Chương I TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG THẨM ĐỊNH NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Tổng quan về hoạt động niêm yết 1. Khái niệm Niêm yết chứng khoán là thủ tục cho phép một chứng khoán nhất định được phép giao dịch trên thị trường giao dịch chứng khoán tập trung. Cụ thể, đây là quá trình mà SGDCK (hoặc UBCK) chấp thuận cho chứng khoán được phép niêm yết và giao dịch trên SGDCK nếu tổ chức phát hành chứng khoán đó đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về định lượng cũng như định tính mà SGDCK (hoặc UBCK) đề ra.
Thông thường, việc cấp phép niêm yết do SGDCK quyết định. Tuy nhiên, ở những thị trường mới thành lập thì UBCK thường là cơ quan có thẩm quyền cấp phép niêm yết. Nhìn chung, các loại chứng khoán được niêm yết gồm cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ đầu tư, chứng quyền, quyền mua cổ phiếu và các loại chứng khoán khác (chứng khoán có tài sản đảm bảo, chứng khoán phái sinh. Tại một số thị trường, do khác biệt về cách thức giao dịch, trái phiếu và các loại chứng khoán nợ khác có thể được tách ra giao dịch theo hệ thống riêng biệt so với cổ phiếu và các chứng khoán vốn khác.
Để tạo lòng tin và bảo vệ quyền lợi cho người đầu tư, các chứng khoán đăng ký niêm yết phải đáp ứng các điều kiện niêm yết được quy định cụ thể trong quy chế về niêm yết chứng khoán do SGDCK (hoặc UBCK) ban hành. Thông thường các điều kiện này được đặt ra nhằm thỏa mãn hai yêu cầu về duy trì hoạt động liên tục của công ty niêm yết và đảm bảo tính thanh khoản của chứng khoán. Yêu cầu về duy trì hoạt động liên tục của công ty niêm yết được thực hiện thông qua cơ chế công bố thông tin, đảm bảo công chúng đầu tư có cơ hội ngang nhau trong việc nắm bắt thông tin. Yêu cầu về tính khả mại hay còn gọi là tính thanh khoản thể hiện qua việc chọn lọc các chứng khoán của các công ty có quy mô và hoạt động tốt để có thể được mua bán dễ dàng trên thị trường.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 Tóm lại, niêm yết chứng khoán là một quá trình bắt đầu từ khâu thẩm định cấp phép niêm yết và tiếp theo là quá trình giám sát chứng khoán niêm yết kéo dài liên tục cho đến khi chứng khoán không còn được niêm yết trên thị trường.Phân loại niêm yết a. Phân theo thị trường Thị trường giao dịch tập trung: các chứng khoán niêm yết được giao dịch mua bán tại một địa điểm tập trung gọi là sàn giao dịch hoặc thông qua hệ thống máy tính của SGDCK. Các chứng khoán được niêm yết trên SGDCK thông thường là chứng khoán của những công ty lớn, có danh tiếng, hoạt động sản xuất kinh doanh tốt, uy tín, có tiềm lực về tài chính và nhiều triển vọng phát triển trong tương lai. Các công ty này phải đáp ứng được một số tiêu chuẩn nhất định (định tính, định lượng) ví dụ như tiêu chuẩn về vốn cổ phần, lợi nhuận, tình hình tài chính, số cổ đông bên ngoài … và phải vượt qua quá trình thẩm định niêm yết do các SGDCK/ UBCK tiến hành để được niêm yết trên thị trường giao dịch tập trung.
