phần mở đầu có mười chương. Riêng chương 3 được Nguyễn Ngọc Côn giới thiệu truyện cổ tích. Tuy chỉ gói gọn trong một chương nhưng tác giả đã giới thiệu một cách bao quát về truyện cổ tích. 2 Đầu tiên Nguyễn Ngọc Côn giới thiệu sơ lược đại cương về tình hình sưu tầm nghiên cứu, phân loại và sưu tầm truyện thần kỳ.
Kế đến, Nguyễn Ngọc Côn cũng đã đưa ra nhiều cách nhìn, cách phân loại truyện cổ tích với các loại truyện khác, từ đó đúc kết được một khái niệm về truyện cổ tích. Trong phần giới thiệu về đặc điểm của truyện cổ tích Nguyễn Ngọc Côn đi từ những nét chung của truyện cổ tích với các loại truyện cổ tích dân gian đến những đặc điểm riêng biệt của truyện cổ tích. Nguyễn Ngọc Côn đã đưa ra cách phân loại truyện cổ tích, ông cũng đi vào giới thiệu phần trọng tâm truyện cổ tích: nội dung, nghệ thuật và ý nghĩa của truyện cổ tích. Phần kết luận ông đã khẳng định: “Truyện cổ tích ra đời đã đánh dấu một bước ngoặt phát triển mới của nghệ thuật.
Nghệ thuật ấy không còn cái phong vị hào hùng mà giảm phần thấm thía, ảo tưởng kỳ diệu đã bắt đầu nhường chỗ cho sự quan sát xã hội. Trong khuôn khổ xã hội cũ, tiếng nói của nền nghệ thuật ấy có lúc là tiếng than thở thì cũng có lúc là tiếng thét giận dữ luôn luôn nó là tiếng nói của lý trí sáng suốt và tình cảm dào dạt”[22;tr. * Cuốn Những đặc điểm thi pháp của thể loại văn học dân gian của Đỗ Bình Trị đã trình bày những đặc điểm thi pháp chung của thể loại truyện cổ tích, đặc điểm cụ thể của truyện cổ tích thần kỳ là: người em út, người con riêng, người mồ côi, người mang lốt vật, người đi ở, dũng sĩ, người có tài. Nhân vật chính của truyện cổ tích sinh hoạt là nhân vật đức hạnh, nhân vật xấu xa, nhân vật mưu trí và nhân vật khờ khạo.
Chuyện cổ tích loài vật, nhân vật chính là những con vật. * Thi pháp văn học dân gian của Lê Trường Phát đã đi sâu nghiên cứu xoay quanh thi pháp thể loại truyền thuyết, cổ tích như: hệ thống nhân vật, lựa chọn và xây dựng xung đột, kết cấu, không gian và thời gian trong truyện. * Nguyễn Xuân Đức, Thi pháp truyện cổ tích thần kỳ người Việt, đã đưa ra khái niệm về truyện cổ tích thần kỳ, khái quát những đặc điểm cơ bản trong cách xây dựng nhân vật, cốt truyện và phong cách ngôn ngữ của truyện cổ tích thần kỳ. Ở chương 2 có viết: “Cổ tích là một nghệ thuật đích thực nên nó cũng có một hệ thống nhân vật có thể phân thành nhiều tuyến: chính diện/ phản diện; cấp độ: chính/ phụ; thành dạng: hữu hình/ vô hình, dạng người/ dạng vật/ dạng đồ vật.
* Cuốn Yếu tố thần kỳ trong truyền thuyết và truyện cổ tích người Việt ở Nam Trung Bộ của Nguyễn Định gồm ba chương khái quát chung về yếu tố thần kỳ. Ở chương ba có đề cập đến truyện cổ tích, nhóm tác giả đã đưa ra định nghĩa và cách phân loại truyện cổ tích, cùng với các dạng của yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích người Việt ở Nam Trung Bộ. Với khẳng định: “Yếu tố thần kỳ trong truyện cổ tích thần kỳ là yếu tố nghệ thuật của sự “hư cấu có chủ tâm và mang tính nghệ thuật””.20] 3 * Cuốn “Văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam” của Phan Đặng Nhật chia truyện cổ tích các dân tộc thiểu số làm ba loại chính, mâu thuẫn xã hội và những nhân vật trung tâm của truyện cổ tích tiêu biểu cho mâu thuẫn đó làm trục phân loại. Đó là: truyện về người mồ côi, người em út, người con riêng, người đội lốt xấu xí, truyện người dũng sĩ và truyện người bị bóc lột.
