CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ HƯỚNG TIẾP CẬN LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước Các nghiên cứu ở nước ngoài: Cho đến nay, đã có không ít số liệu được đưa ra đề cập đến những khó khăn, thiệt thòi mà người khuyết tật đã và đang gặp phải như: Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc 90% trẻ em khuyết tật ở các nước đang phát triển không được đưa đến trường. Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc thì cho biết 30% số thanh niên đường phố là trẻ khuyết tật. Ở những nước thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), sinh viên khuyết tật có trình độ cao vẫn chưa nhiều mặc dù con số này đang có xu hướng tăng.
Theo viện nghiên cứu phát triển xã hội phân tích,về mặt xã hội, khoảng 70% đến 80% người khuyết tật sống ở thành thị và 65% đến 70% người khuyết tật sống ở nông thôn phải phụ thuộc vào gia đình. Chính vì vậy, trong những năm gần đây, trên thế giới đã không ít dự án, nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến người khuyết tật. Các nghiên cứu được thực hiện bởi các tổ chức phi chính phủ như: Thập kỷ người khuyết tật khu vực Châu Á – Thái Bình Dương 1993 – 2002, xuất bản năm 2001; Tiến tới bình đẳng hóa các cơ hội cho người tàn tật ở Châu Á của Tổ chức Liên Đoàn Quốc Tế xuất bản năm 1993,…Chủ yếu nhấn mạnh đến các văn bản pháp lý, các công ước và kết quả của hoạt động thực tiễn của các tổ chức này đối với người khuyết tật trên toàn thế giới nói chung, Châu Á và Việt Nam nói riêng. “Thực hiện nghiên cứu về người khuyết tật” của Colin Barnes và Geof Mercer là cuốn sách tập hợp các bài viết của các chuyên gia nghiên cứu về vấn đề khuyết tật do Đại học Leed, Anh xuất bản năm 1997.
Cuốn sách gồm 13 chương, tập trung nghiên cứu các vấn đề từ góc độ lý thuyết đến thực hành, xây dựng một số mô hình nghiên cứu như “phá vỡ khuôn mẫu: nhập môn tiến hành nghiên cứu khuyết tật” của Colin Barnes và Geof Mercer, “Hỗ trợ cho sự thay đổi: giải thích nghiên cứu vấn đề khuyết tật từ lý thuyết sang thực hành” của Linda Ward; “Nghiên cứu về 10 những rào cản của sự khuyết tật” của Gerry Zarb. Đây là cuốn sách cần thiết cho những ai nghiên cứu sâu về mảng khuyết tật học. Các nghiên cứu ở trong nước: Tại Việt Nam đã có không ít những công trình, bài viết nghiên cứu về các vấn đề của người khuyết tật theo quy mô và những góc độ tiếp cận khác nhau. Có thể nhắc đến một số chủ đề như vấn đề phục hồi chức năng cho người khuyết tật, nhu cầu hòa nhập cộng đồng một cách bình đẳng của nguời khuyết tật, quan điểm của xã hội về người khuyết tật, các dự án, mô hình phát triển dành cho người khuyết tật… Trong nhiều nghiên cứu, các tác giả tập trung nghiên cứu các giải pháp phục hồi chức năng - trị liệu cho trẻ khuyết tật (dành cho cộng tác viên, tại gia đình, trong trường học, dựa vào cộng đồng…).
