp so sánh số tuyệt đối và số tương đối để đánh giá tốc độ tăng trưởng; phương pháp phân tích dãy số thời gian và ma trận SWOT. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp định lượng hóa chính xác mức độ biến động của các chỉ tiêu tài khóa qua 3 năm nghiên cứu, đồng thời đánh giá khách quan các nhân tố tác động đến hiệu quả quản lý chi tiêu công tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu tài chính tại thành phố Yên Bái giai đoạn 2014 - 2016 ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô chi ngân sách nhà nước tăng trưởng liên tục nhưng luôn vượt dự toán được giao. Năm 2014, dự toán giao là 405.767,84 triệu đồng, thực chi đạt 431.025,32 triệu đồng (đạt 106,29% dự toán). Đến năm 2016, dự toán giao là 407.122,00 triệu đồng nhưng thực chi lên tới 475.025,33 triệu đồng (đạt 116,68% dự toán). Mức chi thực tế tăng tuyệt đối 43.750,26 triệu đồng trong 3 năm, đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 104,95%/năm.

Thứ hai, cơ cấu chi ngân sách có sự dịch chuyển rõ nét nhưng chưa thực sự bền vững. Chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo, năm 2016 đạt 300.571,65 triệu đồng (chiếm khoảng 63,27% tổng chi). Ngược lại, chi đầu tư phát triển có xu hướng giảm sút, từ mức 89.444,79 triệu đồng năm 2014 (chiếm 20,74% tổng chi) giảm xuống còn 79.896,37 triệu đồng năm 2016 (chiếm 16,82% tổng chi), với tốc độ giảm bình quân 5,50%/năm.

Thứ ba, công tác thanh quyết toán và chuyển nguồn còn nhiều tồn đọng. Số chi chuyển nguồn sang năm sau còn ở mức cao, đạt 23.354,11 triệu đồng vào năm 2016 (tương đương 4,92% tổng chi ngân sách), phản ánh tiến độ giải ngân của nhiều công trình xây dựng cơ bản và chương trình mục tiêu còn chậm so với niên độ kế hoạch.

Thứ tư, kết quả khảo sát 100 cán bộ quản lý tài chính cho thấy công tác lập dự toán chi được đánh giá ở mức khá với điểm bình quân 3,58/5,00 điểm; công tác chấp hành chi đạt 3,42/5,00 điểm. Tuy nhiên, khâu thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm tài chính bị đánh giá thấp nhất, chỉ đạt mức trung bình với điểm số 2,85/5,00 điểm.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chi vượt dự toán và tỷ trọng chi đầu tư phát triển suy giảm bắt nguồn từ cả nguyên nhân khách quan lẫn chủ quan. Về mặt khách quan, thành phố Yên Bái là đô thị loại III miền núi với địa hình đồi dốc phức tạp, chi phí san lấp mặt bằng và đầu tư hạ tầng giao thông rất lớn. Quy mô kinh tế nhỏ khiến nguồn thu tại địa bàn chỉ đáp ứng 10% nhu cầu chi, buộc thành phố phải phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn bổ sung từ ngân sách tỉnh và trung ương.

Về mặt chủ quan, công tác lập dự toán tại một số phòng ban, đơn vị xã phường chưa bám sát nhiệm vụ thực tế; tình trạng áp sai định mức, nghiệm thu chưa chuẩn xác và lập hồ sơ thanh quyết toán chậm vẫn còn phổ biến.

