Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THI HÀNH CÁC HÌNH PHẠT KHÔNG TƯỚC TỰ DO 1. Khái niệm và các đặc điểm của thi hành các hình phạt không tước tự do 1. Khái niệm thi hành các hình phạt không tước tự do Thi hành án hình sự là một hoạt động mang tính quyền lực Nhà nƣớc nhằm đƣa các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Toà án ra thi hành trên thực tế. Hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử chỉ có ý nghĩa trên thực tế khi các bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật đƣợc đƣa ra thi hành một cách nghiêm túc, kịp thời và có hiệu quả.
Việc này một mặt bảo đảm thực hiện quyền tƣ pháp của Nhà nƣớc, thể hiện sự tôn trọng của xã hội và công dân đối với phán quyết của cơ quan nhân danh Nhà nƣớc là Tòa án, mặt khác nó là biện pháp hữu hiệu để khôi phục các quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nƣớc, tổ chức và công dân bị xâm hại. Bên cạnh đó, thi hành án hình sự còn nhằm cải tạo, giáo dục ngƣời bị kết án để họ không phạm tội mới và trở thành ngƣời có ích cho xã hội, nhằm mục đích phòng ngừa riêng; giáo dục ý thức tôn trọng pháp luật, thực hiện nhiệm vụ phòng ngừa tội phạm nói chung, động viên, khuyến khích sự tham gia của xã hội và công dân vào cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm. Thi hành án hình sự là giai đoạn cuối cùng trong các hoạt động tố tụng của các cơ quan thực thi pháp luật, trong đó buộc ngƣời bị xử phạt tù phải chấp hành hình phạt mà Toà án đã quyết định. Một bản án, quyết định của Toà án có đƣợc thi hành nghiêm chỉnh hay không là tuỳ thuộc chủ yếu vào giai đoạn này.
Nếu ngƣời chấp hành án không tự nguyện chấp hành án hoặc bỏ trốn thì việc kết tội họ chỉ mãi là trên văn bản, còn nếu họ tự nguyện nghiêm chỉnh chấp hành đã thể hiện trật tự kỷ cƣơng xã hội và quyền lực Nhà nƣớc đƣợc tôn trọng. Do đó, thi hành án hình sự đƣợc hiểu là hoạt động của cơ quan, tổ chức, ngƣời có thẩm quyền theo quy định của pháp luật buộc ngƣời chấp hành án phải tuân thủ, chấp hành hình phạt mà Tòa án đã tuyên án đối với họ tại phiên tòa, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra nhằm bảo đảm lợi ích của Nhà 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nƣớc, tổ chức và công dân, bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa và ngăn ngừa họ phạm tội mới. Tòa án nhân danh Nhà nƣớc tuyên án với bị cáo tại phiên tòa, áp dụng mức và loại hình phạt phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra; khi bản án, quyết định của Tòa án đƣợc thi hành chính là lúc công lý đƣợc thực hiện trong cuộc sống. Thi hành án hình sự là giai đoạn thể hiện rõ nét chính sách hình sự của Đảng và Nhà nƣớc ta, nhiệm vụ của giai đoạn này là không chỉ trừng trị ngƣời có tội mà còn giáo dục, cải tạo họ trở thành công dân có ích cho xã hội.
Ngoài ra cũng nhằm tới mục đích giáo dục, răn đe và phòng ngừa chung chứ không nhằm gây đau đớn, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của ngƣời phạm tội. Với ý nghĩa là giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết một vụ án, thi hành án có mối quan hệ hữu cơ với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử. Nếu mục đích của thi hành án không đạt đƣợc thì toàn bộ hoạt động của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trƣớc đó cũng trở nên vô nghĩa. Nếu nhƣ một bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật không đƣợc thi hành hoặc thi hành không nghiêm thì trật tự kỷ cƣơng xã hội bị vi phạm, quyền lực Nhà nƣớc bị xem thƣờng.
Quyết định hình phạt của Toà án sẽ chỉ dừng lại ở mức đánh giá, lên án hành vi phạm tội mà bị cáo đã thực hiện mà không có tác dụng giáo dục, răn đe, phòng ngừa ngƣời phạm tội. Chính vì vậy, pháp luật hình sự đã có những quy định cụ thể về thi hành án hình sự, các ngành tƣ pháp trung ƣơng nói chung và Toà án nhân dân tối cao nói riêng cũng đã ban hành một số Thông tƣ liên tịch, Nghị quyết để hƣớng dẫn một số quy định của Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự về thi hành án hình sự nhằm đảm bảo việc thi hành nghiêm túc các bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật hoặc chƣa có hiệu lực pháp luật nhƣng đƣợc thi hành ngay. Các hình phạt nói chung và các hình phạt chính không tƣớc tự do nói riêng (cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ) có vai trò quan trọng không chỉ bảo đảm nguyên tắc phân hoá trách nhiệm hình sự và cá thể hoá hình phạt mà còn thể hiện đƣợc rõ chính sách nhân đạo của Luật Hình sự. Hoạt động thi hành án hình sự đối với các hình phạt không tƣớc tự do bên cạnh những đặc điểm chung còn có 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những đặc thù riêng biệt.
