Luận văn: Đề xuất hành lang ĐDSH thích ứng biến đổi khí hậu ở Việt Nam

Nghiên cứu toàn diện về hành lang đa dạng sinh học, giải pháp cấp thiết nhằm thích ứng biến đổi khí hậu và bảo tồn hệ sinh thái tại Việt Nam.

• Tác giả: Trương Văn Nam
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Xuân Phương
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu đề xuất các hành lang đa dạng sinh học nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học cho các hệ sinh thái trên cạn ở miền Trung và miền Nam Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Hành lang đa dạng sinh học Giải pháp thích ứng BĐKH

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH) đang diễn ra ngày càng phức tạp, việc tìm kiếm các giải pháp hiệu quả để bảo vệ sự sống trên Trái Đất trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Hành lang đa dạng sinh học nổi lên như một trong những giải pháp dựa vào thiên nhiên chiến lược, không chỉ nhằm bảo tồn đa dạng sinh học mà còn tăng cường khả năng chống chịu của các hệ sinh thái. Theo Luật Đa dạng sinh học Việt Nam (2008), hành lang đa dạng sinh học được định nghĩa là khu vực nối liền các vùng sinh thái tự nhiên, cho phép các loài sinh vật sống trong đó có thể liên hệ với nhau. Vai trò này đặc biệt quan trọng khi nhiệt độ toàn cầu tăng và các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra thường xuyên hơn, buộc các loài phải di chuyển để tìm kiếm môi trường sống phù hợp. Các nghiên cứu, điển hình là luận văn của Trương Văn Nam (2013), đã chỉ ra rằng việc kết nối các khu rừng đặc dụng (RĐD) bị cô lập thông qua các hành lang xanh giúp khắc phục tình trạng phân mảnh môi trường sống. Điều này tạo điều kiện cho sự di cư của các loài, duy trì dòng gen, và tái lập các quần thể đã bị suy giảm. Hơn nữa, việc thiết lập các hành lang này còn mang lại nhiều lợi ích thiết thực khác như cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái, giảm nhẹ rủi ro thiên tai và hỗ trợ phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương.

1.1. Khái niệm và mục tiêu cốt lõi của kết nối sinh cảnh

Về bản chất, kết nối sinh cảnh thông qua hành lang đa dạng sinh học là việc tạo ra các dải môi trường sống liên tục hoặc bán liên tục, giúp liên kết các khu vực tự nhiên bị chia cắt bởi hoạt động của con người. Mục tiêu chính là tạo điều kiện thuận lợi cho sự di chuyển của sinh vật giữa các vùng (Perault and Lomolino, 2000), từ đó duy trì sự đa dạng di truyền và sự ổn định của quần thể. Các hành lang này không chỉ là con đường vật lý mà còn là không gian diễn ra các quá trình sinh thái quan trọng, nơi các loài có thể tìm kiếm thức ăn, nơi trú ẩn và bạn đời. Việc này giúp tăng cường khả năng phục hồi của hệ sinh thái sau các biến cố tự nhiên hoặc nhân tạo. Thiết lập hành lang đa dạng sinh học là một chiến lược bảo tồn ở quy mô cảnh quan, hướng tới một hệ sinh thái bền vững và toàn vẹn hơn.

1.2. Vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ di cư của các loài

Biến đổi khí hậu làm thay đổi điều kiện môi trường sống, buộc nhiều loài phải di chuyển đến các khu vực có khí hậu phù hợp hơn, thường là đến vĩ độ cao hơn hoặc độ cao lớn hơn. Tuy nhiên, quá trình di cư của các loài này thường bị cản trở bởi các rào cản nhân tạo như đô thị, đường cao tốc, và đất nông nghiệp. Hành lang đa dạng sinh học đóng vai trò là cầu nối an toàn, cho phép các loài vượt qua những rào cản này. Bằng cách kết nối các vùng đệm khu bảo tồn và các mảnh rừng còn sót lại, hành lang tạo ra một mạng lưới sinh thái liên kết, giúp các loài động thực vật phát tán và mở rộng vùng phân bố. Điều này không chỉ giúp chúng thích ứng với BĐKH mà còn giảm nguy cơ tuyệt chủng do giao phối cận huyết trong các quần thể nhỏ và bị cô lập.

II. Thách thức BĐKH và thực trạng phân mảnh môi trường sống

Sự suy thoái đa dạng sinh học toàn cầu đang diễn ra với tốc độ báo động. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), thế giới đang trải qua "Thời đại tuyệt chủng lần thứ 6". Một trong những nguyên nhân chính là tình trạng phân mảnh môi trường sống, xuất phát từ việc mở rộng nông nghiệp, đô thị hóa, và phát triển cơ sở hạ tầng. Các sinh cảnh tự nhiên liên tục bị chia cắt thành những "hòn đảo" cô lập, hạn chế nghiêm trọng sự tương tác và di chuyển của các loài. Vấn đề này càng trở nên trầm trọng hơn dưới tác động của biến đổi khí hậu. Luận văn của Trương Văn Nam (2013) trích dẫn dự báo của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2012) cho thấy Việt Nam là một trong năm quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Nhiệt độ tăng, mực nước biển dâng và các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ quét, hạn hán không chỉ trực tiếp phá hủy môi trường sống mà còn tạo ra áp lực di cư lớn của con người lên các vùng cao, gây sức ép lên tài nguyên rừng và các hệ sinh thái trên cạn. Sự kết hợp giữa phân mảnh môi trường sống và BĐKH tạo ra một vòng xoáy tiêu cực, đẩy nhanh quá trình tuyệt chủng và làm suy giảm nghiêm trọng khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

2.1. Hậu quả của việc chia cắt và cô lập các hệ sinh thái

Khi một sinh cảnh rộng lớn bị chia cắt, các quần thể sinh vật cũng bị phân mảnh theo. Điều này dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng. Thứ nhất, nó gây suy giảm hoặc tiêu diệt các loài có vùng sống rộng như thú ăn thịt lớn (Hổ, Báo). Thứ hai, các quần thể nhỏ và bị cô lập dễ bị tổn thương trước các biến động môi trường và suy thoái di truyền do giao phối cận huyết. Janzen (1986) gọi đây là tình trạng "cái chết đang sống" (living dead). Thứ ba, hiệu ứng vùng biên (edge effects) gia tăng, làm thay đổi vi khí hậu và tạo điều kiện cho các loài ngoại lai xâm lấn. Cuối cùng, các quá trình sinh thái quan trọng như thụ phấn, phát tán hạt giống và chu trình dinh dưỡng bị phá vỡ, ảnh hưởng đến toàn bộ cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái bền vững.

