mở đầu mang tính khái quát Nguyễn Công Trứ với thời đại chúng ta của nhà nghiên cứu Trần Nho Thìn, tập sách gồm hai phần lớn: Phần 1: tập hợp đầy đủ, trên cơ sở khảo cứu kĩ lưỡng tác phẩm của Nguyễn Công Trứ mà chúng ta biết được cho đến ngày nay; Phần 2: tập hợp có chọn lọc những công trình khảo cứu, bài viết của các học giả trong và ngoài nước về cuộc đời, thơ văn, tư tưởng Nguyễn Công Trứ, đây “có thể coi như một “tập đại thành” nghiên cứu về Nguyễn Công Trứ qua dòng chảy của lịch sử từ thế kỷ XIX, XX đến đầu thế kỷ XXI này” [5; 562]. Phần cuối cùng của sách là Phụ lục, gồm Niên biểu và Thư mục Nguyễn Công Trứ, trong đó nhóm biên soạn đã thống kê tương đối đầy đủ các sự kiện, tên tư liệu thành văn có liên quan đến Nguyễn Công Trứ. Thực hiện công trình trên, những người biên soạn hướng đến việc “cố gắng trong chừng mực có thể dựng được một bức tranh bao quát, đầy đủ và xác thực về lịch sử quá trình tiếp nhận cũng như nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp, văn thơ, tư tưởng Nguyễn Công Trứ được thể hiện trong những tài liệu lịch sử, các công trình nghiên cứu, những nhận định, đánh giá của các thế hệ học giả và người đọc - nhân dân nói chung - gần 200 năm qua, để qua đó làm hiện ra chân dung toàn diện và trung thực nhất của con người ông, sàng lọc lại những nhận định, đánh giá về cuộc đời và các phạm vi hoạt động của danh nhân Nguyễn Công Trứ, đặng tìm ra những giá trị nhân cách và bài học xã hội cần thiết cho sự phát triển tiếp tục của đất nước” [62; 6]. Trong phạm vi khảo sát của đề tài, dưới góc độ văn bản, đây là công trình đã tập hợp được khá đầy đủ các sáng tác của nhà thơ Nguyễn Công Trứ.
Sự nghiệp, tư tưởng của Nguyễn Công Trứ cũng được thể hiện khá rõ nét qua công trình văn học sử Văn học Việt Nam (Nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX) (Nguyễn Lộc chủ biên). Trong cuốn sách, chương viết về tác giả Nguyễn Công Trứ 17 đã đề cập đến văn nghiệp của ông ở hai phương diện: Cuộc đời và Thơ văn. Trong đó, các tác giả tập trung phân tích và làm nổi bật các nội dung về chí nam nhi, quan niệm về thế thái nhân tình, triết lý cầu nhàn hưởng lạc trong thơ Nôm Nguyễn Công Trứ. Khi nhận xét về nghệ thuật sáng tạo thơ Nguyễn Công Trứ, tác giả đã khẳng định: Cuộc đời Nguyễn Công Trứ là cuộc đời của một người say mê hoạt động; trong những việc ông đã làm, có ích lợi thiết thực và to lớn cho nhân dân hơn cả là công cuộc khẩn hoang; Nguyễn Công Trứ là người đã nâng hát nói trong các hành viện lên thành một thể thơ dân tộc độc đáo.
