CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Tính cấp thiết của Luận án Trong lễ trao giải Nobel kinh tế năm 2017 mà giáo sư Richard Thaler được vinh danh, ông đã phát biểu rằng: “In order to do good economics, you have to keep in mind that people are human,” tạm dịch: Để có những kết quả tốt trong kinh tế, cần nhớ rằng chúng ta là con người (Binyamin, 2017). Hàm ý trong câu nói này của Richard Thaler là các quyết định liên quan đến tài chính của chúng ta không phải là luôn luôn hợp lý. Trong đó, tài chính hành vi sử dụng kiến thức về tâm lý học để giải thích những giao dịch trên thị trường tài chính mà không thể giải thích đầy đủ bằng lý thuyết tài chính chuẩn tắc. Với hai giải Nobel kinh tế có liên quan đến tài chính hành vi, trao cho Daniel Kahneman vào năm 2002 và Richard Thaler vào năm 2017, cho thấy các nhà nghiên cứu học thuật hàng đầu trên thế giới không thể phủ nhận vai trò của tâm lý trong các quyết định kinh tế.
Trên thị trường chứng khoán (TTCK), giá cổ phiếu có tương quan đồng biến với tâm trạng của nhà đầu tư. Cụ thể, tỷ suất sinh lợi chứng khoán (TSSL) cao hơn có liên quan đến tâm trạng tốt hơn, ngược lại, TSSL chứng khoán sụt giảm có liên đến tâm trạng tiêu cực của nhà đầu tư (Shu, 2010). Thậm chí tâm trạng không liên quan đến chứng khoán như tâm trạng trước kỳ nghỉ (Ariel, 1990), yếu tố thời tiết (Saunders, 1993), kết quả bóng đá (Edmans & cộng sự, 2007), niềm tin về sự may rủi và chu kỳ âm lịch (Dowling & Lucey, 2005, 2008) có thể ảnh hưởng đến TSSL chứng khoán. Ủng hộ quan điểm này, lý thuyết triển vọng của Kahneman & Tversky (1979) cho rằng không thể xem nhẹ yếu tố tâm lý khi đưa ra quyết định trong tình huống không chắc chắn, bởi vì mức độ thỏa dụng khi ra quyết định có thể bị ảnh hưởng bởi yếu tố tâm lý chứ không chỉ đơn thuần liên quan đến sự giàu có.
Các nghiên cứu trên cho thấy, các quyết định trên TTCK có thể bị ảnh hưởng bởi những tâm trạng không liên quan. Tuy nhiên, tại Việt Nam các nghiên cứu về các yếu tố phi tài chính liên quan đến tâm trạng TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 nhà đầu tư đã chỉ ra ở trên tác động đến TSSL của TTCK còn rất ít nên Luận án sẽ khai thác các khe hở nghiên cứu này trên TTCK Việt Nam. Thống kê từ Trung tâm lưu ký chứng khoán Việt Nam cho thấy có tới 98,4% trong tổng số hơn 1,86 triệu tài khoản chứng khoán đã được mở trên TTCK Việt Nam tính đến 30/9/2017 là của các nhà đầu tư cá nhân trong nước. TTCK với tỷ lệ nhà đầu tư cá nhân trong nước càng cao thì TSSL của TTCK bị ảnh hưởng bởi các yếu tố tâm lý, đặc điểm văn hóa truyền thống mang tính bản địa càng nhiều (Chan, Khanthavit & Thomas, 1996).
Nghiên cứu tại các quốc gia trên thế giới cung cấp bằng chứng cho thấy sự xuất hiện các kỳ nghỉ ngắn có tác động đến tâm trạng của nhà đầu tư (Don & cộng sự, 2016, Ariel, 1990). Trong đó, các kỳ nghỉ liên quan đến truyền thống văn hóa thường ảnh hưởng mạnh mẽ hơn so với các kỳ nghỉ khác của quốc gia (Chan, Khanthavit & Thomas, 1996, Fields, 1934). Tuy nhiên, các nghiên cứu về kỳ nghỉ lễ trên TTCK Việt Nam cho đến nay (Truong Dong Loc, 2012, Luu Tien Chung & cộng sự, 2016, Trương Đông Lộc & cộng sự, 2017) đều gộp chung tất cả các kỳ nghỉ lễ lại nên không thể thấy được tầm ảnh hưởng của từng kỳ nghỉ đến TSSL trên TTCK. Do đó, nhằm xác định được tầm quan trọng của từng kỳ nghỉ lễ đến TTCK, Luận án sẽ nghiên cứu tách riêng từng kỳ nghỉ lễ đến TSSL của TTCK tại Việt Nam, nội dung chi tiết của phần này được thể hiện trong hiệu ứng kỳ nghỉ đến tỷ suất sinh lợi của thị trường chứng khoán Việt Nam.
