ĐẶT VẤN ĐỀ HIV/AIDS là một đại dịch nguy hiểm, là mối hiểm họa đối với tính mạng, sức khoẻ con người và tương lai nòi giống của các quốc gia, các dân tộc trên toàn cầu, tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế, văn hóa, trật tự và an toàn xã hội, đe dọa sự phát triển bền vững của đất nước. HIV/AIDS hiện nay đã trở thành đại dịch trên phạm vi toàn thế giới. Số người nhiễm HIV và chết do căn bệnh này gây nên ngày càng gia tăng. Hàng năm, trên thế giới có hàng triệu người mắc và chết do căn bệnh thế kỷ này.
Trong những năm gần đây do sự gia tăng của tệ nạn ma tuý, đặc biệt là sự chuyển đổi hình thức sử dụng ma tuý từ hút, hít sang tiêm chích ngày càng tăng đã kéo theo sự bùng phát HIV/AIDS ở nhiều châu lục, đặc biệt là châu Á. Số người nghiện chích ma tuý nhiễm HIV chiếm 76% tổng số người nhiễm HIV ở Malaysia; 64% ở Việt Nam; 55% ở Myama và 50% Ở Trung Quốc. Ở Việt Nam từ 1 trường hợp bị nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện vào tháng 12/1990 tại thành phố Hồ Chí Minh, chỉ sau đó 8 năm, tháng 12/1998 toàn bộ 61/61 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung Ương đều phát hiện có người nhiễm HIV. Theo Bộ Y tế, tính đến hết ngày 31/5/2013, số trường hợp HIV hiện còn sống là 213.413 trường hợp.
Số bệnh nhân AIDS còn sống là 63.373 trường hợp và hơn 65 nghìn trường hợp tử vong do AIDS. Tỷ lệ nhiễm HIV toàn quốc theo báo cáo là 243 người trên 100. Tỉnh Điện Biên vẫn là địa phương có tỷ lệ nhiễm HIV trên 100.000 dân cao nhất cả nước (1015,8), tiếp đến là thành phố Hồ Chí Minh (677), thứ 3 là Thái Nguyên (610,6). Tác hại của dịch chủ yếu tập trung vào các nhóm hành vi nguy cơ cao, nhóm nghiện chích ma túy (NCMT), phụ nữ bán dâm (PNBD) [24].
Tại tỉnh Bắc Giang tính đến 31/12/2013 số người nhiễm HIV tích lũy 2548 người, bệnh nhân AIDS là 1637 người và 1015 người tử vong do AIDS. Đến nay cả 10 huyện, thành phố với 191/230 xã, phường, thị trấn (83%) có người nhiễm, kể cả các xã vùng sâu, vùng xa [4]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 2 Qua điều tra nghiên cứu thực trạng hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV và một số yếu tố liên quan ở người nghiện ma tuý tại thành phố (TP) Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang, năm 2006 cho thấy tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm NCMT chiếm 74,7%, cao hơn so với các tỉnh lân cận. Tỷ lệ sử dụng chung BKT trong vòng 1 tháng trước điều tra chiếm 41,67%, tỷ lệ không sử dụng BCS khi quan hệ tình dục chiếm 72%.
Tỷ lệ người NCMT có kiến thức phòng lây nhiễm HIV không đạt yêu cầu chiếm 36,3% [22]. Một số yếu tố ảnh hưởng đến hành vi nguy lây nhiễm HIV là sử dụng chung BKT khi tiêm chích và không thường xuyên sử dụng BCS khi QHTD; Người NCMT trẻ tuổi, tình trạng hôn nhân bất ổn, người NCMT không có nghề nghiệp, người NCMT không nhận được BKT, BCS miễn phí, chưa nhận được các thông tin truyền thông phòng chống HIV/AIDS, ngoài ra còn bị ảnh hưởng bởi trình độ hiểu biết, hoàn cảnh sống, sự ích kỷ của gia đình, cha/mẹ, sự kỳ thị của người thân, bạn bè, làng xóm, sự cấm đoán, bắt bớ của chính quyền địa phương, công an các cấp làm cho người NCMT phải sống lén lút, khó tiếp cận với các chương trình can thiệp hỗ trợ, phòng chống HIV/AIDS. Đây chính là những nguyên nhân làm cho tỷ lệ người NCMT tại TP Bắc Giang ngày càng tăng, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm người NCMT khó kiểm soát [22]. Thực trạng hành vi lây nhiễm HIV/AIDS của người nghiện chích ma túy ở thành phố Bắc Giang có những hành vi lây nhiễm nào? Yếu tố nào ảnh hưởng đến hành vi lây nhiễm HIV/AIDS của người nghiện chích ma túy? Xuất phát từ lý do đó chúng tôi nghiên cứu đề tài “Thực trạng hành vi lây nhiễm HIV/AIDS và yếu tố ảnh hƣởng đến hành vi lây nhiễm ở ngƣời nghiện chích ma túy tại thành phố Bắc Giang ” nhằm mục tiêu sau: 1.
