CHƯƠNG 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Rối loạn hỏn hụp hành vỉ và cám xúc ớ vị thành niên 1. Khái niệm Thuật ngử “vị thành niên" (liếng Anh là "adolescence") có nguồn gốc Latin là “adolescere”, có nghĩa là lỏn lèn và phát triển. Theo WHO tuồi vị thành niên (còn dược gọi là thanh thiếu niên) lã giai đoạn cùa cuộc dời giữa thời tho ấu vã tuổi trướng thành, từ 10 đến 19 tuổi.' Theo WHO, tuồi vị thành niên được chia thành 3 giai đoạn: giai đoạn vị thành niên sớm (10 13 tuồi), vị thành niên trung bình (14 16 tuổi), vị thành niên muộn (17 - 19 tuổi).
Dục (liêm thê chất vị thành mèn Tuổi dậy thi là một giai đoạn phức tạp gồm các quá trinh thằn kinh nội tict xảy ra giữa thời thơ ấu vã tuổi trường thành tạo ra những thay dôi thê chất bẽn trong vã bẽn ngoài với các dặc diêm sinh dục sơ cấp vã thử cẵp cho phép sinh sàn hint tính.6 Quá trinh dậy thi ư nử giời thưởng sớm hơn ơ nam giới, trung bình nữ giới thường dậy thi trong độ tuổi từ 10 đen 13 tuồi, nam giới tiling binh từ 13 dền 15 tuổi. Nhùng thay dồi dáng kế về thần kinh nội tiết lién quan đen tuổi dậy thi như làng hormone tuyến thượng thận vã tuyến sinh dục. cỏ tương quan với sự phát triển cùa các đặc điểm sinh dục thứ cấp và có anh hương den chức nàng hộ thần kinh. Sự khới đầu và dao dộng nội tiết tố cua tuổi dậy thi có thê giai thich cho sự kliãc biệt về chức nâng cua hoạt dộng dưới vô não giừa tre em và thanh thiêu niên, so với hoạt động ơ vùng trước trân, phán ánh sự thay đôi tuyến tinh theo tuổi tác.
Sự phát triển cua năo bộ là một quá trinh phức lạp 1W ut> w H7C Y M >>y 4 liên quan đến sự trương thành về hãnh vi. nhận thức vã tỏng thê sự phát triền trong suốt thời thơ ấu. vị thành niên và giai đoạn trưởng thành? Ớ tuổi vị thành niên, mặc dù khối lượng não vẫn tương đỗi ôn định nhimg chắt xám và chắt trắng trái qua những thay đồi cấu trúc vi mò đáng kè. độ dãy Vơ nào cua vùng trước Irán bên, vùng dinh, vùng châm tâng với múc cao nhất vào khoang 10 tuổi sau dó giảm ơ tuồi vị thành niên vã ơn định ơ tuổi trưởng thành.9 Vơ nào trước Irán Irưởng thành muộn hơn các vùng khác vã sự phát triển cua nó song song với việc lảng kha năng tư duy trừu tượng, thay dối sự chú ý.
ức chề phán úng vã lổc độ xử lý.10 Sự trường thành cua các mạng lưới trước trán dóng vai trờ quan trọng trong các hành vi nhân thức vã cam xúc cùa trê vị thành niên.10 về chẩt trang, các dai chất trang xuất hiện trong nào cua thai nhi ờ khoang 13 18 tuần sau khi thụ thai, các con dường liên kết vã vùng đỗi thị phát triển muộn hơn trong thời kỳ bão thai (24 - 32 tuần). Sự thay dôi honnon ỡ giai đoạn vị thành niên anh hương đen sự tô chức lại các cơn dường chất trắng giữa vớ nào trán và võ nào thái dương.11 Các hormon steroid tuyến sinh dục estrogen và testosterone, cũng như cảc hormone tuyền thượng thận vừa anh hương dến hĩnh dáng bên ngoài cùa cơ thè vữa anh hướng đến não và hành vi.12 Cãc nghiên cứu trên động vật chi ra rằng hormone steroid sinh dục gây ra ba tác động chinh dối với hành vi ơ tuổi dậy thi. thõng qua các cấu trite nào cụ thế. Tãc dụng dầu tiên lã tạo diều kiện thuận lợi cho cãc hành vi sinh san trực ticp.
