Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN Hoàn thiện CSPL về sự lãnh đạo của ĐCSVN đối với NNVN là một đề tài hết sức phức tạp và có tính đặc thù rõ nét ở nước ta. Có thể nói, trong các công trình nghiên cứu từ trước đến nay ở trong nước cũng như ở nước ngoài, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống, sâu sắc và trực tiếp về vấn đề này. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến vấn đề này chủ yếu đề cập đến một số nội dung như: đảng chính trị và đảng cầm quyền; nâng cao năng lực lãnh đạo của ĐCSVN với tư cách là đảng cầm quyền; đổi mới hệ thống chính trị, đổi mới phương thức lãnh đạo của ĐCSVN đối với NNVN… Tuy nhiên, để có cái nhìn khái quát về vấn đề nghiên cứu của Luận án, có thể xem xét, đánh giá các công trình nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước về các nội dung có liên quan theo các nhóm vấn đề sau. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SỰ CẦN THIẾT PHẢI CÓ ĐẢNG CHÍNH TRỊ CẦM QUYỀN, ĐẢNG LÃNH ĐẠO ĐỐI VỚI NHÀ NƯỚC Ở CÁC QUỐC GIA HIỆN NAY Vấn đề đảng chính trị, đảng chính trị cầm quyền đã được nhiều học giả nước ngoài và trong nước nghiên cứu sâu.
Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu ở nước ngoài về vấn đề này như: Political man: the social bases of politics (con người chính trị: căn bản xã hội của chính trị) [80]; Politique compareé - Les Démocraties, Allemagne, Estats - Unis, France, Grande - Bretagne, Italie (Chính trị so sánh - về các nền dân chủ Đức, Mỹ, Pháp, Anh, Italie) [83]; Modern Politics and Government (Chính trị hiện đại và nhà nước) [79]; Đảng chính trị - Chiến lược và sự quản lý [82]; Political Parties and democracy in theoretical and practical perspectives - Implementing intra-party democracy (Các đảng chính trị và nền dân chủ từ cách tiếp cận lý thuyết và thực tế - Thực hiện dân chủ trong nội bộ đảng), 2005, Susan Scarrow… 7 Tác giả Seymour Martin Lipset đưa ra quan điểm "kinh tế phát triển sẽ dẫn đến dân chủ" [80, tr.56] sự đáp ứng các giá trị vật chất luôn kéo theo sự đáp ứng các giá trị tinh thần, trong đó tập trung là các quyền dân chủ trong chính trị - sự tự do hình thành các quan điểm chính trị và hình thành các đảng chính trị. Ông cho rằng: dân chủ đồng hành cùng sự phát triển của xã hội con người, nhưng dân chủ trong chính trị chỉ có được khi xã hội con người đã ở mức tiến bộ, văn minh. Yves Menly nhận định: đảng chính trị là một hiện tượng xã hội được hình thành từ rất nhiều yếu tố: địa lý, văn hóa, kinh tế, xã hội….và phổ biến ở tất cả các quốc gia. Ông cho rằng "Từ nay về sau, các đảng chính trị tham gia vào bức tranh chính trị Phương Tây đến mức trở thành một yếu tố cấu thành có tính chất quyết định" [83, tr.
Meytus cho rằng: "Toàn bộ hệ thống quản lý dân chủ tốt nhất được xây dựng trên cơ sở bầu cử tự do và trung thực…chính quyền thuộc về những người đại diện cho nhân dân, trong thời hạn được xác định bởi hiến pháp, thông qua kết quả bầu cử. Tất nhiên, phải có cơ chế cho phép những người đại diện nhân dân đón nhận và thực thi quyền lực…Cơ chế đó được thể hiện dưới hình thức thể chế các đảng chính trị" và "Đảng chính trị là cơ cấu xã hội có tổ chức duy nhất mang trong mình hệ tư tưởng về sự phát triển quốc gia và xã hội, có vai trò hình thành chiến lược về sự phát triển đó dựa trên cơ sở của hệ tư tưởng này" [82, tr. Với quan điểm đó của các tác giả, có thể hiểu rằng: bởi sự tự do về tư tưởng không bắt buộc phải gắn với vấn đề về quyền sở hữu trong xã hội, không gắn với vấn đề về thể chế, hình thái nhà nước nên ở bất kỳ xã hội nào, trong thời điểm nào cũng đều có những cá nhân, những quan điểm về tự do. Do vậy, trong một nhà nước theo thể chế quân chủ hay cộng hòa hay cộng 8 hòa XHCN nếu có sự tự do về tư tưởng, đều xuất hiện đảng phái chính trị.
Xin lưu ý rằng, các học giả của các nước tư bản chủ nghĩa này, khi lý giải quá trình hình thành đảng chính trị, họ không gắn vấn đề đảng chính trị với đấu tranh giai cấp, song có gắn vấn đề đảng chính trị với đại diện lợi ích nhóm trong xã hội: "Mặc dù trong định nghĩa đảng không chỉ rõ, đảng đại diện cho quyền lợi của ai, nhưng đương nhiên, chúng ta đang nói về quyền lợi của các chủ thể xã hội là thành viên của đảng" [82, tr.56] hoặc "nhóm lợi ích này được phân biệt với các nhóm khác bởi sự tác động qua lại - của nó - bất cứ dưới hình thức nào - với những thể chế của nhà nước - và những đảng phái đang đấu tranh cho việc giành, nắm chính quyền" hay "một nhóm lợi ích có thể mưu toan tổ chức mình không phải chỉ để ảnh hưởng đến chính quyền mà còn để tham gia vào việc giành chính quyền và điều hành nó. Nhóm đó mưu toan chuyển thành đảng bằng cách bước hẳn vào vũ đài chính trị - bầu cử" [83, tr. Hai luận điểm trên trong các công trình nghiên cứu này đã thể hiện sự thiếu thống nhất và dường như mâu thuẫn. Bởi lẽ, một quan điểm thì cho rằng: các đảng chính trị xuất hiện trên nền tảng tự do về tư tưởng, không bắt buộc gắn với vấn đề sở hữu (bản chất của sự mâu thuẫn lợi ích); trong khi một quan điểm khác lại cho rằng: đảng phái chính trị luôn gắn với lợi ích của một nhóm người mà nó đại diện và mục tiêu của đảng chính trị là giành quyền chi phối và điều hành chính quyền.