Mô tả thực trạng hành vi lây nhiễm HIV/AIDS ở người nghiện chích ma túy tại thành phố Bắc Giang năm 2013 - 2014. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến hành vi lây nhiễm HIV/AIDS của người nghiện chích ma túy tại thành phố Bắc Giang. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thực trạng hành vi lây nhiễm HIV/AIDS 1.
Thực trạng hành vi lây nhiễm HIV /AIDS trên thế giới Đại dịch HIV/AIDS tuy mới xuất hiện từ những năm đầu của thập kỷ 80 của thế kỷ 20 nhưng đã nhanh chóng lan ra khắp toàn cầu. Lúc đầu dịch xảy ra chủ yếu ở các nước công nghiệp phát triển như Bắc Mỹ, Tây Âu, tại những thành phố lớn, ở những người đồng tính luyến ái và tiêm chích ma tuý. Đến nay, HIV/AIDS không loại trừ bất cứ nhóm xã hội nào, một quốc gia nào, dù là nước có tiềm lực kinh tế, khoa học kỹ thật tiên tiến như Mỹ, Pháp, Đức. hay những quốc gia chậm phát triển như Zimbabwe, Nigeria.
và hiện tại đại dịch HIV/AIDS đã bắt đầu chuyển trọng điểm từ Châu Phi sang Nam Á và Đông Nam Châu Á. Cho đến nay, đại dịch HIV/AIDS đã, đang phát triển và lây lan rộng khắp trên thế giới [10]. Trải qua hơn 30 năm đấu tranh phòng, chống HIV/AIDS, các quốc gia trên thế giới đã và đang phải đương đầu với một đại dịch có tính chất hết sức nguy hiểm. Tính đến cuối năm 2009, UNAIDS và WHO đã công bố có khoảng 46 triệu người nhiễm HIV/AIDS đang còn sống, 5,8 triệu người mới nhiễm trong năm và 0,5 triệu người tử vong do AIDS trong năm.
Tại nhiều nước đang phát triển, phần lớn các trường hợp nhiễm mới là thanh niên. Khoảng 1/3 trong tổng số những người hiện đang bị nhiễm HIV/AIDS ở độ tuổi 15-24, phần lớn trong số họ không biết mình đang mang vi rút HIV. Hàng triệu người hầu như không biết hoặc biết rất ít về HIV/AIDS để tự bảo vệ mình chống lại căn bệnh này. Theo báo cáo của UNAIDS và WHO, khu vực cận Sahara có tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS cao nhất, tiếp đến là Châu Á- Thái Bình Dương [45].
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 4 Tỷ lệ nhiễm HIV/AIDS trên thế giới ở người lớn, cao nhất là vùng cận Sahara với 8,4% người lớn bị nhiễm HIV/AIDS, tiếp theo là khu vực Caribe, Đông Nam châu Á, khu vực Bắc Mỹ. Hình thái lây truyền chủ yếu ở các khu vực là QHTD khác giới, TCMT và có một vài khu vực hình thức lây truyền chính là QHTD đồng tính nam giới. Theo báo cáo của UNAIDS, ở hầu hết các khu vực nam giới mắc nhiều hơn nữ giới, riêng ở khu vực cận Sahara nữ chiếm tỷ lệ nhiều hơn và hình thái lây nhiễm chủ yếu qua QHTD khác giới [46]. Dora Mbanya và cộng sự khi nghiên cứu về thực trạng HIV ở Cameroon cho biết tỷ lệ hiện nhiễm HIV ở Cameroon đã dần dần tăng lên từ 0,4% năm 1987 lên 1,2% vào năm 1990 và từ 4% năm 1992 lên đến 7% năm 1997, lên 11% vào năm 2000 và 11,8% năm 2002 và năm 2004, tỷ lệ hiện mắc HIV/AIDS trên toàn quốc ở mức 5,5%.