Do đây là cuốc sách viết về văn học của các dân tộc thiểu số nên trong chừng mực có thể, tác giả đã làm rõ được phần đặc điểm một số kiểu nhân vật trong truyện cổ tích hai dân tộc Tày – Nùng. * Võ Quan Nhơn trong quyển “Văn học dân gian các dân tộc ít người ở Việt Nam” đã bước đầu nhận xét khái quát về truyện cổ tích của các dân tộc thiểu số - trong đó có truyện cổ tích Tày - Nùng. Tác giả đã xây dựng mô hình các nhân vật theo tiến trình của truyện dân gian các dân tộc ít người: nhân vật thần, nhân vật người khỏe, nhân vật bất hạnh (nhân vật mồ côi, con riêng, con út.), nhân vật người vùng lên đấu tranh, nhân vật anh hùng trong lịch sử. * Nguyễn Thị Huế, Nhân vật xấu xí mà tài ba trong truyện cổ tích Việt Nam, đề tài này đã hướng người đọc có sự nhận thức sâu sắc hơn bản chất và đặc trưng của truyện cổ tích, qua việc nghiên cứu hình tượng nhân vật tác giả đã khẳng định: “Cốt truyện là một phạm trù thẩm mỹ quan trọng nhất của truyện cổ tích và hình tượng nhân vật không thể tách rời khỏi những yếu tố nhất định của cốt truyện”[11;tr.
Nhân vật chính trong truyện là những con người xấu xí luôn ước mơ về một cuộc sống tốt đẹp. Họ vượt qua khó khăn thử thách nhờ vào tài năng và thần linh hoặc vật thiêng phù trợ nên chiến thắng những thế lực đen tối trong xã hội tìm cho mình hạnh phúc. Giải thích nguồn gốc của các nhân vật trong truyện. * Triều Nguyên, Tổng tập văn hóa dân gian xứ Huế, tập 1: Thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn.
Tác giả đã đề cập đến việc sưu tầm tác phẩm văn học dân gian, dựa trên phương thức phản ánh chia làm bốn nhóm: Tự sự, lý luận, trữ tình, nhận biết. Trong đó, truyện cổ tích thuộc thể tự sự chia làm hai loại chính là cổ tích thần kỳ và cổ tích sinh hoạt. Truyện cổ tích thần kỳ “Thể hiện sự phản ứng, sự bất phục của người bình thường trước các thế lực siêu nhiên” [23;tr.22] như: Cải số trời, Thần hoàng mắc bẫy. Một số truyện khác đặt nhân vật trong mối quan hệ gia đình: Người anh tham lam, Người chị keo kiệt.
hoặc thể hiện những tính khí không bình thường của nhân vật đã đẩy họ vào bi kịch, đồng thời chúng góp phần khẳng định tuyến nhân vật có tính cách ngược lại: tốt bụng, hiếu thảo, nhường nhịn. * Đỗ Hồng Kỳ, Văn học dân gian ÊĐê, Mơ Nông, đã đưa ra một số đặc điểm của truyện cổ tích, hình ảnh của các vị thần những con người và nhân vật kỳ quái, dị thường đại diện cho cái thiện – ước mơ về công lý của người lao động, hình ảnh người dũng sĩ, nhân vật mồ côi trong truyện cổ tích Mơ Nông là nạn nhân bị đẩy 4 vào bi kịch bị ruồng bỏ, hất hủi. Đồng thời, ca ngợi phẩm chất và mối quan hệ tốt đẹp giữa con người với nhân vật bán thần (thường đội lốt vật). * Trương Bi, Văn học dân gian ÊĐê M’nông, đã khái quát vài nét về văn học dân gian ÊĐê, M’nông.