Và hướng đến sự tìm hiểu, phân tích, đưa ra các giải pháp phục hồi chức năng cho trẻ khuyết tật.Cung cấp cho mọi người những kiến thức cơ bản về đặc điểm, mục đích, ý nghĩa của các giải pháp chăm sóc, chữa trị và giáo dục trẻ khuyết tật. Theo tài liệu “Tiền nghiên cứu về Tổ chức các Dự án phát triển có liên quan đến giáo dục hội nhập và hòa nhập cho trẻ khuyết tật chú trọng đến trẻ chậm phát triển ở Việt Nam” của Trung tâm nghiên cứu - Tư vấn Công tác xã hội và Phát triển cộng đồng tháng 4 năm 2002 đã đề cập đến hai mục tiêu chính của cuộc nghiên cứu là: Đánh giá nhu cầu và tiềm năng của những dự án giáo dục hội nhập và hòa nhập đối với trẻ khuyết tật, trọng tâm là trẻ chậm phát triển trí tuệ; nhận diện những đối tác và phương pháp thực hiện những dự án này ở thành phố Hồ Chí Minh và trong cả nước. Đây là một cuộc nghiên cứu tìm hiểu về tình trạng hiện tại của trẻ khuyết tật, nhu cầu của trẻ trong giáo dục và tiềm năng của giáo dục cũng như cộng đồng và xã hội trong việc thực hiện quyền “giáo dục cho mọi người” đối với trẻ chậm phát triển trí tuệ. Bên cạnh đó, bài nghiên cứu còn đưa ra những 11 khuyến nghị: “Trong khi các Trường đặc biệt sẽ dành cho trẻ em khuyết tật nặng thì việc hòa nhập trẻ khuyết tật trung bình và nhẹ vào Trường bình thường cần phải được chú trọng với những chiến lược: Hòa nhập chứ không phải là loại trừ trẻ trong trường tiểu học; Chương trình giáo dục hội nhập và hòa nhập phải ở trong tâm trí của mỗi người.
Qua đề tài trên, nhóm nghiên cứu đã có được những nhận diện ban đầu về vấn đề hòa nhập của trẻ khuyết tật, hiểu thêm về một số nhu cầu của trẻ khuyết tật trong giáo dục và nắm được những con số ban đầu về trẻ khuyết tật để trang bị cho nhóm nghiên cứu những kiến thức căn bản về trẻ khuyết tật để áp dụng vào đề tài. Theo thống kê của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội Việt Nam, năm 2005, trình độ học vấn của người khuyết tật ở Việt Nam rất thấp, 41% số người khuyết tật chỉ biết đọc biết viết; 19.5% học hết cấp một; 2.75% có trình độ trung học chuyên nghiệp hay chứng chỉ học nghề, và ít hơn 0.1% có bằng đại học hoặc cao đẳng. Nhìn chung, chỉ có khoảng 3% được đào tạo nghề chuyên môn, và chỉ hơn 4% người có việc làm ổn định. Hiện có hơn 40% người khuyết tật sống dưới chuẩn nghèo.
Theo quy định về giáo dục hòa nhập cộng đồng cho người tàn tật, khuyết tật ( Ban hành kèm theo quyết định số 23/2006/QĐ – BGDĐT ngày 22 tháng 5 năm 2006 của Bộ Trưởng Bộ Giáo Dục và Đào Tạo) đã khẳng định rõ mục tiêu giáo dục hòa nhập cho người khuyết tật là giúp đỡ người khuyết tật được hưởng quyền học tập bình đẳng như những người không khiếm thị khác. Đồng thời, tạo điều kiện và cơ hội cho người khuyết tật học văn hóa, học nghề, phục hồi chức năng và phát triển khả năng của bản thân để hòa nhập cộng đồng.Tuy nhiên theo nhận định của một số tác giả thì hiện nay, giáo dục hòa nhập cho trẻ em ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Cộng đồng vẫn chưa nhận thức đầy đủ về vai trò và trách nhiệm của xã hội trong việc giáo dục trẻ khuyết tật, trong đó có cả cha mẹ, cán bộ giáo dục và giáo viên các trường. Bên cạnh đó, đội ngũ cán bộ quản lý và 12 giáo viên dạy trẻ khuyết tật chưa được đào tạo, bồi dưỡng đủ về số lượng và chất lượng chuyên môn nên việc truyền đạt kiến thức cho các em còn gặp nhiều khó khăn.