2.2. Tác động cộng hưởng của biến đổi khí hậu lên ĐDSH

Biến đổi khí hậu không chỉ là một mối đe dọa riêng lẻ mà còn là yếu tố làm trầm trọng thêm các vấn đề hiện hữu. Nhiệt độ tăng làm thay đổi vùng phân bố lý tưởng của nhiều loài, trong khi các sinh cảnh bị phân mảnh lại ngăn cản chúng di chuyển đến đó. Các trận bão và lũ lụt dữ dội hơn có thể xóa sổ các quần thể nhỏ, cô lập trong một khu bảo tồn duy nhất. Hạn hán kéo dài làm cạn kiệt nguồn thức ăn và nước uống, gây ra xung đột giữa động vật hoang dã và con người. Sự cộng hưởng này làm giảm đáng kể khả năng phục hồi của hệ sinh thái, khiến chúng dễ bị sụp đổ hơn. Do đó, việc xây dựng các hành lang xanh để tái kết nối sinh cảnh không chỉ là một biện pháp bảo tồn mà còn là một chiến lược thích ứng khẩn cấp.

III. Phương pháp thiết kế Hành lang đa dạng sinh học hiệu quả

Việc thiết kế một hành lang đa dạng sinh học hiệu quả đòi hỏi một cách tiếp cận khoa học và tổng hợp, xem xét cả yếu tố sinh thái và kinh tế - xã hội. Không có một công thức chung nào cho tất cả các trường hợp; thay vào đó, thiết kế phải dựa trên mục tiêu bảo tồn cụ thể, đặc điểm của loài mục tiêu và bối cảnh cảnh quan. Nghiên cứu của Trương Văn Nam (2013) đã tổng hợp các phương pháp tiếp cận chính, nhấn mạnh ba yếu tố cốt lõi trong thiết kế là chiều rộng, tính kết nối và chất lượng sinh cảnh. Một hành lang đủ rộng sẽ giúp bảo vệ các loài nhạy cảm khỏi hiệu ứng vùng biên và các tác động từ con người. Chất lượng sinh cảnh bên trong hành lang, bao gồm thảm thực vật bản địa và nguồn tài nguyên (thức ăn, nước), sẽ quyết định mức độ hiệu quả trong việc hỗ trợ các loài trong suốt quá trình di chuyển. Quá trình này đòi hỏi sự tích hợp chặt chẽ vào quy hoạch cảnh quan tổng thể của khu vực, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, đồng thời phải có sự đồng thuận từ các bên liên quan, đặc biệt là cộng đồng địa phương.

3.1. Các yếu tố then chốt Chiều rộng và chất lượng sinh cảnh

Chiều rộng là một trong những thông số được quan tâm nhất khi thiết kế hành lang. Hành lang càng rộng càng có khả năng chứa đựng nhiều vi sinh cảnh và bảo vệ tốt hơn các loài nhạy cảm. Beier (1995) đề xuất hành lang cho báo sư tử ở California nên rộng từ 0,5-1,0 km. Tuy nhiên, chiều rộng tối ưu phụ thuộc vào loài mục tiêu và chiều dài của hành lang. Hành lang dài hơn đòi hỏi phải rộng hơn để cung cấp đủ tài nguyên cho các loài nghỉ ngơi và kiếm ăn. Bên cạnh đó, chất lượng sinh cảnh là yếu tố quyết định. Một hành lang hiệu quả cần bao gồm thảm thực vật bản địa, đa dạng, cung cấp đủ nơi ẩn náu và nguồn thức ăn, đồng thời hạn chế sự xâm nhập của các loài ngoại lai. Việc phục hồi và duy trì các hệ sinh thái bền vững bên trong hành lang là yêu cầu tiên quyết.

3.2. Đảm bảo tính kết nối và vai trò của các nút cảnh quan

Tính kết nối đề cập đến mức độ liên tục của sinh cảnh bên trong hành lang. Mặc dù hành lang liên tục là lý tưởng, nhưng trong nhiều trường hợp, các hành lang không liên tục dạng "bước đệm" (stepping stones) vẫn có thể hiệu quả đối với một số loài có khả năng di chuyển tốt. Một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tính kết nối là sự tồn tại của các "nút" cảnh quan (Noss và Harris, 1986). Các nút này là những mảnh sinh cảnh lớn, chất lượng cao nằm dọc theo hành lang, đóng vai trò như những trạm dừng chân an toàn, nơi các loài có thể trú ẩn, sinh sản và tìm kiếm tài nguyên. Việc xác định và bảo vệ các nút này trong quy hoạch cảnh quan là chiến lược thông minh để nâng cao hiệu quả và tính khả thi của toàn bộ mạng lưới hành lang.

IV. Top 5 lợi ích của Hành lang xanh trong bảo tồn phát triển

Việc thiết lập các hành lang đa dạng sinh học, hay hành lang xanh, mang lại lợi ích kép, vừa phục vụ mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học, vừa thúc đẩy phát triển bền vững. Đây là một giải pháp dựa vào thiên nhiên toàn diện, giải quyết đồng thời các thách thức về môi trường và xã hội. Trước hết, lợi ích cốt lõi là duy trì và nâng cao tính đa dạng sinh học bằng cách cho phép các loài di chuyển, trao đổi gen và tái lập quần thể. Điều này đặc biệt quan trọng để ngăn chặn sự suy thoái do giao phối cận huyết trong các khu bảo tồn bị cô lập. Thứ hai, các hành lang này cung cấp nhiều dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu. Thảm thực vật trong hành lang giúp điều tiết nguồn nước, hạn chế xói mòn, bảo vệ đất, và là một bể chứa carbon quan trọng, góp phần giảm thiểu tác động của BĐKH. Thứ ba, chúng đóng vai trò như một lá chắn tự nhiên, giúp giảm nhẹ rủi ro thiên tai như lũ quét, sạt lở đất. Thứ tư, hành lang tạo ra cơ hội cải thiện sinh kế dựa vào rừng cho cộng đồng địa phương thông qua các hoạt động như du lịch sinh thái, nông lâm kết hợp bền vững. Cuối cùng, chúng góp phần bảo vệ và tôn tạo cảnh quan thiên nhiên, phục vụ nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường.