Chương 2 nói về văn học dân gian ÊĐê đề cập đến tiêu chí phân loại truyện thần thoại, truyện cổ tích và truyện về loài vật dựa trên nhận định của Nguyễn Đỗng Chi: “Khi nói đến truyện cổ tích hay truyện đời xưa, chúng ta đều sẳn có quan niệm cho rằng đó là một danh từ chung bao gồm hết thảy mọi loại truyện do quần chúng vô danh sáng tác và lưu truyền qua các thời đại. Cũng vì thế, xác định nội dung từng loại truyện khác nhau để đi đến phân loại truyện cổ vẫn là công việc hứng thú và luôn có ý nghĩa. Tuy nhiên cho đến nay, công việc đó vẫn chưa hoàn thành và chưa có một kiến giải nào khả dĩ gọi là thỏa đáng”[1;tr. Trong đó, truyện cổ tích đề cập đến những nhân vật: truyện về nhân vật dũng sĩ thể hiện khuynh hướng dân chủ và giá trị hiện thực của truyện cổ ÊĐê.
Cùng với những truyện về số phận các nhân vật có địa vị thấp kém trong gia đình và xã hội, nhân vật xấu xí mà có tài và truyện về loài vật. * Văn hóa dân gian Tày - Nùng ở Việt Nam của Hà Đình Thành, tác giả có đề cập đến văn hóa dân gian: nói về truyện kể dân gian, tục ngữ và câu đố, ca dao, truyện Nôm. Trong đó, nhắc nhiều đến hình tượng người hiền lành với nhân vật người em út, hình tượng người mồ côi, hình tượng người con riêng. Người Tày Nùng đã khẳng định: “Người hiền lành, cái tốt, cái thiện không bao giờ bị vùi dập, mà luôn luôn tồn tại và phát triển bền vững hơn xưa”[27;tr.
* Văn học dân gian Sóc Trăng, Chu Xuân Diên (chủ biên) đã sưu tầm và biên soạn truyện cổ tích với những truyện như cổ tích loài vật, cổ tích thần kỳ, cổ tích phật giáo, cổ tích thế tục. Đề cập đến những con người nghèo khổ, những con người khỏe mạnh, nhân vật mồ côi, người mang lốt vật, truyện người con út,. Về hệ thống nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ, các tài liệu trên đã trình bày trong các phần nói về truyện cổ tích nói chung. Trên cơ sở này, chúng tôi hệ thống lại, và phân tích, tổng hợp để hướng tới sự hiểu biết đầy đủ hơn.
Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu hệ thống nhân vật trong truyện cổ tích người Việt thông qua việc phát hiện, khỏa sát, thống kê và nghiên cứu các đặc điểm, cách thức xây dựng nhân vật trong truyện cổ tích. Tổng hợp truyện cổ tích thần kỳ một cách có hệ thống, đồng thời tìm ra những nét độc đáo của truyện cổ tích. Trong quá trình nghiên cứu giúp chúng tôi củng cố, bổ sung phần kiến thức còn hạn chế, phát huy khả năng chọn lọc và phân tích vấn đề. Phạm vi nghiên cứu * Đối tƣợng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thống nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ của người Việt trong các tài liệu sưu tầm, biên soạn và nghiên cứu của các tác giả.
* Đề tài: “Hệ thống nhân vật trong truyện cổ tích thần kỳ của người Việt” được giới hạn trong truyện cổ tích của người Việt. Trong quá trình khỏa sát nghiên cứu, người viết có sử dụng một số cuốn sách đã xuất bản và tài liệu sưu tầm ghi chép: - Hoàng Quyết, Truyện cổ tích dân gian Việt Nam tuyển trọn. - Nguyễn Thị Huế, Tinh hoa văn học dân gian người Việt: Truyện cổ tích thần kỳ. - Một số tài liệu khác.
Phƣơng pháp nghiên cứu: Khi thực hiện đề tài, chúng tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp khác nhau để có kết quả cao nhất.