Các nghiên cứu về tâm lý học cho thấy chu kỳ lịch âm (sự chuyển dịch của mặt trăng quanh trái đất) có thể ảnh hưởng đến tâm sinh lý con người (Cunningham, 1979). Bên cạnh đó, tâm lý e ngại đầu tư chứng khoán vào tháng Bảy âm lịch đã tìm thấy trên TTCK Phillippine (Almonte, 2016). Tại Việt Nam, thống kê 10 ngày giảm điểm mạnh nhất của VNIndex kể từ khi bắt đầu giao dịch đến hết ngày 29/9/2017 thì có 03 ngày giao dịch rơi vào tháng 7 âm lịch với mức giảm trên 6,5%/ngày, nếu chỉ xét nếu trong TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 10 năm gần nhất đến 29/9/2017 có tới 02 ngày giao dịch có mức giảm trên 4,6%/ngày cũng rơi vào tháng 7 âm lịch. Liệu tâm lý thận trọng của nhà đầu tư thể hiện qua kết quả giao dịch chứng khoán vào tháng Bảy âm lịch có xảy ra trên TTCK Việt Nam hay không, các nghiên cứu học thuật về chủ đề này cho đến nay tại Việt Nam còn khá hiếm.
Do đó, Luận án sẽ nghiên cứu TSSL của TTCK Việt Nam khi giao dịch vào tháng Bảy âm lịch, những ngày đầu tháng và giữa tháng âm lịch nhằm so sánh TSSL vào những ngày này và TSSL những ngày còn lại trên TTCK Việt Nam. Đây cũng là nội dung chính về hiệu ứng lịch âm đến tỷ suất sinh lợi của thị trường chứng khoán Việt Nam được nghiên cứu trong Luận án. Saunders (1993) là người đầu tiên đưa ra bằng chứng thực nghiệm về mối liên hệ giữa điều kiện thời tiết với TSSL trên TTCK Hoa Kỳ. Dựa trên ý tưởng của Saunders (1993), một số nhà nghiên cứu như Cao & Wei (2005) và Floros (2008) đã mở rộng nghiên cứu mối liên hệ này tại nhiều quốc gia khác nhau cũng cho thấy yếu tố thời tiết có ảnh hưởng đến TSSL của TTCK.
Tại Việt Nam, TTCK Việt Nam cho đến nay đã trên 17 năm tuổi nhưng các nhà nghiên cứu khai thác chủ đề này tại Việt Nam còn rất hạn chế. Liệu các yếu tố thời tiết có ảnh hưởng đến TSSL tại TTCK Việt Nam hay không, kết quả nghiên cứu tại Việt Nam có khác so với kết quả thực nghiệm từ các nhà nghiên cứu tại các quốc gia khác hay không? Chính vì vậy, Luận án sẽ nghiên cứu hiệu ứng thời tiết đến tỷ suất sinh lợi của thị trường chứng khoán Việt Nam. Mối liên hệ giữa tâm trạng nhà đầu tư do các yếu tố phi tài chính (như vào các kỳ nghỉ, chu kỳ lịch âm, niềm tin về sự may rủi, thời tiết, kết quả thể thao) có thể ảnh hưởng đến TSSL của TTCK đã được các học giả trên thế giới nghiên cứu. Tuy nhiên, tại Việt Nam việc xác định mối liên hệ giữa tâm lý nhà đầu tư chứng khoán đối với kết quả thể thao gặp nhiều hạn chế như: số lượng các môn thể thao là tương đối nhiều, môn thể thao hội tụ được một số yếu tố như được đa số nhà đầu tư chứng khoán thường xuyên theo dõi, số lượng các giải đấu quốc tế đỉnh cao và tần suất các trận đấu quan trọng trong thời gian qua còn khá ít.