4.1. Cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái và giảm nhẹ thiên tai

Một hành lang xanh hoạt động hiệu quả sẽ cung cấp vô số dịch vụ hệ sinh thái. Rừng trong hành lang giúp duy trì chất lượng và chu trình của nước, hạn chế dòng chảy bề mặt, giảm nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất. Chúng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc chắn gió, bảo vệ cây trồng nông nghiệp và các công trình hạ tầng. Ngoài ra, các hệ sinh thái này còn là nơi lưu trữ carbon khổng lồ, góp phần trực tiếp vào nỗ lực giảm phát thải khí nhà kính toàn cầu. Bằng cách duy trì các chức năng tự nhiên này, hành lang giúp xây dựng một xã hội có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc từ thiên tai và biến đổi khí hậu.

4.2. Hỗ trợ sinh kế bền vững và phát triển cộng đồng

Thành công của một hành lang đa dạng sinh học phụ thuộc rất nhiều vào sự tham gia và ủng hộ của cộng đồng địa phương. Do đó, việc lồng ghép các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội là vô cùng quan trọng. Các hành lang có thể tạo ra cơ hội sinh kế dựa vào rừng một cách bền vững, chẳng hạn như thu hái lâm sản ngoài gỗ theo quy hoạch, phát triển du lịch sinh thái cộng đồng, hoặc tham gia vào các chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng. Khi người dân nhận thấy lợi ích trực tiếp từ việc bảo vệ hành lang, họ sẽ trở thành những người quản lý hiệu quả nhất. Điều này tạo ra một mô hình phát triển bền vững, nơi bảo tồn và sinh kế không mâu thuẫn mà hỗ trợ lẫn nhau.

V. Thực tiễn áp dụng tại Việt Nam Nghiên cứu điển hình

Việt Nam, với hệ sinh thái phong phú và tính đa dạng sinh học cao, đã sớm nhận ra tầm quan trọng của việc thiết lập hành lang đa dạng sinh học. Nhiều sáng kiến và dự án đã được triển khai với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế. Luận văn của Trương Văn Nam (2013) đã hệ thống hóa các nỗ lực này, đặc biệt là ở khu vực miền Trung và miền Nam, nơi có tính đa dạng sinh học cao nhưng cũng chịu nhiều áp lực. Một ví dụ điển hình là Dự án Hành lang xanh ở Thừa Thiên Huế, kết nối Vườn Quốc gia Bạch Mã và Khu Bảo tồn Thiên nhiên Phong Điền. Dự án này không chỉ tập trung vào việc phục hồi rừng mà còn nâng cao năng lực cho các bên liên quan và cải thiện sinh kế cho người dân địa phương. Một sáng kiến quy mô lớn hơn là Sáng kiến hành lang đa dạng sinh học (BCI) thuộc Chương trình môi trường trọng điểm (CEP) tại Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Quảng Nam. Dự án này hướng đến việc phục hồi và duy trì kết nối sinh cảnh trên một diện tích rộng lớn, lồng ghép các hoạt động xóa đói giảm nghèo, quy hoạch sử dụng đất và ứng phó với BĐKH. Những dự án này cung cấp bài học kinh nghiệm quý báu cho việc nhân rộng mô hình hành lang xanh trên cả nước.

5.1. Sáng kiến kết nối các khu rừng đặc dụng ở Trung Trường Sơn

Khu vực Trung Trường Sơn được công nhận là một trong những vùng ưu tiên bảo tồn toàn cầu. Nơi đây là "ngôi nhà" của nhiều loài đặc hữu và nguy cấp. Tuy nhiên, hệ thống các khu bảo tồn (VQG, khu dự trữ thiên nhiên) tại đây đang bị chia cắt. Các dự án như BCI đã tập trung vào việc xác định các tuyến hành lang quan trọng để tái kết nối sinh cảnh giữa các khu vực này. Quá trình này dựa trên phân tích khoa học về sự phân bố của các loài mục tiêu (như Sao la, Mang lớn) và hiện trạng sử dụng đất. Mục tiêu là tạo ra một mạng lưới bảo tồn liên tục, giúp các loài động vật hoang dã có thể di chuyển an toàn giữa các khu rừng, từ đó đảm bảo sự tồn tại lâu dài của chúng.

5.2. Bài học kinh nghiệm từ các dự án đã triển khai

Từ thực tiễn triển khai, nhiều bài học quan trọng đã được rút ra. Thứ nhất, sự thành công đòi hỏi cam kết mạnh mẽ và sự phối hợp liên ngành từ chính phủ. Chính sách môi trường và quy hoạch cảnh quan phải được tích hợp đồng bộ. Thứ hai, sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt. Cần đảm bảo hài hòa lợi ích, cung cấp các hỗ trợ về sinh kế dựa vào rừng để người dân trở thành đối tác trong công tác bảo tồn. Thứ ba, việc xây dựng năng lực cho cán bộ địa phương và cộng đồng về quản lý, giám sát là cần thiết để đảm bảo tính bền vững của dự án. Cuối cùng, các hành lang phải được xem là một phần của chiến lược phát triển bền vững tổng thể của địa phương, chứ không chỉ là một dự án bảo tồn đơn thuần.

VI. Tương lai Hành lang đa dạng sinh học chính sách môi trường

Trong tương lai, vai trò của hành lang đa dạng sinh học sẽ ngày càng trở nên quan trọng như một công cụ không thể thiếu trong chiến lược quốc gia về bảo tồn đa dạng sinh học và thích ứng với biến đổi khí hậu. Để phát huy tối đa hiệu quả, việc xây dựng và quản lý các hành lang cần được thể chế hóa mạnh mẽ hơn nữa thông qua các chính sách môi trường cụ thể và có tính thực thi cao. Điều này bao gồm việc tích hợp quy hoạch hành lang vào quy hoạch sử dụng đất quốc gia và cấp tỉnh, tạo ra một khung pháp lý rõ ràng để bảo vệ các khu vực này khỏi các hoạt động phát triển không bền vững. Hơn nữa, cần có cơ chế tài chính bền vững cho việc quản lý hành lang, có thể đến từ ngân sách nhà nước, các chương trình chi trả dịch vụ hệ sinh thái, hoặc nguồn vốn xã hội hóa. Việc đầu tư vào khoa học công nghệ, đặc biệt là giám sát từ xa và phân tích dữ liệu lớn, sẽ giúp theo dõi hiệu quả của hành lang và đưa ra các quyết định quản lý kịp thời. Cuối cùng, việc tăng cường hợp tác quốc tế, đặc biệt với các nước láng giềng trong việc xây dựng các hành lang xuyên biên giới, là yếu tố quyết định để bảo vệ các loài di cư và các hệ sinh thái có quy mô lớn.