xây ra chủ yểu thông qua vùng dưới dồi. Tác động thử hai là thõng qua việc tỏ chức lại các vùng cam giác và liên kết cua nào dần đến cac liên kết giác quan bị thay dơi. có the tạo diêu kiện thuận lợi cho một sỗ thay dối Ve dộng cơ và chú ý ơ tuổi dậy thi. Tác dộng thử ba xay ra thõng qua các cấu trúc não liên quan den phần thương như nhân accumbcns và con dường dần truyền dopaminergic đất vó nào 1W ut> w H7C Y M >>y 5 trước trân.
Nhùng tác động này là cần thiết dê thiết lụp động lực mụnh mẽ đê tim kiếm ca hội sinh san.1 ' Sự phát triền thằn kinh ờ tuồi vị thành niên và tâng cường hoạt động cua nào bộ được coi là một yếu tố góp phần làm lãng ty lệ mac bệnh tâm thần ờ lira tuôi nãy. Đặc diêm nhận thức, tàm lý xã hộì và cum XIÌC vị thành mèn Cũng với nhừng thay dối về the chất, tre vị thành niên cỏ nhùng thay dồi về nhận thúc, tâm lý xã hội. phát triến cam xúc góp phần hình thành nhãn cách sau này. Ve nhận thức, có ba dặc diem chinh cua sự phát triền nhận thức trong thòi kỳ vị thàíúi niên.
Thứ nhất, tre phát triên cãc kỳ núng lý luận cao hem. có thê khám phá toàn bộ cãc kha năng vốn cỏ trong một tinh huống, tư duy theo giá thuyết và sứ dụng phương pháp tư duy hợp lý. tre phát triẽn khá năng tư duy trừu tượng. Một số nghiên cứu dà phát hiện ra rang tre vị thành niên nhận thức dược lúúeu rui ro hơn trong một số lình vực lúiất định so với người lem nhirng nhận thức dược rủi ro không ngân được hụ tham gia vào hành vi chấp nhận rũi ro.14 Những tre có tư duy cụ the có thế không hiếu dược hậu qua cùa cảc hành động, không liên kết được nguyên nhàn với anh hương den hãnh vi sức khoe và có thể không dược chuân bị dê tránh rut ro.
Những tre cỏ tư duy trừu tượng có thê xuất hiện lo lằng, câng thảng, trầm cam hoặc cãc triệu chứng rối loạn tâm thằn khác. tư duy ơ lira tuôi vị thánh niên lã tư duy hoạt dộng hay côn gọi là siêu nhận thức. Tre phát triền kha nàng tư duy ve những gi chủng đang cám thây vã cách người khác nhin nhận chúng. Sự phát triến tâm lý xà hội ơ giai đoạn này có thê được mò ta như các nhiệm vụ phát triền lãm nỗi bật quyền tự chu.
tlúềt lập ban sẩc cã nhãn và dịnh hướng trong tương lai.14 Đáy là giai doạn chuyên tiếp mà qua dó tre từng bước phát Irien các kỳ nàng và nãng lực thích ứng. cãc chức nàng và thiết lộp wrt>Wh)cvw.»)r 6 bail sắc riêng đỏ chuẩn bị hoãn thành các vai trò và kỳ vọng xả hội cua nguôi trướng thành.3' Tuổi vị thành niên cùng dưực đạc trưng bời sự phát triền tinh cam và nâng lực xà hội, là giai đoạn gia tăng phân ủng cảm xúc. ánh hưởng bời những thay đôi trong tương tác xá hội. Tốc độ phát triển càm xúc và nhận thức không song song với tốc độ trương thành về the chắt.14 So sánh hình ánh cộng hướng từ não cua người lớn và vị thành niên cho thấy sự phát triển nhận thức không xay ra đồng thời với sự phát triền câm xúc ơ tre vị thành niên.