Thị trường giao dịch phi tập trung (thị trường OTC- over-the-counter): là một thị trường được tổ chức không dựa vào một mặt bằng giao dịch cố định như thị trường giao dịch tập trung mà dựa vào một hệ thống vận hành theo cơ chế chào giá cạnh tranh và thương lượng. Thị trường này tồn tại ở nhiều địa điểm, tại bất kỳ nơi nào thuận lợi cho bên mua và bên bán thương lượng giá cả, giao dịch và thông tin được dựa vào hệ thống điện thoại và Internet với sự trợ giúp của các thiết bị đầu cuối. Tiêu chí để chứng khoán được giao dịch trên thị trường này thường chỉ cần đảm bảo tính thanh khoản tối thiểu và tổ chức phát hành hoạt động nghiêm túc, không lừa đảo. Do vậy, chứng khoán giao dịch trên thị trường OTC thường có mức độ tín nhiệm thấp hơn, độ rủi ro cao hơn các chứng khoán được niêm yết trên thị trường giao dịch tập trung.
Các chứng khoán niêm yết trên thị trường OTC chủ yếu là cổ phiếu của các công ty vừa và nhỏ, công ty công nghệ cao, công ty mới thành lập nhưng có tiềm năng phát triển tốt; trái phiếu doanh nghiệp và trái phiếu chính phủ, các chứng khoán phái sinh,. Thông thường các công ty có chứng khoán giao dịch trên thị trường LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 OTC là những công ty chưa đủ điều kiện niêm yết trên thị trường tập trung, tuy nhiên cũng có trường hợp các công ty này đã đáp ứng được tiêu chuẩn niêm yết nhưng do nhiều lý do khác nhau nên họ vẫn muốn giao dịch trên thị trường OTC. Phân theo loại chứng khoán niêm yết Cổ phiếu: cổ phiếu là một loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu và lợi ích hợp pháp của người sở hữu cổ phiếu đối với tài sản hoặc vốn của một công ty cổ phần. Khi mua cổ phiếu, những người đầu tư (cổ đông) sẽ trở thành những người chủ sở hữu đối với công ty và cùng nhau chia sẻ mọi thành quả cũng như tổn thất trong quá trình hoạt động của công ty.
Để được niêm yết trên thị trường chứng khoán, cổ phiếu của một công ty phải trải qua quá trình thẩm định niêm yết và đáp ứng được các tiêu chuẩn định lượng về thời gian hoạt động, vốn cổ phần, lợi nhuận, số lượng cổ đông công chúng, số lượng cổ phần mà các thành viên chủ chốt cam kết nắm giữ, các chỉ tiêu về tình hình tài chính; đồng thời phải đảm bảo các tiêu chuẩn định tính khác như cơ cấu tổ chức của công ty, khả năng quản lý của ban lãnh đạo, việc áp dụng các nguyên tắc quản trị công ty, triển vọng của công ty trong tương lai, những đóng góp của công ty cho ngành, nghề nói riêng và nền kinh tế nói chung… Trong quá trình thẩm định, SGDCK/ UBCK sẽ tiến hành phân tích, đánh giá xem công ty có thỏa mãn được các tiêu chuẩn đặt ra hay không; trên cơ sở đó chấp thuận hoặc từ chối cấp phép niêm yết cho công ty. Trái phiếu: trái phiếu là một loại chứng khoán nợ quy định nghĩa vụ của người phát hành (người vay tiền) phải trả cho người nắm giữ trái phiếu (người cho vay) một khoản tiền xác định (lãi trái phiếu), thường là trong những khoảng thời gian cụ thể và phải hoàn trả khối lượng vốn đã vay ban đầu khi trái phiếu đáo hạn. Không giống như cổ phiếu, trái phiếu chính phủ và trái phiếu chính quyền địa phương được niêm yết theo quyết định của cấp có thẩm quyền mà không phải trải qua quá trình thẩm định niêm yết vì đây là hai loại trái phiếu được xem gần như là không có rủi ro, do được chính phủ hoặc chính quyền địa phương đảm bảo thanh toán lãi và gốc khi đáo hạn. Riêng đối với trái phiếu công ty thì vẫn phải qua quá trình thẩm định trước khi được cấp phép niêm yết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 và công ty cần đáp ứng được một số tiêu chuẩn về vốn, lợi nhuận, tình hình tài chính, tỷ lệ nợ, số lượng người nắm giữ… Chứng chỉ quỹ đầu tư: là một loại chứng khoán do các quỹ đầu tư chứng khoán (quỹ đầu tư tín thác, quỹ dạng hợp đồng) phát hành.