6.1. Sự cần thiết của việc lồng ghép vào quy hoạch quốc gia

Để các hành lang xanh không chỉ tồn tại trên giấy, chúng phải được chính thức công nhận và lồng ghép vào các kế hoạch quy hoạch cảnh quan và sử dụng đất ở mọi cấp. Khi một hành lang được xác định trong quy hoạch, các dự án phát triển cơ sở hạ tầng, khai khoáng hay nông nghiệp phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt để tránh gây tổn hại hoặc chia cắt hành lang. Việc tích hợp này đảm bảo tính nhất quán và đồng bộ trong chính sách, tránh tình trạng xung đột giữa mục tiêu bảo tồn và phát triển. Đây là bước đi nền tảng để đảm bảo sự tồn tại lâu dài và hiệu quả của mạng lưới hành lang đa dạng sinh học.

6.2. Hướng tới một mạng lưới sinh thái bền vững toàn diện

Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo ra một vài hành lang riêng lẻ, mà là xây dựng một mạng lưới sinh thái quốc gia toàn diện và kết nối. Mạng lưới này sẽ bao gồm các vùng lõi (khu bảo tồn), vùng đệm khu bảo tồn, các hành lang kết nối và các khu vực sử dụng bền vững. Một hệ thống như vậy không chỉ giúp bảo vệ đa dạng sinh học mà còn tăng cường khả năng phục hồi của hệ sinh thái trên quy mô lớn, đảm bảo an ninh môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững. Đây là một tầm nhìn dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, nỗ lực chung của toàn xã hội, từ các nhà hoạch định chính sách, các nhà khoa học đến từng cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), hiện có hơn 17.000 loài sinh vật trên toàn cầu đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, phản ánh tốc độ suy thoái đa dạng sinh học chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Tại Việt Nam, kịch bản biến đổi khí hậu chỉ ra rằng nhiệt độ trung bình dự kiến tăng khoảng 0,10°C mỗi thập kỷ và mực nước biển có khả năng dâng cao 1m vào cuối thế kỷ 21, đe dọa trực tiếp đến 12% diện tích đất liền, nơi cư trú của 23% dân số cả nước. Đi cùng với tác động khí hậu, áp lực gia tăng dân số và mở rộng cơ sở hạ tầng đã làm chia cắt nghiêm trọng các sinh cảnh tự nhiên. Hệ thống rừng đặc dụng hiện nay đang bị phân mảnh thành các mảng sinh thái biệt lập tương tự như những "hòn đảo", hạn chế nghiêm trọng khả năng di cư, phát tán và giao phối tự nhiên của các quần thể động thực vật hoang dã.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm đề xuất giải pháp thiết lập hệ thống hành lang đa dạng sinh học liên kết các khu rừng đặc dụng, từ đó nâng cao tính chống chịu và khả năng thích ứng của các hệ sinh thái trên cạn trước biến đổi khí hậu. Mục tiêu cụ thể là xây dựng bộ tiêu chí khoa học đánh giá mức độ ưu tiên kết nối, xác lập thông số không gian cho các tuyến hành lang tiềm năng và đề xuất khung quản lý vận hành phù hợp. Phạm vi nghiên cứu bao quát 25 tỉnh, thành phố thuộc các vùng sinh thái Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đông Nam Bộ với tổng diện tích tự nhiên 17,4 triệu ha, trong đó có 8,0 triệu ha đất có rừng và 76 khu rừng đặc dụng với tổng quy mô 1,57 triệu ha. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng và bản đồ không gian chuẩn xác, hỗ trợ đắc lực cho công tác quy hoạch lâm nghiệp, bảo vệ nguồn gen quý hiếm và duy trì các dịch vụ sinh thái thiết yếu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết địa lý sinh vật đảo (Theory of Island Biogeography) của MacArthur và Wilson nhằm giải thích mối quan hệ giữa quy mô diện tích, khoảng cách cách ly và tốc độ tuyệt chủng của các quần thể sinh vật trong sinh cảnh phân mảnh. Bên cạnh đó, các nguyên lý của sinh thái học cảnh quan (Landscape Ecology) và lý thuyết siêu quần thể (Metapopulation Theory) được kết hợp để phân tích dòng di chuyển năng lượng, cấu trúc mảng sinh thái và vai trò của các vùng đệm. Mô hình nghiên cứu tập trung vào phân tích ma trận đa tiêu chí (Multi-criteria Decision Making - MCDM) tích hợp công nghệ thông tin địa lý (GIS) nhằm xác định các điểm nút sinh thái xung yếu và hướng dịch chuyển tối ưu của sinh vật.

Nghiên cứu chuẩn hóa bốn khái niệm học thuật cốt lõi:

1. Hành lang đa dạng sinh học (Biodiversity Corridors): Không gian liên kết các hệ sinh thái tự nhiên bị chia cắt, bao gồm ba dạng thức chính là hành lang dải (linear corridors), hành lang không liên tục (stepping stones) và hành lang cảnh quan (landscape corridors).
2. Phân mảnh sinh cảnh (Habitat Fragmentation): Quá trình chuyển đổi các dải rừng liên tục thành các mảng nhỏ lẻ, đẩy các quần thể nhỏ vào tình trạng "cái chết đang sống" (living dead) do thoái hóa giống và giao phối cận huyết.
3. Sức chứa sinh thái (Carrying Capacity): Giới hạn tối đa về số lượng cá thể của một loài mà một sinh cảnh rừng đặc dụng có thể dung nạp mà không làm suy thoái nguồn tài nguyên nền tảng.
4. Hiệu ứng vùng biên (Edge Effects): Những thay đổi về vi khí hậu, ánh sáng, gió và sự xâm nhập của loài ngoại lai tại ranh giới tiếp giáp giữa rừng tự nhiên và đất canh tác nhân tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ các cơ quan chuyên môn gồm Bộ Tài nguyên và Môi trường (Kịch bản biến đổi khí hậu năm 2012), Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Tổng cục Thống kê, Viện Điều tra Quy hoạch Rừng và các tổ chức quốc tế như WWF, ADB. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 76 khu rừng đặc dụng trên địa bàn 25 tỉnh miền Trung và miền Nam, trong đó 16 khu bảo tồn trọng điểm tại vùng Bắc Trung Bộ được chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) để đánh giá chuyên sâu dựa trên tính đại diện sinh thái và tính cấp thiết về bảo tồn nguồn gen.