Tại Hội thảo “Nâng cao năng lực và chất lượng cho các hoạt động hỗ trợ thanh niên khuyết tật” diễn ra vào ngày 10 tháng 3 năm 2009 tại Hà Nội, đã đề cập đến vấn đề “Thực trạng những khó khăn thách thức trong các hoạt động của thanh niên khuyết tật hòa nhập với cộng đồng và chia sẽ thông tin về quá trình thành lập ban vận động hội thanh niên khuyết tật Việt Nam; kiện toàn tổ chức thanh niên khuyết tật Việt Nam”. Hội thảo có nhận định chung về thực trạng những chính sách của nhà nước dành cho người khuyết tật hiện nay, tuy Đảng và Nhà nước đã dành nhiều quan tâm cho lĩnh vực người khuyết tật, nhưng các văn bản thể hiện chính sách của nhà nước về lĩnh vực này có nhiều văn bản đã cũ và không còn phù hợp với tình hình hiện nay. Ngoài ra, hội thảo khái quát về một số chương trình hỗ trợ dành cho người khuyết tật.Nhấn mạnh đến những khó khăn của người khuyết tật trong việc tự vươn lên khẳng định mình và hòa nhập cộng đồng. Qua tài liệu này, nhóm nghiên cứu được hiểu rõ hơn về những hạn chế từ chính sách dành cho người khuyết tật do Đảng và Nhà nước ban hành.
Ngoài ra còn được tìm hiểu thêm về những khó khăn mà người khuyết tật khi hòa nhập vào cộng đồng, và đây cũng chính là những điểm chung mà đề tài của nhóm nghiên cứu đang thực hiện. Bài viết “Mô hình công tác xã hội với trẻ khuyết tật ở Úc: Định huớng về hòa nhập xã hội” được gửi tới Hội thảo về Đổi mới công tác xã hội trong nền kinh tế thị trường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội (9/2011). Trong bài viết này, qua việc tìm hiểu Mô hình công tác xã hội với trẻ khuyết tật ở Úc, xem xét một số trường hợp can thiệp trực tiếp (Công tác xã hội cá nhân), bài viết đã đề cập một số vấn đề đặt ra từ kinh nghiệm phát triển công tác xã hội ở Úc trong công tác xã hội với người khuyết tật ở Việt Nam trên các khía cạnh: Xây 13 dựng hệ thống các chính sách cho người khuyết tật, vấn đề tiếp cận hòa nhập, đào tạo nguồn nhân viên xã hội, xây dựng các mô hình, trung tâm công tác xã hội từ cấp cơ sở nhằm hinh thành hệ thống công tác xã hội chuyên nghiệp ở Việt Nam2. Theo các mô hình xã hội về người khuyết tật thì những rào cản và định kiến của xã hội, dù cho là có chủ ý hay vô ý là những nguyên nhân chính, xác định ai là người khuyết tật và ai không phải là người khuyết tật.
Các mô hình này đã khẳng định rằng một số người đã có những khác biệt về mặt tâm lý, trí tuệ hoặc thể chất so với những chuẩn mực chung, những khác biệt này sẽ không dẫn đến những khó khăn nghiêm trọng trong cuộc sống nếu xã hội có thể giúp đỡ và có những suy nghĩ, ứng xử tích cực.Các mô hình xã hội này muốn nhấn mạnh đến cộng đồng phải có những thay đổi lạc quan, tích cực hơn đối với người khuyết tật để người khuyết tật có thêm sự tự tin vào bản thân, mạnh dạn hơn để hòa nhập cộng đồng. Bài viết đã giúp nhóm nghiên cứu có cái nhìn khách quan hơn và có được sự so sánh về vấn đề hòa nhập cộng đồng của người khuyết tật ở các nước phương Tây với trong nước. Từ đó đúc kết được những điểm mạnh và hay của mô hình để áp dụng vào đề tài cũng như trong thực tiễn của nghề công tác xã hội.