Do đó, Luận án chỉ tập trung nghiên cứu hiệu TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 ứng kỳ nghỉ, thời tiết lịch âm đến tỷ suất sinh lợi của thị trường chứng khoán Việt Nam.2 Sơ lược tình hình nghiên cứu liên quan đến Luận án Trong đời sống của người Việt Nam đang sử dụng song song cả lịch dương và lịch âm. Lịch dương thường được sử dụng cho các công việc thường nhật, phong tục thờ cúng tổ tiên vào những ngày đầu và giữa tháng âm lịch là nét văn hóa truyền thống lâu đời của người Việt Nam vẫn còn được gìn giữ và thực hiện phổ biến nhất cho đến ngày nay. Hai nghiên cứu của Nguyễn Hồi Loan (2006), Nguyễn Hồi Loan & Nguyễn Thị Hải Yến (2008) đã chỉ ra có 90,3% số người được hỏi cho rằng thờ cúng tổ tiên có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tinh thần của gia đình, hơn 70,1% số người buôn bán, kinh doanh cho rằng có tồn tại một thế giới dành cho linh hồn của con người sau khi chết, 85,7% số người có trình độ Sau Đại học tham gia khảo sát tin rằng linh hồn tổ tiên nghe được và hiểu được lời cầu khấn của con cháu. Bên cạnh đó, với quan niệm “có thờ có thiêng, có kiêng có lành” các quốc gia theo phong tục Á Đông cho rằng tháng Bảy âm lịch là tháng xui xẻo, do đó, cách hành xử của người dân trong tháng này thể hiện rất rõ.
Tâm lý né tránh không thực hiện những việc quan trọng vào tháng Bảy âm lịch như các quyết định về cưới hỏi (Lo, 2003), sinh con (Huang & cộng sự, 1997; Lin và cộng sự, 2006), đi du lịch (Rittichainuwat, 2011), hay cả đến quyết định đầu tư hoặc liên quan đến các tài sản lớn (Pooja, 2016). Tại các quốc gia phương Tây, các nghiên cứu cho thấy sự chuyển động của mặt trăng quanh trái đất theo tính chu kỳ có ảnh hưởng đến sức khỏe (Criss & Marcum, 1981; Jongbloet, 1983; Law, 1986; Cajochen & cộng sự, 2013; Smith, Croy & Waye 2014) và hành vi (Cunningham, 1979) của con người, xảy ra cả ở trẻ em (Russell & Bernal, 1977) và người trưởng thành (Lieber, 1978). Kết quả từ những nghiên cứu này cho thấy chu kỳ lịch âm có khả năng ảnh hưởng đến cả tâm sinh lý, sức khỏe và hành vi của con người. Tuy nhiên, cho đến nay các nghiên cứu về ảnh hưởng liên quan đến chu kỳ lịch âm và đặc biệt là tháng Bảy âm lịch đến TSSL của TTCK Việt Nam còn khá ít.
Do đó, Luận án tập trung TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 nghiên cứu ảnh hưởng của hiệu ứng lịch âm- kết hợp cả chu kỳ lịch âm và liên quan đến tháng Bảy âm lịch- đến TSSL của TTCK tại Việt Nam. Thời tiết ảnh hưởng đến cả tâm trạng và hành vi xã hội của mỗi người (Campbell & Beets, 1977) bởi khoảng một phần ba dân số nhạy cảm với những thay đổi của thời tiết (Kals, 1982). Saunders (1993) là người đầu tiên liên kết hành vi đầu tư chứng khoán với điều kiện thời tiết. Tập trung vào thành phố New York trong giai đoạn 1927-1989, ông cho thấy độ che phủ mây ít hơn có liên quan đến lợi nhuận cao hơn, và tỷ suất sinh lời (TSSL) giữa những ngày nhiều mây nhất và những ngày có ít mây nhất có ý nghĩa thống kê.
Các kết quả cho thấy tâm trạng nhà đầu tư tích cực hay lạc quan vào những ngày nắng, làm tăng lợi nhuận của thị trường chứng khoán, và tâm trạng bi quan của họ vào những ngày nhiều mây làm giảm lợi nhuận của cổ phiếu.