Công trình cũng chỉ ra những nét hạn chế trên phương diện tư tưởng của nhà Nho Nguyễn Công Trứ khi cho rằng, ông xa lìa lập trường nhân dân trong các vấn đề xã hội; việc quan tâm đến đời sống nhân dân của ông trong những hoạt động thực tiễn chỉ là sự quan tâm trên ý thức hệ Nho giáo, một ý thức hệ thống trị. Do vậy, trong thơ văn Nguyễn Công Trứ thiếu một chủ nghĩa nhân đạo rộng rãi; giá trị của thơ văn Nguyễn Công Trứ đóng khung trong phạm vi tuyên dương một lí tưởng sống tích cực trên lập trường Nho giáo,… Tuy nhiên, để hiểu thơ văn và con người Nguyễn Công Trứ một cách đúng đắn và toàn diện, trước hết phải hiểu đặc điểm của bối cảnh lịch sử giai đoạn nhà thơ sống và sáng tác, hiểu được tâm lí các giai cấp trong xã hội và hiểu tâm lí cá nhân tác giả. Các chuyên luận, bài tạp chí, các công trình biên khảo, khảo cứu, kỷ yếu hội thảo, luận văn, luận án,… cũng đề cập khá cụ thể và khái quát sự nghiệp, tư tưởng Nguyễn Công Trứ. Cụ thể như sau: Năm 1939, trên tạp chí Tao đàn (số 1) có bài viết của tác giả Lưu Trọng Lư về Nguyễn Công Trứ: Nguyễn Công Trứ nhà thi sĩ của Nghệ Tĩnh sau một trăm năm (Đã được in lại trong công trình Nguyễn Công Trứ trong dòng lịch sử do Đoàn Tử Huyến chủ biên [62; 494-495].
Bài viết tuy ngắn gọn nhưng đã khái quát được rõ nét nhất tư tưởng và phong cách của nhà thơ đa tài họ Nguyễn, đó là sự kết hợp một cách hài hòa giữa những mặt, những yếu tố tưởng như mâu thuẫn, đối lập nhau: mộng với thực, cái ngông cuồng của một kẻ lãng tử với cái nề nếp của một nho sinh, sự điều hòa của thơ văn với Khổng giáo. Tiên sinh Nguyễn Công Trứ vừa hành binh, trị nước, vừa ngâm hoa vịnh nguyệt mà cái này không ảnh hưởng đến cái kia. 18 Công trình Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ [81] của Nguyễn Bách Khoa được xuất bản là sự tiếp nối tập sách biên khảo Sự nghiệp và thi văn của Uy Viễn tướng công Nguyễn Công Trứ (tác giả Lê Thước). Trong bốn chương sách thuộc phần thứ nhất Đẳng cấp và thời đại Nguyễn Công Trứ, tác giả tập trung phân tích dòng dõi, thân thế, đẳng cấp, thời đại, sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ.
Nội dung cơ bản của công trình thuộc phần Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ, tác giả tập trung nhấn mạnh những vấn đề liên quan đến thơ và con người Nguyễn Công Trứ: tài tử - hành lạc, nghênh ngang - thị tài. Đây cũng là công trình đã góp phần khơi mở, xác lập, định danh một hệ thống những thuật ngữ, nội dung sắc thái trữ tình trong thơ và phong cách thơ Nguyễn Công Trứ. Năm 1994, Trường Viết văn Nguyễn Du và Trường Đại học Văn hoá tổ chức Hội thảo Khoa học về danh nhân Nguyễn Công Trứ với chủ đề Con người, cuộc đời và thơ [123]. Những bản tham luận tại Hội thảo đã được nhóm biên soạn tập hợp lại thành một tập Kỷ yếu gồm các phần: Tiểu luận, nghiên cứu, tư liệu và tuyển thơ Nguyễn Công Trứ với tiêu đề: Nguyễn Công Trứ - con người, cuộc đời và thơ.
Trong tập này, nhiều bài nghiên cứu có chất lượng cao, đưa lại những thông tin và nhận định mới liên quan đến cuộc đời và thơ Nguyễn Công Trứ. Tham luận Thơ và ca trù của Nguyễn Công Trứ của Ngô Văn Phú đã khẳng định: Thể loại ca trù là thể loại hợp với tạng của Nguyễn Công Trứ. Tác giả Đặng Duy Báu trong tham luận Vài suy nghĩ về tư tưởng Nguyễn Công Trứ xoay quanh ba vấn đề lớn trong tư tưởng nhà Nho Nguyễn Công Trứ, ông nhận định: Chiến đấu cho đất nước phồn vinh, giữ gìn, phát huy truyền thống dân tộc là tư tưởng xuyên suốt trong sự nghiệp Nguyễn Công Trứ. Cuốn Kỷ yếu là một công trình có giá trị về mặt học thuật, giúp người đọc hiểu thêm về tư tưởng và văn chương của Nguyễn Công Trứ.