Phương pháp phân tích dựa trên bộ 7 tiêu chí định lượng cho điểm từ 1 đến 3: mức độ biến đổi nhiệt độ, mức độ biến đổi lượng mưa, nguy cơ ngập do nước biển dâng, sự thiếu hụt địa hình núi cao (>700m, 700-1400m, >1400m), áp lực gián tiếp từ sự di cư của con người (khoảng cách 0-50km, 51-100km, >100km), giá trị đa dạng sinh học và nhu cầu mở rộng vùng sống của các loài thú lớn. Lý do lựa chọn phương pháp này là khả năng lượng hóa rủi ro khí hậu kết hợp sinh học, cho phép phân loại mức độ ưu tiên kết nối thành 3 cấp độ: thấp (8-11 điểm), trung bình (12-15 điểm) và cao (16-18 điểm). Toàn bộ dữ liệu không gian được xử lý, chồng xếp bản đồ đơn tính trên phần mềm MapInfo, Envi và ArcGIS theo hệ quy chiếu tọa độ VN-2000 trong giai đoạn nghiên cứu 2011–2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chỉ ra thực trạng tài nguyên rừng và tính chia cắt sinh thái sâu sắc trong khu vực khảo sát 17,4 triệu ha (chiếm 52,6% diện tích tự nhiên đất liền cả nước). Toàn vùng có 8,0 triệu ha đất có rừng với độ che phủ bình quân đạt 46,3% (cao hơn mức trung bình quốc gia là 39,7%). Rừng tự nhiên chiếm 6,4 triệu ha, tương đương 79,7% tổng diện tích rừng. Mặc dù sở hữu 76 khu rừng đặc dụng với tổng diện tích 1,57 triệu ha (chiếm 9,0% diện tích đất tự nhiên toàn vùng), phần lớn các khu bảo tồn này đều bị chia cắt nghiêm trọng bởi đất nông nghiệp và hạ tầng giao thông.

Thứ hai, kết quả đánh giá ma trận 7 tiêu chí cho 16 khu rừng đặc dụng trọng điểm vùng Bắc Trung Bộ (nơi có tổng diện tích rừng đặc dụng lớn nhất cả nước với 602.379 ha) đã xác định 4 khu vực có mức độ ưu tiên kết nối cao nhất gồm: Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng (17/18 điểm), Khu dự trữ thiên nhiên Đakrông (17/18 điểm), Khu dự trữ thiên nhiên Bắc Hướng Hóa (16/18 điểm) và Khu dự trữ thiên nhiên Phong Điền (16/18 điểm). Có 8 khu vực đạt mức ưu tiên trung bình (chiếm 50% số khu khảo sát) và 4 khu vực thuộc nhóm ưu tiên thấp (chiếm 25%).

Thứ ba, luận văn đã thiết kế thành công 3 hệ thống hành lang sinh thái liên vùng với 14 tuyến kết nối cụ thể:

• Hệ thống Bắc Trung Bộ: Gồm 5 hành lang liên kết tuyến Khe Nét – Vũ Quang, Vũ Quang – Pù Mát, Pù Mát – Pù Huống, Pù Huống – Pù Hoạt và Pù Hoạt – Xuân Liên.
• Hệ thống Trung Trường Sơn: Gồm 7 hành lang kết nối Kon Ka Kinh – Kon Cha Răng, Kon Cha Răng – Ngọc Linh, Ngọc Linh – Ngọc Linh, Ngọc Linh – Sông Thanh, Sông Thanh – Sao La, Sao La – Phong Điền, Dakrông – Bắc Hướng Hóa.
• Hệ thống Đông Nam Bộ – Tây Nguyên: Gồm 2 hành lang Cát Tiên – Cát Lộc và Cát Lộc – Tà Đùng.

Thứ tư, nghiên cứu xác lập quy chuẩn không gian cho các tuyến hành lang: bề rộng tối thiểu 2-3 km đối với các loài linh trưởng và thú nhỏ có vùng sống hẹp; bề rộng trên 8 km đối với các loài thú lớn như Voi (Elephas maximus), Bò tót (Bos gaurus), Hổ (Panthera tigris). Hướng tuyến ưu tiên thiết kế theo trục Bắc – Nam hoặc từ vùng thấp lên vùng cao để đảm bảo độ chênh lệch nhiệt độ tối thiểu 2°C, tạo điều kiện thuận lợi cho sinh vật dịch chuyển khi nhiệt độ nền tăng cao.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến nhu cầu kết nối sinh thái cấp bách bắt nguồn từ tốc độ biến đổi vi khí hậu và áp lực kinh tế - xã hội. Theo tính toán mô phỏng, nếu mực nước biển dâng cao 1m, có tới 36 khu rừng đặc dụng (bao gồm 8 vườn quốc gia và 11 khu dự trữ thiên nhiên) sẽ chịu tác động tiêu cực trực tiếp và gián tiếp. Sự gia tăng tần suất hạn hán và lũ quét đẩy các loài thú lớn ra sát vùng sản xuất nông nghiệp của con người, gây ra xung đột sinh thái gay gắt tại các tỉnh như Thừa Thiên Huế và Quảng Trị.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế như Hành lang sinh học Trung Mỹ (bảo vệ 11% diện tích lãnh thổ) hay Hành lang Terai Arc tại Nepal, kết quả nghiên cứu hoàn toàn tương đồng về mặt tiếp cận đa mục tiêu: bảo tồn loài mục tiêu, duy trì dịch vụ sinh thái và tạo sinh kế bền vững. Dữ liệu trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua hệ thống bản đồ số tích hợp lớp phủ thảm thực vật VN-2000 kết hợp bảng ma trận so sánh tỷ lệ che phủ rừng tự nhiên, giúp các cơ quan quản lý dễ dàng nhận diện những "điểm nghẽn" sinh cảnh cần ưu tiên tái phục hồi rừng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất nhằm tối ưu hóa việc quản lý và thiết lập hệ thống hành lang đa dạng sinh học:

1. Quy hoạch và phân định ranh giới pháp lý cho 14 tuyến hành lang: Tích hợp toàn bộ ranh giới hành lang đã đề xuất vào quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh và quy hoạch lâm nghiệp quốc gia giai đoạn 2024–2030. Duy trì nghiêm ngặt độ rộng tối thiểu 2-3 km cho hành lang thú nhỏ và trên 8 km cho hành lang thú lớn. Cơ quan chủ trì: Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Ủy ban nhân dân 25 tỉnh liên quan.