Phương thức lan truyền chủ yếu là tình dục khác giới 90% với các đường máu là 5%. Phụ nữ Cameroon bị nhiễm HIV cao hơn nam giới, chiếm khoảng 55% các trường hợp. Theo báo cáo của DHS năm 2004 nhiễm trùng HIV được phát hiện ở 6,8% nữ giới, so với 4,1% ở nam giới [44]. HIV/AIDS lan ra Châu Á khá muộn, trường hợp nhiễm HIV đầu tiên tại khu vực này được phát hiện tại Thái Lan vào năm 1985, đến cuối những năm 90, Campuchia, Myanmar và Thái Lan công bố bệnh dịch đáng lo ngại trên toàn đất nước.
Năm 2001 có tới 1,07 triệu người lớn và trẻ em bị nhiễm HIV tại Châu Á- Thái Bình Dương, đưa tổng số người bị nhiễm HIV tại khu vực lên tới 7,1 triệu người. Dịch tễ học lây nhiễm HIV ở khu vực này có nhiều hình thái đặc biệt, tại Thái Lan và Campuchia hình thái lây nhiễm HIV chủ yếu qua QHTD khác giới, nhưng một số nước khác như Việt Nam, Trung Quốc, Malaysia có hình thái lây nhiễm chủ yếu qua TCMT và lây truyền qua quan hệ tình dục khác giới ngày càng tăng [45]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com 5 Tại Trung Quốc, UNAIDS và WHO ước tính có khoảng 1, 5 triệu người bị nhiễm HIV/AIDS, trong đó có 850.000 người lớn, 220.000 là phụ nữ. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm tuổi từ 15 - 24 theo ước tính vào khoảng 0,20%.
Trong 6 tháng đầu năm 2001 số lượng người bị nhiễm HIV tăng 67,4% so với năm 2000. Đường lây truyền của dịch HIV tại Trung Quốc chủ yếu là do TCMT. Vào năm 2000, 7 tỉnh của Trung Quốc đã phải đối mặt với nguy cơ lan tràn dịch HIV, hơn 70% số người TCMT bị HIV dương tính ở một số khu vực như quận Yili ở Xingjiang và quận Ruili ở Vân Nam [40]. * Thực trạng lây nhiễm HIV ở người nghiện ma túy Mặc dù trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện trong nhóm người đồng tính luyến ái, không phải trong nhóm NCMT, nhưng đến năm 1993 đã có 52 nước trên thế giới công bố có người NCMT nhiễm HIV và đến năm 2010, sự liên quan giữa lây nhiễm HIV với tiêm chích đã được ghi nhận ở 182 nước [35].
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng một khi có HIV dương tính trong cộng đồng người nghiện chích ma tuý, tỷ lệ nhiễm (xét nghiệm huyết thanh dương tính) rất nhanh trừ khi có biện pháp phòng ngừa thích hợp được áp dụng ngay lập tức như chương trình tiếp cận cộng đồng, cung cấp BKT sạch, phân phát BCS. Thêm vào đó, người NCMT nhiễm HIV lại có những quan hệ tình dục với nhiều người khác làm cho nguy cơ lây lan trong cộng đồng tăng cao. Tỉ lệ phụ nữ bị nhiễm HIV tăng cao hầu hết là do quan hệ tình dục với đàn ông NCMT nhiễm HIV. Các tụ điểm tiêm chích giữ vai trò rất quan trọng trong tiến trình lây nhiễm [33].
Tỷ lệ hành vi nguy cơ liên quan đến HIV trong 12 tháng trước đó thường giảm theo tuổi. Tỷ lệ người NCMT có trình độ học vấn dưới trung học phổ thông dùng chung bơm tiêm cao hơn (38%) so với những người NCMT Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.