Toàn bộ dữ liệu thực trạng được hệ thống hóa qua 14 bảng biểu chi tiết trong luận văn, nổi bật là Bảng tổng hợp chi ngân sách và Bảng cơ cấu chi đầu tư phát triển. Biểu đồ cơ cấu chi qua các năm phản ánh rõ nét sự gia tăng của khối chi thường xuyên đối nghịch với chiều hướng thu hẹp của chi đầu tư xây dựng cơ bản.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản lý chi tại thành phố Hạ Long (Quảng Ninh) – địa phương kiểm soát tỷ lệ vượt chi dưới mức 5% nhờ áp dụng triệt để cơ chế đấu thầu công khai và thanh toán trực tiếp qua Kho bạc – có thể thấy thành phố Yên Bái cần siết chặt hơn nữa kỷ luật ngân sách. Đồng thời, so với bài học tại Mộc Châu (Sơn La) khi tỷ lệ chi chuyển nguồn từng vượt 10%, thành phố Yên Bái đã kiểm soát mức chuyển nguồn ở ngưỡng 4,92% nhưng vẫn cần tiếp tục giải ngân dứt điểm các dự án trọng điểm ngay trong năm ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả quản lý chi ngân sách nhà nước tại thành phố Yên Bái giai đoạn 2018 - 2020 định hướng 2030:

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập và quản lý chi thường xuyên theo hướng triệt để thực hành tiết kiệm. Ủy ban nhân dân thành phố chỉ đạo các đơn vị thụ hưởng đẩy mạnh thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về biên chế và kinh phí hoạt động theo Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 16/2015/NĐ-CP. Đặt mục tiêu cắt giảm ít nhất 10% chi phí khánh tiết, hội nghị, xăng xe và công tác phí hành chính hàng năm, tập trung nguồn lực tài chính cho lĩnh vực giáo dục và an sinh xã hội.

Thứ hai, nâng cao hiệu quả phân bổ và giải ngân vốn đầu tư phát triển. Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng và Phòng Tài chính - Kế hoạch thành phố phải rà soát chặt chẽ danh mục dự án theo Luật Đầu tư công năm 2014, kiên quyết chấm dứt tình trạng bố trí vốn dàn trải. Đặt chỉ tiêu 100% công trình hoàn thành phải được thẩm tra và phê duyệt quyết toán trong thời hạn tối đa 6 tháng, xử lý dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản trước năm 2020.

Thứ ba, tăng cường năng lực kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước và siết chặt công tác thanh tra tài chính. Kho bạc Nhà nước thành phố Yên Bái thực hiện kiểm soát 100% hồ sơ thanh toán, kiên quyết từ chối giải ngân các khoản chi vượt định mức hoặc thiếu chứng từ hợp lệ. Thanh tra thành phố phối hợp kiểm tra định kỳ ít nhất 15 đến 20 đơn vị sử dụng ngân sách mỗi năm, kiến nghị thu hồi 100% các khoản chi sai nguyên tắc nộp trả ngân sách.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và công khai minh bạch tài chính công. Đến hết năm 2020, hoàn thành kết nối đồng bộ 100% các xã, phường và đơn vị sự nghiệp trực thuộc vào Hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc (TABMIS). Thực hiện niêm yết công khai 100% báo cáo dự toán, quyết toán chi ngân sách trên cổng thông tin điện tử của thành phố theo đúng quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tại Phòng Tài chính - Kế hoạch, Kho bạc Nhà nước thành phố Yên Bái: Cung cấp bức tranh toàn cảnh về số liệu tài khóa 2014 - 2016, hỗ trợ xây dựng định mức phân bổ chi tiêu sát thực tế và nâng cao kỹ năng kiểm soát rủi ro thanh toán.

Thứ hai, Chủ tịch Ủy ban nhân dân và Thường trực Hội đồng nhân dân cấp huyện, thị xã, thành phố thuộc các tỉnh trung du miền núi phía Bắc: Vận dụng khung giải pháp quản trị chi tiêu công để xây dựng nghị quyết phân bổ ngân sách địa phương, nâng cao năng lực giám sát tài chính và xử lý nợ đọng xây dựng cơ bản.

Thứ ba, học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý kinh tế và Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo mô hình nghiên cứu chu trình ngân sách 3 giai đoạn, phương pháp chọn mẫu khảo sát thực chứng bằng công thức Slovin (n = 100) và quy trình xử lý thang đo Likert trong nghiên cứu tài chính công.