Sự khác biệt này xuất phát từ đặc thù của từng loại hình phạt và mục đích, đối tƣợng áp dụng. Ngƣời bị kết án không bị cách ly khỏi xã hội, họ đƣợc cải tạo, giáo dục, thi hành án trong môi trƣờng sống và hoạt động với các công dân bình thƣờng khác. Tuy nhiên, họ vẫn phải chịu sự giám sát của cơ quan, tổ chức hoặc chính quyền địa phƣơng nơi họ làm việc hoặc sinh sống. Môi trƣờng không giam giữ sẽ có những đặc thù riêng và mỗi hình phạt không tƣớc tự do lại có thêm những đặc thù riêng.
Hiện nay còn có các quan điểm khác nhau về bản chất của thi hành án hình sự nói chung, thi hành các hình phạt không tƣớc tự do nói riêng. Có quan điểm cho rằng thi hành án là giai đoạn tiếp theo của quá trình xét xử [8, tr. Có ngƣời cho rằng, thi hành các hình phạt không tƣớc tự do là một giai đoạn của quá trình tố tụng và do vậy, đƣợc điều chỉnh bằng các quy phạm của luật tố tụng hình sự. Song cũng có ý kiến cho rằng, thi hành các hình phạt không tƣớc tự do là một hoạt động hành chính - tƣ pháp hình sự, có những nét đặc thù riêng khác với hoạt động tố tụng hình sự.
Một số khác thì coi thi hành các hình phạt không tƣớc tự do nhƣ là luật hình sự kéo dài. Việc xác định thi hành các hình phạt không tƣớc tự do là một giai đoạn tố tụng, luật hình sự kéo dài hay là hoạt động hành chính - tƣ pháp có ý nghĩa quan trọng để làm sáng tỏ bản chất thi hành án hình sự, nói chung và thi hành các hình phạt không tƣớc tự do nói riêng, mà xác định bản chất của thi hành các hình phạt không tƣớc tự do là một trong những vấn đề quan trọng của thi hành các hình phạt không tƣớc tự do. Bởi lẽ, xác định đúng bản chất thi hành các hình phạt không tƣớc tự do có ý nghĩa quan trọng trên nhiều phƣơng diện, đặc biệt là tạo ra cơ chế quản lý, mô hình tổ chức và hoạt động phù hợp nhằm bảo đảm thi hành các hình phạt không tƣớc tự do. Nhƣ vậy, có thể nêu một cách khái quát định nghĩa về khái niệm thi hành các hình phạt không tƣớc tự do nhƣ sau: Thi hành các hình phạt không tước tự do là hoạt động của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền theo quy định của pháp luật buộc người chấp hành các hình phạt không tước tự do phải tuân thủ, chấp hành các hình phạt mà Tòa án đã tuyên án đối với họ tại phiên tòa, phù hợp với tính chất, 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra nhằm bảo đảm lợi ích của Nhà nước, tổ chức và công dân, bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa và ngăn ngừa họ phạm tội mới, cũng như phòng ngừa tội phạm chung cho toàn xã hội.
Đặc điểm của thi hành các hình phạt không tước tự do Xét về bản chất, tố tụng là việc giải quyết các tranh chấp thông qua thủ tục xét xử của Tòa án. Điều đó có nghĩa là khi Tòa án đã đƣa ra phán quyết về chân lý của sự việc, về việc phạm tội hay không phạm tội và về hình phạt áp dụng đối với trƣờng hợp này hay trƣờng hợp khác thì quá trình tố tụng cũng kết thúc. Nói cách khác là tố tụng hình sự xác định có hay không có quan hệ pháp luật hình sự trong trƣờng hợp này. Nếu có quan hệ đó thì quá trình tiếp theo là thực hiện nội dung của pháp luật hình sự: hình phạt hoặc biện pháp tƣ pháp hình sự.
Thực hiện nội dung này không thể tuân theo trình tự, thủ tục tố tụng, vì không có tranh chấp cần xét xử. Ở đây, thực chất là hoạt động quản lý hành chính - tƣ pháp hình sự. Bởi lẽ pháp luật thi hành án hình sự có đối tƣợng điều chỉnh là “lĩnh vực các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thi hành tất cả các loại án hình sự, trong quá trình giáo dục và cải tạo ngƣời bị trách nhiệm hình sự hoặc bị án” [72, tr. Điều này đƣợc thể hiện ở những điểm sau: Một là, thi hành các hình phạt không tƣớc tự do thực chất là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành.
Điều hành và chấp hành là đặc trƣng của quản lý hành chính.