2. Phục hồi sinh cảnh rừng tự nhiên tại các vùng đệm và điểm nút xung yếu: Triển khai các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên kết hợp trồng bổ sung cây bản địa trên diện tích khoảng 150.000 ha đất trống, trảng cỏ và nương rẫy bỏ hóa dọc theo các tuyến hành lang trước năm 2028, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ độ che phủ rừng tự nhiên trong hành lang đạt trên 75%. Cơ quan thực hiện: Ban quản lý các khu rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và lực lượng Kiểm lâm địa phương.

3. Thiết lập cơ chế tài chính bền vững và chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES): Xây dựng chính sách chia sẻ lợi ích và hỗ trợ chuyển đổi sinh kế cho 100% cộng đồng dân cư sinh sống trong và lân cận hành lang trước năm 2027. Trích tối thiểu 30-40% nguồn thu từ dịch vụ hấp thụ carbon và bảo vệ nguồn nước để tái đầu tư cho các dự án phát triển nông lâm kết hợp bền vững. Cơ quan điều phối: Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng các tỉnh.

4. Nâng cao năng lực tuần tra, kiểm soát và thực thi pháp luật liên ngành: Xây dựng quy chế phối hợp tuần tra chung giữa các ban quản lý rừng giáp ranh, ứng dụng bẫy ảnh kỹ thuật số và công nghệ định vị vệ tinh GIS từ năm 2025 nhằm giảm thiểu trên 60% các vụ vi phạm săn bắt, khai thác lâm sản trái phép. Cơ quan triển khai: Chi cục Kiểm lâm vùng kết hợp với chính quyền cấp huyện, xã.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và phương pháp luận của luận văn mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

1. Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Sử dụng bộ số liệu định lượng về 76 khu rừng đặc dụng và phương pháp ma trận 7 tiêu chí để ban hành các thông tư, hướng dẫn kỹ thuật về xác lập ranh giới hành lang sinh thái trong quy hoạch không gian quốc gia.

2. Ban quản lý các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên và Khu rừng phòng hộ: Ứng dụng quy chuẩn không gian (bề rộng 2-8 km, hành lang dải, vùng đệm) để xây dựng phương án quản lý rừng bền vững, thiết lập các tuyến tuần tra liên ranh và khoanh vùng các điểm nóng sinh cảnh cần phục hồi.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học và Môi trường: Kế thừa khung lý thuyết địa lý sinh vật đảo, mô hình kết hợp vi khí hậu - GIS và dữ liệu thực tế tại miền Trung - Tây Nguyên để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về động thái quần thể loài.

4. Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và đối tác tài trợ quốc tế (như ADB, WWF, GEF): Tham khảo mô hình phân vùng và lộ trình giải pháp để thiết kế các dự án viện trợ bảo tồn đa dạng sinh học, ứng phó biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng tại khu vực Tiểu vùng sông Mê Kông.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc thiết lập hành lang đa dạng sinh học tại miền Trung và miền Nam lại cấp thiết?

Do tác động của biến đổi khí hậu khiến nhiệt độ tăng khoảng 0,10°C/thập kỷ và 36 khu rừng đặc dụng đối mặt nguy cơ ngập lụt, sinh cảnh bị chia cắt nghiêm trọng. Hành lang xanh là giải pháp duy nhất giúp động vật hoang dã mở rộng vùng sống, di cư tránh nóng và ngăn chặn nguy cơ giao phối cận huyết.

Ma trận đánh giá ưu tiên kết nối các khu bảo tồn sử dụng những tiêu chí nào?

Luận văn xây dựng 7 tiêu chí định lượng (thang điểm 1-3) gồm: biến đổi nhiệt độ, biến đổi lượng mưa, nguy cơ ngập do nước biển dâng, sự thiếu hụt độ cao (>700m), áp lực di dân của con người, giá trị đa dạng sinh học và nhu cầu mở rộng vùng sống của các loài thú lớn.

Bề rộng tiêu chuẩn của các hành lang sinh thái được tính toán ra sao?

Bề rộng hành lang phụ thuộc vào đặc tính sinh thái của loài mục tiêu. Đối với các loài linh trưởng và thú nhỏ có tập tính di chuyển ngắn, bề rộng tối thiểu là 2-3 km. Đối với các loài thú lớn cần không gian kiếm ăn rộng như Voi, Hổ, Bò tót, hành lang bắt buộc phải rộng trên 8 km.

Luận văn đề xuất bao nhiêu hệ thống hành lang sinh thái trọng điểm?

Nghiên cứu đề xuất 3 hệ thống hành lang lớn gồm 14 tuyến kết nối cụ thể: Hệ thống Bắc Trung Bộ (5 hành lang), Hệ thống Trung Trường Sơn (7 hành lang) và Hệ thống Đông Nam Bộ – Tây Nguyên (2 hành lang), liên kết chặt chẽ các vùng sinh thái có độ che phủ rừng từ 45,3% đến 54,0%.

Địa hình và độ cao có vai trò như thế nào trong thiết kế hành lang thích ứng biến đổi khí hậu?

Địa hình núi cao (>1.400m) đóng vai trò là nơi trú ẩn nhiệt độ thấp cho các loài sinh vật khi nền nhiệt đồng bằng tăng cao. Do đó, các hành lang được thiết kế chạy dọc theo sườn dốc hoặc trục Bắc - Nam để đảm bảo biên độ nhiệt giảm ít nhất 2°C giữa điểm đầu và điểm cuối.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hiện trạng 17,4 triệu ha đất tự nhiên và 76 khu rừng đặc dụng trên địa bàn 25 tỉnh miền Trung và miền Nam Việt Nam.
• Thiết lập thành công hệ thống 7 tiêu chí định lượng đánh giá mức độ tổn thương khí hậu và nhu cầu kết nối sinh thái cho các khu bảo tồn.
• Quy hoạch chi tiết 14 tuyến hành lang đa dạng sinh học thuộc 3 hệ thống chiến lược: Bắc Trung Bộ, Trung Trường Sơn và Đông Nam Bộ – Tây Nguyên.
• Xác định tiêu chuẩn thiết kế không gian với bề rộng linh hoạt từ 2 đến trên 8 km, gắn liền với chênh lệch nhiệt độ tối thiểu 2°C nhằm tối ưu hóa sự dịch chuyển loài.
• Đề xuất khung 4 giải pháp đồng bộ kết hợp quy hoạch sử dụng đất, phục hồi 150.000 ha rừng, chi trả dịch vụ môi trường rừng và thực thi pháp luật liên ngành giai đoạn 2024–2030.