Sự không đồng bộ vể cam xúc và nhận thức có thè lãm tre hiêu sai Cam xúc cua minh và người khác. Rối loạn hỗn hợp hành vi và cán xùc Đặc trưng cua nhỏm rối loạn này lã sự kết họp các hành vi xâm phạm, chồng xả hội hay khiêu khích dai dẳng vã các triệu chứng rồ rệt quá mức về trầm cam. lo âu và các rối loạn cam xúc khác. Dặc điếm rồi loạn hành VI Rỗi loạn hành vi dược xác địnli bơi sự lập lại và dai dâng cùa các kiểu hành vi coi thưởng các quy tắc xà hội và các quyền cơ ban cua người khác.
Biêu hiện lâm sáng cua rối loạn hành vi phụ thuộc vào độ tuổi. Trong thời thơ ấu rối loạn hãnh vi thường chi giới hạn ờ trường học vả gia dinh, anh hướng đen hoạt động chung cua tre vã có thế liên quan đen rối loạn học tập. Ở tuổi vị thành niên, các biểu hiện hành vi bao trùm toàn bộ mõi trường xã hội cua tre. có the dần dến những liành vi rủi ro cao.
quan hệ tinh dục không an toàn, mang thai sớm. lạm dụng chất gây nghiện, thậm chi ca những hành vi phạm pháp. Những trê mắc rối loạn hãnh vi khới phát sớm (trước 10 tuổi) thường gày hắn về the chất trong suốt thời thơ ầu và tre trai cỏ nhiều kha nàng mẳc rỗi loạn nhân cách hơn ớ tuổi trưởng thành. Nhũng tre khơi phát muộn hơn (sau 10 tuối) thường ít gày hấn và có ít nguy cơ mắc rối loạn nhân cách chống dối xã hội hơn.
1W ut> w H7C Y M >>y 7 Các hộ thống phân loại quốc tế (như DSM-IV và 1CD-10) cung cấp định nghĩa về các tiêu chuân chân đoán khác nhau cho rối loạn hãnh vi. bao gồm hành vi gây hấn. phá hoại tài sán. lửa dối vã vi phạm nghiêm trọng các quy tắc.
Theo DSM-5, 15 triệu chúng rồi loạn hành vi được chia thành bốn nhóm lón: gây hấn với người hoặc động vật. phá huy tài san. lừa dối hoặc trộm cáp và các hành vi vi phạm nghiêm trọng các quy tấc. DSM-5 vã ICD-10 thong nhất về định nghĩa chung rối loạn hành vi và về giá trị cua việc phân biệt giai đoạn khơi phát ờ tuồi tre em và vị thành niên.
Tuy nhiên, có những điềm khác biệt: ICD-10 nhầu mạnh khía cạnh xã hội hóa và phân loại rối loạn bướng binh chống đối (ODD) là một loại phụ cua rối loạn hành vi. trong khi ờ DSM-5. ODD là một loại chân doán riêng biệt, được cá nhàn hóa chật chè. Các hộ thống phân loại khác nhau không phàn biệt được triệu chúng cùa trê trai và tre gái.
dữ liệu về độ tuổi khôi phát bệnh rẩt khác nhau và tiên lượng khởi phát muộn được coi là giống khui phát sớm. không giống như quan sát ờ tre trai. Một sổ chuyên gia cho rằng, phân biệt khời phát sớm và muộn ư tre gãi dựa vào ngưởng dậy thi phù hợp hơn là độ tuổi 10. Tre gái độc trưng bới các vấn de VC hành vi tinh dục.
mang thai sớm vã trầm cam. Nhìn chung, tre gái ít có hành vi gãy hấn lum trẽ trai, thường biêu hiện cảc hành vi lỏi kéo hơn? 1. Dục (tiêm vồ} loạn Cam xúc Rối loạn hành vi thường hiểm khi xuất hiện một cách dộc lập. Nhiêu tài liệu nghiên cứu VC rối loạn hãnh vi ớ thanh thiêu niên bão cáo mức độ mẩc bệnh lý dồng dien cao.
với sự đa dạng VC các bệnh lý dòng mắc. trong đõ thương gặp là rối loạn cam xúc. Trầm cam lã rối loạn cam xúc dồng mắc rất phô biến ớ người bệnh rối loạn hành vi. Trầm cam có liên quan den sự phát trial và tồn tại dai dâng cua rối loạn hành vi và ngược lại.