Bàn chủ yếu về nội dung và tinh thần chữ “hành lạc” ở nhà thơ tài tử Nguyễn Công Trứ, trong bài viết Thơ hành lạc của Nguyễn Công Trứ với dòng thơ “an lạc” thế giới (1994) (In trong tập sách Nguyễn Công Trứ về tác gia và tác phẩm [169], nhà nghiên cứu Phạm Vĩnh Cư khẳng định: cái nhục dục bản năng trong thơ Nguyễn Công Trứ được điều tiết và chi phối bởi những yếu tố có tính chất văn hoá: tinh thần thanh lịch, chất tài tử hào hoa phong nhã, thị hiếu thẩm mĩ sành sỏi tinh vi, không chấp nhận tất cả những 19 gì là thô bỉ, xô bồ, là xác thịt trần trụi. Đối với Nguyễn Công Trứ, cả sự hưởng thú vui lẫn việc thực hiện sứ mệnh của người anh hùng đều là sự chơi, cuộc chơi. Trong cuộc chơi kéo suốt cuộc đời ấy, con người luôn luôn phải dốc hết sức mình mưu cầu thắng lợi, vững tin rằng cuộc chơi có ý nghĩa, đồng thời phải biết ứng phó bình thản với những rủi ro cuộc sống mang lại. Bài viết đã có sự phát hiện mới mẻ về mảng thơ “hành lạc” của Nguyễn Công Trứ và có sự so sánh, đối chiếu với dòng thơ hưởng lạc của một số nhà thơ trong nước và trên thế giới.
Tác giả cuốn sách nhận định tư tưởng mới mẻ, hiện đại của nhà nho Nguyễn Công Trứ: nhà nho đã gặp gỡ, giao tiếp mãnh liệt với thời đại ngày nay, con người hôm nay, với lí tưởng nhân sinh mà người Việt Nam và cả loài người đang quan tâm. Đề cập đến tác gia Nguyễn Công Trứ và thơ văn của ông, chuyên luận Về con người cá nhân trong văn học cổ Việt Nam [124] đã nêu bật được ba phạm trù trong ý thức cá nhân, đó là “công danh, cái nhàn hưởng lạc và cái ta hơn người, cái ta riêng tư, tự hào, tự cho là đủ, tự trào…”. Đây cũng là bước phát triển cao nhất của ý thức cá nhân mang nội dung phong phú, hài hoà trong văn học Việt Nam. Ba phạm trù được nêu ra với nội dung tuy không mới nhưng với cách diễn đạt riêng đã góp phần khẳng định thêm một lần nữa cái “chí khí anh hùng”, “chất tài tử” của nhà Nho họ Nguyễn.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Mậu trong bài viết Hát nói Nguyễn Công Trứ (1995) khẳng định chất “thị tài, đa tình” là tính cách được thể hiện rõ nhất trong hát nói Nguyễn Công Trứ (khác với trong thơ Nôm của ông, vấn đề về nhân tình thế thái được nói đến nhiều hơn). Chỉ qua hát nói, Nguyễn Công Trứ tự xưng là kẻ tài tử, bậc tài tình, kẻ tài bộ… một cách trực tiếp, hãnh diện và công nhiên, gây ấn tượng mạnh mẽ. Như vậy, hình tượng con người cá nhân với phẩm chất riêng, khác biệt qua các bài hát nói của Nguyễn Công Trứ đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam. Đề cập đến sự hình thành và phát triển của loại hình nhà nho tài tử trong môi trường xã hội phi cổ truyền, nhà nghiên cứu Trần Ngọc Vương trong chuyên khảo Loại hình học tác giả văn học: Nhà Nho tài tử và văn học Việt Nam [200] cho rằng, người tài tử “được số phận ưu đãi, thiên nhiên phú cho những phẩm chất hơn người”.
Tài năng là ưu thế hàng đầu, là tiền đề số một khiến cho một nho sinh trở nên một 20 bậc tài tử đích thực. Người tài tử cậy tài, mơ ước không phải chỉ là công danh phú quý, mà còn lập nên những sự nghiệp phi thường.