Công trình là tài liệu khoa học nền tảng cho các nhà quản lý lâm nghiệp và các nhà khoa học trong nỗ lực bảo tồn nguồn tài nguyên thiên nhiên quốc gia. Độc giả và các đơn vị chuyên môn quan tâm có thể khai thác trực tiếp cơ sở dữ liệu và bản đồ số của luận văn để ứng dụng vào công tác quy hoạch bảo tồn tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận đề xuất thiết lập hành lang ĐDSH nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu 1. Những khái niệm về hành lang đa dạng sinh học Cho đến nay, ở Việt Nam và trên thế giới có nhiều khái niệm về hành lang xanh, hành lang ĐDSH như sau: Hành lang ĐDSH được hiểu là các con đường giúp tăng cường tốc độ phát tán của sinh vật giữa các vùng (Perault and Lomolino, 2000). Hành lang ĐDSH là không gian giúp các loài động vật có phân bố rộng có thể di chuyển, các loài thực vật có thể phát tán và quá trình trao đổi vật chất di truyền có thể diễn ra, nơi các quần thể có thể di chuyển đối phó với sự biến đổi của môi trường, các thảm họa tự nhiên và các loài bị đe dọa có thể được bổ sung từ các khu vực khác (Walker and Craighead, 1997).

Hành lang ĐDSH là các nhân tố cảnh quan kết nối các sinh cảnh tự nhiên bị chia cắt và có chức năng tạo điều kiện thuận lợi cho sự di chuyển của các loài sinh vật (Sole and Gilpin, 1991). Hành lang ĐDSH là không gian kết nối giữa các loài, các HST và các quá trình sinh thái được duy trì và phục hồi ở các quy mô khác nhau (Anderson, 2006). Theo Luật ĐDSH (2008) của Việt Nam: Hành lang ĐDSH là khu vực nối liền các vùng sinh thái tự nhiên cho phép các loài sinh vật sống trong các vùng sinh thái đó có thể liên hệ với nhau. Các loại hình hành lang đa dạng sinh học 1.

Hành lang dải (Linear corridors) Hành lang dải là một liên kết đơn và liên tục hoặc gần liên tục giữa hai hay nhiều sinh cảnh lớn, thường có độ dài tới vài chục km. Mục đích là duy trì, phục hồi các loài mục đích, đường di chuyển của các loài động vật trong phạm vi ngắn, sự liên kết giữa các sinh cảnh bị chia cắt hay các dịch vụ HST. 4 Hành lang dải thích hợp để thực hiện một vài mục tiêu cụ thể, chẳng hạn như tạo điều kiện thuận lợi sự di chuyển của các loài mục đích. Hành lang này có thể có hiệu quả trong các tình huống sau: (1) Ở những nơi mà phần lớn cảnh quan bị biến đổi và không thích hợp đối với các loài bản địa.

(2) Các loài quan tâm phụ thuộc vào các sinh cảnh chưa hoặc ít bị tác động. (3) HST mong muốn có thể được duy trì hoặc phục hồi trong sinh cảnh chẳng hạn như hàng rào hoặc suối. Hành lang không liên tục (Stepping stones) Hành lang không liên tục bao gồm các mảnh sinh cảnh nhỏ được sử dụng trong quá trình di chuyển tìm kiếm nơi trú ẩn, nguồn thức ăn và nghỉ ngơi trong một cảnh quan. Hành lang này có thể bao gồm các khu vực sản xuất nông nghiệp và các hoạt động khác được phép trong vùng đệm.

Ví dụ hành lang không liên tục (stepping stones) cung cấp một mạng lưới nơi cư trú hiệu quả cho loài bướm nâu điểm bạc tại Anh (Bennett, 2004). Hành lang cảnh quan (Landscape Corridor) Hành lang cảnh quan là hành lang kết nối đa hướng giữa các HST được mở rộng diện tích từ hàng chục đến hàng nghìn km2. Mục đích là duy trì, khôi phục các nhân tố hữu sinh, đường di chuyển của các loài có vùng phân bố rộng, liên kết các sinh cảnh hay các mảnh của HST, hay các dịch vụ của HST trong qui mô lớn. Một hành lang cảnh quan có thể chứa nhiều hành lang dải.

Hành lang này rất quan trọng đối với quy hoạch trong một vùng, nó được thiết kế để tối đa hóa các kết nối của các sinh cảnh, HST và các quá trình sinh thái ở quy mô lớn (Conservation International, 2000). Ví dụ điển hình là hành lang sinh học ở khu vực Trung Mỹ nhằm mục đích thực hiện kết nối sinh thái ở quy mô các lục địa bằng cách thiết lập một mạng lưới các sinh cảnh tự nhiên và sử dụng phù hợp hoặc hợp lí nguồn tài nguyên. Thiết kế hành lang cảnh quan cho phép giải quyết một chuỗi các mục tiêu liên quan đến ĐDSH, các dịch vụ sinh thái, việc sử dụng tài nguyên, giải trí và thẩm mỹ và BĐKH. Tầm quan trọng của việc thiết lập hành lang đa dạng sinh học Suy thoái ĐDSH đã và đang diễn ra trên toàn cầu với một tốc độ nhanh chưa từng thấy.

Từ năm 1945 - 1990, khoảng 20 triệu km2, hoặc gần 17% thảm thực vật trên trái đất bị suy thoái (WRI 1992: 112). Mất sinh cảnh, chia cắt sinh cảnh là những mối đe dọa chính tới ĐDSH (Anderson & Jenkins, 2006; IUCN, 2006). Với sự mở rộng của các hoạt động SXNN, phát triển kết cấu hạ tầng, đô thị hóa, khai thác mỏ và khai thác rừng, sinh cảnh tự nhiên dần thu hẹp lại tới mức bị cô lập như những hòn đảo bị bao bọc xung quanh bởi các cảnh quan đã bị tác động khác. Khai thác gỗ và chuyển đổi sinh cảnh đã làm độ che phủ của rừng trên thế giới giảm ít nhất 20%, một vài HST rừng (rừng nhiệt đới khô) đã hầu như biến mất (UNDP/UNEP/World Bank/WRI 2000).