Qua một số công trình nghiên cứu đã nêu cho thấy: dù đưa ra những nhận định về sự hình thành đảng chính trị có khác nhau song các học giả phương Tây đều gắn mục đích tồn tại của đảng chính trị với việc thực hiện một số quyền tự do tự nhiên của con người như tự do về tư tưởng như: hội họp, tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng. Hệ quả tất yếu của việc thực hiện các quyền tự do trên là sự ra đời của các đảng chính trị. Quan điểm chung của các công trình đều khẳng định đảng chính trị là một bộ phận cấu thành căn bản của đời sống chính trị hiện đại; đại diện cho các lực lượng khác nhau trong xã 9 hội, thậm chí chỉ đại diện cho các quan điểm khác nhau về phương thức quản lý xã hội [83]. Thực tế cho thấy quan điểm trên chưa hoàn toàn chính xác.
Vì việc nhận thức và thực hiện quyền tự do có quan điểm, tư tưởng với việc xuất hiện các đảng chính trị luôn luôn là hai việc khác nhau. Một bên, thể hiện trình độ dân trí, mức độ thực thi dân chủ của nhà nước; còn một bên thể hiện sự xung đột về lợi ích giữa các nhóm người trong xã hội. Bởi lẽ, nguồn gốc của việc hình thành các đảng chính trị là sự hiện thực hóa những xung đột về lợi ích nên nếu trong một xã hội có sự tự do về tư tưởng, quan điểm nhưng cơ bản không có những xung đột về lợi ích sâu sắc thì không có đảng chính trị xuất hiện. Một công trình nghiên cứu khác của Susan Scarrow: Political Parties and democracy in theoretical and practical perspectives - Implementing intra-party democracy (Các đảng chính trị và nền dân chủ từ cách tiếp cận lý thuyết và thực tế - Thực hiện dân chủ trong nội bộ đảng) [81].
Tác giả đã đưa ra quan điểm: sự tham gia đảng chính trị, đặc biệt là đảng chính trị cầm quyền không chỉ là một hiện tượng tất yếu của sự phát triển kinh tế, chính trị, xã hội của hình thái nhà nước mà còn thể hiện tính dân chủ trong đời sống xã hội. Sự đối trọng, giám sát giữa các đảng chính trị với nhau và với đảng cầm quyền là cơ sở thực hiện các quyền dân chủ, đặc biệt là dân chủ trong chính trị. Cũng trong các công trình nghiên cứu này, các tác giả đều phân tích về các vai trò, chức năng chính trị - xã hội của các đảng chính trị, đặc biệt là đảng cầm quyền. Các tác giả Seymour Martin Lipset, Yves Menly, V.
Meytus đều đưa ra những phân tích các chức năng, vai trò của các đảng chính trị như: chức năng đại diện dân chúng, chức năng lựa chọn những đại biểu tinh hoa tập hợp lợi ích, thành lập chính phủ; đặc biệt các tác giả phân tích cách thức chuyển hóa từ cương lĩnh hành động để vận động tranh cử của các đảng cầm quyền (sau khi đảng chính trị chiến thắng trong 10 cuộc bầu cử) thành các dự luật thông qua hoạt động kiểm soát các quá trình lập pháp tại nghị viện hay việc thực hiện quyền phủ quyết của Tổng thống. Đây chính là cách thức thực hiện quyền lực chính trị cơ bản nhất của các đảng cầm quyền. Tác giả Yves Menly đưa ra 4 chức năng chủ yếu của các đảng chính trị đó là: chức năng nhất thể hóa và động viên chính trị (lựa chọn đại diện ứng cử, vận động, lôi cuốn quần chúng theo quan điểm, chính sách của đảng mình - tác giả luận án); chức năng bảo đảm cơ cấu của cuộc bỏ phiếu (tạo ra sự cạnh tranh trong bầu cử - tác giả luận án); chức năng bảo đảm việc tuyển lựa nhân viên chính trị (đưa người vào bộ máy hành chính nhà nước - tác giả luận án); chức năng hình thành chính sách. Tác giả Seymour Martin Lipset đưa ra quan điểm: đảng cầm quyền có ba chức năng quan trọng nhất: một là, giúp các ứng cử viên được bầu vào cơ quan lập pháp; hai là, giúp các nhà lập pháp thông qua các dự luật; ba là, giúp các thành viên của một đảng tác động đến cơ quan lập pháp.
Tác giả Susan Scarrow còn đưa ra một chức năng khác của đảng chính trị nói chung và đảng cầm quyền nói riêng đó đó là chức năng thúc đẩy dân chủ, đặc biệt là dân chủ trong chính trị phát triển.
