Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chương 2: Hệ thống lý thuyết và bài tập hoá hữu cơ sử dụng trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái quát về bồi dƣỡng học sinh giỏi trên thế giới và Việt Nam 1. Vấn đề bồi dưỡng nhân trí ở các nước phát triển Vai trò của các nhân tài đối với sự phát triển của quốc gia đã được xác định ở nhiều nước trên thế giới. Với nước ta, năm 1484, Thân Nhân Trung đã khắc vào bia đá đặt tại Văn Miếu Quốc Tử Giám dòng chữ: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì nước mạnh, rồi lên cao; nguyên khí suy thì nước yếu, rồi xuống thấp”.
Chân lý này đã được nhiều nước khẳng định và chú trọng trong chiến lược phát triển của đất nước mình. Ngày nay, khi thế giới bước sang giai đoạn toàn cầu hóa thì vai trò của cá nhân, những nhân tài của đất nước càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Vì vậy không có đất nước nào lại không chăm lo đến việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài. Tuy nhiên, mỗi đất nước, mỗi giai đoạn lại có những quan niệm và cách thức phát hiện, bồi dưỡng nhân tài khác nhau.
Chúng ta cùng xem xét quan niệm của thế giới về vấn đề giáo dục HSG. Quan niệm của thế giới về giáo dục học sinh giỏi Việc phát hiện và bồi dưỡng HSG đã được chú ý từ rất lâu. Ở Trung Quốc, từ đời nhà Đường (năm 618 trước công nguyên) những trẻ em có tài được mời về hoàng cung để học tập và giáo dục bằng những hình thức đặc biệt. Ở Châu Âu trong suốt thời Phục Hưng, những người có tài năng về nghệ thuật, kiến trúc và văn học,… đều được nhà nước và các tổ chức, cá nhân bảo trợ, giúp đỡ.
Ở Châu Âu, viện quốc tế Aurino với nhiệm vụ nhận diện, khảo sát HSG và HS tài năng trên khắp thế giới. Từ năm 2001 chính quyền New Zealand đã phê chuẩn kế hoạch phát triển chiến lược HSG … 1. Khái niệm học sinh giỏi - Nhìn chung các nước đều dùng hai thuật ngữ chính là Gift (giỏi, có năng khiếu) và Talent (tài năng) để chỉ HSG. Luật bang Georgia (Hoa Kỳ) định nghĩa HSG: “HSG là HS chứng minh được trí tuệ ở trình độ cao, có khả năng sáng tạo, thể hiện một động cơ học tập mãnh liệt, đạt xuất sắc trong lĩnh vực lý thuyết, khoa học, là người cần một sự giáo dục đặc biệt và sự phục vụ đặc biệt để đạt được trình độ tương ứng với năng lực của người đó”.
4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Cơ quan giáo dục Hoa Kỳ miêu tả khái niệm HSG như sau: “Đó là những HS có khả năng thể hiện xuất sắc hoặc năng lực nổi trội trong các lĩnh vực trí tuệ, sự sáng tạo, khả năng lãnh đạo, nghệ thuật hoặc các lĩnh vực lý thuyết chuyên biệt. Những HS này thể hiện tài năng đặc biệt của mình ở tất cả các bình diện xã hội, văn hóa và kinh tế”. Nhiều nước quan niệm: HSG là những đứa trẻ có năng lực trong các lĩnh vực trí tuệ, sáng tạo, nghệ thuật và năng lực lãnh đạo hoặc lĩnh vực lý thuyết. Như vậy HSG cần có sự phục vụ và hoạt động học tập trong những điều kiện đặc biệt để phát triển các năng lực sáng tạo của họ.
Mục tiêu dạy học sinh giỏi Mục tiêu chính của chương trình dành cho HSG và HS tài năng ở các nước đều hướng đến một số điểm chính sau: + Phát triển phương pháp suy nghĩ ở trình độ cao phù hợp với khả năng trí tuệ của trẻ. + Bồi dưỡng sự lao động, làm việc sáng tạo. + Phát triển các kĩ năng, phương pháp và thái độ tự học suốt đời. + Nâng cao ý thức và khát vọng của trẻ về sự tự chịu trách nhiệm.
+ Khuyến khích sự phát triển về lương tâm và ý thức trách nhiệm trong đóng góp cho xã hội. + Phát triển phẩm chất lãnh đạo. Phương pháp và các hình thức giáo dục học sinh giỏi Nhiều tài liệu khẳng định: HSG có thể học bằng nhiều cách khác nhau và tốc độ nhanh hơn so với các bạn cùng lớp vì thế cần có một chương trình HSG để phát triển và đáp ứng được tài năng của họ. Theo Freeman có hai phương pháp mà nhà trường có thể vận dụng trong việc dạy cho HSG đó là: + Đẩy nhanh tốc độ học tập của HS bằng cách chuyển chúng lên học cùng với nhóm HS lớn tuổi hoặc “chất đầy” thêm tư liệu mà chúng có thể học.
+ Làm giàu, mở rộng và đào sâu thêm các tư liệu học tập cho người học. Nhiều nước thường vận dụng một chương trình đặc biệt với cách dạy đặc biệt cho phép HS học dồn, học tắt, tích hợp nội dung các môn học hoặc ghép chương trình môn học của hai, ba năm để HS có thể đẩy nhanh, tốt nghiệp phổ thông sớm hơn các HS bình thường. 5 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như vậy ở các nước khác nhau đã có nhiều phương pháp và hình thức giáo dục HSG, các hình thức này rất đa dạng và đều hướng đến tạo điều kiện học tập cho HSG phát triển hết năng lực của mình. HSG cần có hình thức học tập khác với HS bình thường để phát huy được tiềm năng của đối tượng này.