Chứng khoán do các quỹ đầu tư dạng công ty phát hành thì được gọi là cổ phiếu. Chứng chỉ quỹ muốn được niêm yết trên SGDCK cũng phải qua quá trình thẩm định niêm yết của SGDCK/ UBCK để xem xét các tiêu chuẩn về thời gian hoạt động của quỹ, tổng giá trị chứng chỉ quỹ, số lượng người đầu tư tối thiểu vào quỹ, chiến lược đầu tư… Chứng khoán có thể chuyển đổi: là những chứng khoán cho phép người nắm giữ có thể đổi nó lấy một chứng khoán khác tuỳ theo lựa chọn và trong những điều kiện nhất định. Thông thường có cổ phiếu ưu đãi được chuyển đổi thành cổ phiếu thường và trái phiếu được chuyển đổi thành cổ phiếu thường. Các chứng khoán này đều phải qua quá trình thẩm định trước khi được cấp phép niêm yết tương tự như cổ phiếu và trái phiếu công ty.
Đặc biệt khi phát hành những loại chứng khoán này sẽ tác động đến cơ cấu tài chính của công ty nên tiêu chuẩn về tình hình tài chính được đánh giá kỹ khi thẩm định. Chứng khoán phái sinh: là loại chứng khoán được hình thành dựa trên một hay nhiều loại chứng khoán nền khác. Có nhiều loại chứng khoán phái sinh như: quyền mua cổ phần, chứng quyền, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng tương lai. Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, theo quy định hiện nay mới chỉ có cổ phiếu, trái phiếu và chứng chỉ quỹ đầu tư của quỹ đầu tư công chúng là được phép niêm yết và giao dịch trên thị trường giao dịch tập trung.
Hệ thống thẩm định niêm yết 1. Tiêu chuẩn niêm yết Tiêu chuẩn niêm yết thông thường do SGDCK/ UBCK của mỗi quốc gia quy định, dựa trên cơ sở thực trạng của nền kinh tế, chính sách khuyến khích phát triển kinh tế theo vùng, ngành,… Nội dung và mức độ thắt chặt của các tiêu chuẩn niêm yết khác nhau tùy mỗi quốc gia và mỗi SGDCK/ UBCK. Ở các nước có thị trường chứng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 khoán phát triển, các tiêu chuẩn niêm yết thường chặt chẽ hơn ở các thị trường mới nổi. Các tiêu chuẩn niêm yết luôn được chia làm 2 nhóm: định lượng và định tính.
Các tiêu chuẩn định tính là một trong những yếu tố tạo nên đặc trưng riêng của từng thị trường.Tiêu chuẩn định lượng • Thời gian hoạt động từ khi thành lập công ty: để đăng ký cho chứng khoán niêm yết trên thị trường, tổ chức phát hành chứng khoán phải có nền tảng kinh doanh vững chắc và thời gian hoạt động liên tục trong một số năm nhất định tính đến thời điểm đăng ký niêm yết. Thông thường, đối với các thị trường truyền thống, tổ chức đăng ký niêm yết phải có thời gian hoạt động tối thiểu 3-5 năm, hoặc phải có cổ phiếu đã được giao dịch trên thị trường phi tập trung. • Quy mô và cơ cấu sở hữu vốn cổ phần: quy mô của tổ chức đăng ký niêm yết phải đủ lớn để tạo nên tính thanh khoản cho chứng khoán. Tiêu chuẩn này được quy định qua điều kiện về vốn điều lệ của doanh nghiệp.
Tùy từng giai đoạn phát triển khác nhau của nền kinh tế và tùy môi trường đăng ký niêm yết mà quy định về vốn điều lệ khác nhau.