Thứ tư, lãnh đạo các đơn vị dự toán, trường học, trạm y tế và Ủy ban nhân dân 17 xã, phường trên địa bàn thành phố: Nắm vững quy định về giao quyền tự chủ tài chính, hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ và lập hồ sơ quyết toán đúng niên độ kế toán.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến tổng chi ngân sách thành phố Yên Bái giai đoạn 2014 - 2016 luôn vượt dự toán giao ban đầu là gì? Tình trạng vượt dự toán (đạt 106,29% năm 2014 và 116,68% năm 2016) xuất phát từ nhu cầu chi đột xuất cho các công trình hạ tầng phòng chống thiên tai, chỉnh trang đô thị loại III và chi thực hiện các chính sách an sinh xã hội mới của Nhà nước được bổ sung ngoài dự toán đầu năm.

Tỷ lệ tự cân đối thu chi của thành phố Yên Bái trong giai đoạn nghiên cứu đạt mức bao nhiêu? Nguồn thu ngân sách thực tế phát sinh trên địa bàn thành phố Yên Bái còn rất thấp, chỉ đáp ứng được khoảng 10% tổng nhu cầu chi ngân sách địa phương hàng năm. Khoảng 90% nguồn kinh phí còn lại phải dựa vào trợ cấp cân đối và bổ sung mục tiêu từ ngân sách cấp trên.

Quy mô mẫu điều tra 100 cán bộ trong luận văn được xác định trên cơ sở khoa học nào? Tổng số cán bộ trực tiếp quản lý ngân sách tại địa phương là 130 người. Tác giả áp dụng công thức Slovin với mức sai số e = 0,05 để tính ra dung lượng mẫu tối thiểu 98,11 người và quyết định khảo sát toàn diện 100 cán bộ nhằm đảm bảo độ tin cậy thống kê cao nhất.

Vì sao tỷ trọng chi đầu tư phát triển của thành phố lại giảm từ 20,74% năm 2014 xuống 16,82% năm 2016? Chi đầu tư phát triển giảm bình quân 5,50%/năm do chính quyền thành phố chủ động siết chặt kỷ luật đầu tư công, cắt giảm các dự án kém hiệu quả, đồng thời chuyển hướng huy động vốn ngoài ngân sách và đóng góp từ doanh nghiệp xã hội hóa để giảm áp lực lên quỹ ngân sách nhà nước.

Giải pháp nào được xem là đột phá để nâng cao hiệu quả chi thường xuyên tại thành phố Yên Bái? Giải pháp đột phá là đẩy mạnh giao quyền tự chủ tài chính toàn diện cho 100% đơn vị sự nghiệp công lập gắn với cắt giảm tối thiểu 10% chi phí hành chính, đồng thời ứng dụng hệ thống TABMIS để kiểm soát thanh toán trực tuyến qua Kho bạc Nhà nước.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý chi ngân sách nhà nước cấp thành phố thuộc tỉnh, làm rõ đặc thù tài khóa của đô thị miền núi.
  • Phân tích chi tiết thực trạng chi ngân sách thành phố Yên Bái giai đoạn 2014 - 2016 với quy mô tổng chi tăng từ 431.025,32 triệu đồng lên 475.025,33 triệu đồng, chỉ ra điểm nghẽn chi thường xuyên chiếm tỷ trọng cao trên 63%.
  • Đánh giá khách quan ý kiến của 100 cán bộ quản lý tài chính, nhận diện nguyên nhân khiến công tác thanh tra và xử lý vi phạm tài chính chỉ đạt điểm trung bình 2,85/5,00 điểm.
  • Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ về quản lý chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, kiểm soát chi kho bạc và ứng dụng công nghệ thông tin.
  • Xác định lộ trình triển khai rõ ràng cho giai đoạn 2018 - 2020: Hoàn thành tự chủ tài chính các đơn vị sự nghiệp, xử lý dứt điểm 100% nợ đọng xây dựng cơ bản và vận hành trực tuyến hệ thống quản lý tài chính tại 17 xã, phường.

Các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu và cán bộ tài chính hãy tích cực khai thác, ứng dụng các phát hiện và giải pháp của công trình nghiên cứu này vào thực tiễn điều hành ngân sách tại địa phương nhằm xây dựng nền tài chính công minh bạch, tiết kiệm và phát triển bền vững.