Đánh giá học sinh giỏi Theo Clack, khi đánh giá HSG cần tuân thủ một số nguyên tắc sau: - Xem xét một cách toàn diện các môn học đối với những HS nổi trội. - Sử dụng nhiều dạng kiểm tra và các chỉ số đánh giá khác nhau. - Bảo đảm cho tất cả các HS có được điều kiện thử sức đầu vào một cách công bằng và không thiên vị. - Phát triển các hình thức đánh giá nhằm cho phép các tỉ lệ khác nhau của độ tin cậy và hứng thú.
- Tìm kiếm những HS có dấu hiệu tiềm ẩn bằng những cách thức đa dạng, kể cả những cách không rành mạch. - Chú ý những nhân tố động cơ như niềm hứng thú, sự nỗ lực và cảm xúc trong việc đánh giá tài năng 1. Bồi dưỡng học sinh giỏi ở bậc Trung học Phổ thông của Việt Nam - Về thời gian, môn thi, kết quả các năm gần đây: kì thi HSG quốc gia THPT hàng năm thường diễn ra vào tháng 1 hoặc tháng 2. Các thí sinh dự thi ở 11 hoặc 12 môn thi gồm Ngữ văn, Toán học, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Lịch sử, Địa lí, Tin học và các môn ngoại ngữ.
- Về khâu tổ chức thi và đề thi: từ năm 2007, khâu tổ chức kì thi HSG quốc gia có ba vấn đề lớn được thay đổi: + Thứ nhất, tổ chức thi HSG theo 9 cụm, tại các trường đại học trên địa bàn Thái Nguyên, Sơn La, Hà Nội, Vinh, Đà Nẵng, Đà Lạt, Tp.Hồ Chí Minh, Cần Thơ. Bộ Giáo dục và Đào tạo ra quyết định thành lập các hội đồng coi thi và điều động giám thị từ nơi khác đến. + Thứ hai, sẽ không phân bảng A, B như trước. Thay vào đó sẽ chỉ có một đề cho các đội tuyển thi cùng một môn, sao cho những HS thực giỏi của bảng B trước đây cơ bản làm được bài.
Thêm vào đó, có chế độ thưởng điểm: thí sinh thuộc các vùng (theo cách phân vùng trong kì thi tuyển sinh vào đại học, cao đẳng) được cộng 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com điểm ưu tiên khi xét giải; thí sinh thuộc vùng I được cộng 1,5 điểm cho mỗi bài thi; thí sinh thuộc vùng II và vùng II nông thôn được cộng 1,0 điểm cho mỗi bài thi (thang điểm 20). + Thứ ba, đối với các môn thi Toán học, Vật lí, Hóa học, Sinh học và Tin học sẽ chỉ tổ chức một buổi thi như các môn thi khác (trước đây có hai buổi thi). + Các đơn vị có đội tuyển dự thi phải tự thành lập và bồi dưỡng, không liên hệ, mời người ngoài đơn vị dự thi ôn luyện, tập huấn cho người dạy, người học dưới bất kì hình thức và thời gian nào. + Cũng từ năm 2007, đề thi HSG quốc gia được cải tiến theo hướng: thay đổi mạnh cấu trúc đề thi tự luận (tăng số câu hỏi riêng biệt sao cho mỗi câu riêng biệt không quá 3 điểm trong tổng số 20 điểm của bài thi, riêng đề Văn học có thể có 1 câu 5/20 điểm), khuyến khích ra câu hỏi trắc nghiệm trong đề thi, chẳng hạn, đối với môn Sinh học, Vật lí có phần trắc nghiệm như trong các đề thi Olympic quốc tế; hướng cải tiến thứ hai là có phương án lập ngân hàng câu hỏi thi cho các kì thi HSG, phục vụ việc rút thăm ngẫu nhiên để xây dựng đề thi.
+ Đề thi thường có từ 5 đến 7 câu. Thời gian làm bài một môn theo hình thức tự luận là 180 phút; theo hình thức trắc nghiệm là 90 phút; còn đối với môn vừa kết hợp cả tự luận và trắc nghiệm thì 90 phút tự luận và 45 phút trắc nghiệm. Thang dành cho mỗi môn là 20 điểm. Trước khi kì thi HSG quốc gia diễn ra thì các trường THPT không chuyên đã bồi dưỡng, tổ chức thi để chọn ra HSG thi tỉnh.
Tuỳ thuộc vào từng tỉnh mà thời gian và hình thức thi khác nhau phù hợp với yêu cầu thi đại học và thi HSG quốc gia. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Việc nghiên cứu các vấn đề bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy, sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả như GS.TS Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lí luận về bài toán hóa học; PGS.TS Nguyễn Xuân Trường, PGS.TS Lê Xuân Trọng, PGS.TS Nguyễn Hữu Đỉnh, PGS.TS Trần Thành Huế nghiên cứu về BTHH nâng cao; TS Vũ Anh Tuấn nghiên cứu phần hóa học THPT nói chung bao gồm các phần hóa học đại cương, hóa học vô cơ, hóa học hữu cơ mà chưa đi sâu nghiên cứu từng chuyên đề cũng như chưa đưa ra các phương pháp sử dụng HTLT và BTHH từng phần một cách hợp lí, 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hiệu quả khi bồi dưỡng HSGHH. Vấn đề bồi dưỡng HSGHH phần hữu cơ đến nay chưa có luận văn hay luận án nào đi sâu nghiên cứu về HTLT, BTHH để nâng cao chất lượng, hiệu quả bồi dưỡng HSGHH ở các trường THPT không chuyên. Học sinh giỏi hóa học 1.