BĐKH cũng đang làm gia tăng mức độ chia cắt sinh cảnh và tăng mối nguy hiểm tới cả khu hệ động và thực vật. Hơn một nửa rạn san hô của thế giới đang bị đe dọa nặng nề do khai thác cá mang tính hủy diệt, ô nhiễm và sự nóng lên của trái đất (Hughes và cs. Các nguyên nhân gây mất sinh cảnh tiếp tục tăng lên và ngày càng phức tạp, tương tác và thúc đẩy nhau, do vậy đã đẩy nhanh quá trình biến đổi của HST (Vitousek và cs. Ví dụ như khai thác gỗ không chỉ làm suy thoái HST rừng nhiệt đới mà còn làm tăng khả năng bị cháy của toàn bộ sinh cảnh, dẫn tới việc suy thoái hơn nữa của rừng (Nepstad và cs.

Chia cắt sinh cảnh được xem là một sự chuyển đổi trên diện rộng, các vùng sinh cảnh liên tục nhau được chuyển thành những mảnh nhỏ hơn và bị chia cắt nhau. Quá trình này sẽ hạn chế mối liên hệ giữa các quần thể sinh vật trên một vùng rộng lớn. Các loài có kích thước quần thể nhỏ và bị cô lập sẽ dễ bị tuyệt chủng gây ra bởi các yếu tố như thoái hóa do giao phối gần hoặc biến động của môi trường. Do vậy, các quần thể này được xem như là "cái chết đang sống -living dead” (Janzen, 1986).

Chia cắt sinh cảnh có thể dẫn tới các hậu quả sau: .- Tiêu diệt hoặc suy giảm nghiêm trọng quần thể của những loài sinh vật kích thước lớn và phân bố rộng, bao gồm nhiều loài thú ăn thịt điển hình. - Thay đổi cấu trúc của toàn bộ quần xã sinh học - Ví dụ: Sự suy giảm của các loài thú ăn thịt điển hình ở sinh cảnh bị chia cắt ảnh hưởng tới sự “giải phóng” của 6 các loài săn mồi bé hơn và ăn cỏ, dẫn đến sự phát triển quá mức của chúng thậm chí có thể tiêu diệt các loài hoặc quần xã không ổn định. - Sự biến mất hoặc suy thoái của các sinh cảnh còn lại thông qua ảnh hưởng của các hiệu ứng biên như là thay đổi vi khí hậu hoặc sự xâm nhập của các loài xâm lấn. - Phá vỡ các chu trình sinh thái quan trọng của HST như là loài thụ phấn, phát tán hạt, tương tác giữa vật săn mồi, con mồi và chu trình dinh dưỡng.

Mặc dù các KBT hiện nay vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì ĐDSH, tuy nhiên những khu bảo tồn này là không đủ để đảm bảo cho chiến lược bảo tồn ĐDSH lâu dài. Nhiều loài (nhất là loài phân bố rộng) sống trong những vùng chia cắt và có diện tích quá nhỏ đã hạn chế chúng trong quá trình tìm đủ thức ăn, nước, bạn đời hoặc lẩn trốn kẻ thù. Khi những sinh cảnh này tiếp tục bị suy thoái, chia cắt và cô lập hơn, tỷ lệ tuyệt chủng tại đó ngày càng gia tăng nhanh hơn. Các hành lang ĐDSH giữa các KBT cung cấp một giải pháp nhằm cải thiện sự kết nối, giảm sự chia cắt, cô lập sinh cảnh.

Các hành lang tạo ra không gian để liên kết giữa các khu bảo tồn, cho phép các loài thực vật và động vật phát tán, di cư và thích ứng với những áp lực của BĐKH và thay đổi điều kiện sinh cảnh. Do vậy, những hành lang này có thể góp phần ổn định cấu trúc HST thông qua việc bảo tồn các dòng năng lượng và các chu trình tương tác phức tạp của các HST. Hành lang có thể bao gồm các khu vực thuộc quản lý của nhà nước, tư nhân hoặc của cộng đồng. Ngoài chức năng là nơi di chuyển của các loài động thực vật, hành lang còn có vai trò khác như hành lang xanh và còn có chức năng xã hội như giải trí, thẩm mỹ và kết nối cộng đồng, văn hóa và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên.

Vai trò của hành lang đa dạng sinh học Việc thiết lập hành lang ĐDSH giữa các KBT là một cách để cải thiện kết nối giữa các sinh cảnh khắc phục những hạn chế về chia cắt sinh cảnh của hệ thống RĐD hiện nay. Hành lang tạo ra không gian kết nối các KBT với nhau, cho phép các loài động thực vật phát tán và di chuyển, mở rộng vùng sống, vùng phân bố thích ứng với áp lực BĐKH. Do đó, hành lang sẽ nâng cao vai trò của HST thông 7 qua việc bảo vệ các dòng năng lượng và các quá trình sinh thái. Hành lang đa dạng sinh học có vai trò quan trọng chiến lược trong bảo tồn ĐDSH với tầm nhìn lâu dài.

Một số lợi ích của hành lang đa dạng sinh học trên cạn 1. Đối với đa dạng sinh học - Hỗ trợ các loài sinh vật di cư, dịch chuyển vùng phân bố, vùng sống… - Duy trì hoặc nâng cao tính ĐDSH. - Tái lập quần thể sinh vật sau khi đã tuyệt chủng cục bộ ở một số nơi bằng việc kết nối sinh cảnh. Những loài tuyệt chủng cục bộ ở nơi này nhưng vẫn tồn tại những cá thể, quần thể ở nơi khác, có thể di cư đến nơi đã tuyệt chủng cục bộ trước đây.

- Hình thành, phát triển các quần thể sinh vật ở sinh cảnh mới, sinh cảnh mới khôi phục lại. - Hạn chế sự suy thoái do giao phối gần trong quần thể có kích thước nhỏ. Đối với nông, lâm nghiệp - Chắn gió làm giảm cường độ bão tố, lốc xoáy bảo vệ sản xuất nông nghiệp; hạn chế được dịch bệnh, sâu hại bảo vệ cây trồng nông lâm nghiệp.