Hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều

Luận án Tiến sĩ: Hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều của NCS Dương Thị Thúy Vinh

• Tác giả: Dương Thị Thúy Vinh
• Người hướng dẫn: GS.TS. Bùi Minh Toán
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam
• Đề tài: Hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều

Truyện Kiều của Nguyễn Du là kiệt tác văn học kiệt xuất của dân tộc Việt Nam. Tác phẩm không chỉ mang giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc. Tác phẩm còn là một kho tàng phong phú về mặt ngữ dụng học. Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều giúp làm sáng tỏ nghệ thuật sử dụng từ ngữ bậc thầy của đại thi hào. Lý thuyết hành động ngôn ngữ bắt nguồn từ triết học ngôn ngữ phương Tây với các học giả tiêu biểu như J. L. Austin và J. R. Searle. Các nhà nghiên cứu Việt Nam như Bùi Minh Toán, Đỗ Hữu Châu, Nguyễn Đức Dân đã kế thừa và phát triển lý thuyết này vào thực tiễn tiếng Việt. Việc đặt hệ thống phát ngôn của các nhân vật trong Truyện Kiều vào khung phân tích ngữ dụng học đem lại những phát hiện mới mẻ. Mỗi câu thơ lục bát không đơn thuần miêu tả hoàn cảnh. Lời thoại của nhân vật chính là một hành động cụ thể. Người nói tạo ra hành vi để tạo ảnh hưởng tới người nghe. Các phát ngôn trong tác phẩm vận hành đa dạng qua nhiều kiểu biểu thức ngữ vi. Nghiên cứu làm rõ mối liên hệ giữa ngữ cảnh văn hóa trung đại với chiến lược giao tiếp của từng tầng lớp xã hội thời bấy giờ.

1.1. Cơ sở lý thuyết về hành động ngôn ngữ

Lý thuyết ngữ dụng học phân chia hành động ngôn ngữ thành ba cấp độ chính. Đó là hành động tạo lời, hành động tại lời và hành động mượn lời. Hành động tạo lời là việc phát ra chuỗi âm thanh mang ý nghĩa ngôn ngữ thuần túy. Hành động tại lời thể hiện đích giao tiếp như khẳng định, hứa hẹn, cầu khiến hay tuyên bố. Hành động mượn lời chỉ hiệu quả tâm lý hoặc phản ứng thực tế nơi người tiếp nhận. J. Searle phân loại hành động tại lời thành năm nhóm cơ bản: biểu hiện, cam kết, điều khiển, tuyên bố và nhận định. Khung lý thuyết này cung cấp công cụ khoa học để phân tích chiều sâu giao tiếp của nhân vật văn học.

1.2. Bối cảnh nghiên cứu ngữ dụng học trong Truyện Kiều

Giới ngôn ngữ học Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu giá trị về thi phẩm Truyện Kiều. Ngữ liệu tác phẩm gồm 3254 câu thơ lục bát giàu tính đối thoại và độc thoại. Hệ thống lời nói nhân vật phản ánh chân thực môi trường xã hội phong kiến suy tàn. Các nhà khoa học ngữ văn tập trung khảo sát những mô hình biểu thức ngữ vi tường minh và gián tiếp. Sự đa dạng về tầng lớp xã hội tạo nên tính đa thanh trong đối thoại. Từ tầng lớp quý tộc như Kim Trọng, Từ Hải đến giới thị dân như Mã Giám Sinh, Tú Bà đều có phong cách ngôn ngữ riêng biệt. Ngữ cảnh giao tiếp quyết định trực tiếp hiệu lực của từng hành động phát ngôn.

II. Phân tích các dạng hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều

Hệ thống phát ngôn trong Truyện Kiều thể hiện đầy đủ các nhóm hành động tại lời theo chuẩn mực ngữ dụng học. Nguyễn Du đã khéo léo phối hợp giữa hành động ngôn ngữ trực tiếp và hành động ngôn ngữ gián tiếp. Nhân vật Thúy Kiều thường sử dụng các phát ngôn bày tỏ cảm xúc và cam kết trách nhiệm. Ngược lại, những nhân vật phản diện như Hồ Tôn Hiến hay Sở Khanh lại ưa chuộng các hành động điều khiển ngụy trang. Cấu trúc câu trình bày, câu nghi vấn và câu cầu khiến được vận dụng linh hoạt. Chúng vượt ra ngoài cấu trúc ngữ pháp thông thường để thực hiện những chiến lược giao tiếp phức tạp. Một câu hỏi tu từ trong tác phẩm thường mang hiệu lực của một lời than trách hoặc van nài tha thiết. Sự xung đột giữa ý nghĩa hiển ngôn và hàm ý hội thoại tạo nên kịch tính mãnh liệt cho từng màn đối thoại. Qua đó, diễn tiến cốt truyện và tấn bi kịch cuộc đời nhân vật chính được thúc đẩy tự nhiên. Sự chuyển hóa linh hoạt giữa các hành vi ngữ vi bộc lộ tư duy nghệ thuật vượt thời đại của tác giả.

2.1. Hành động điều khiển và cầu khiến của nhân vật

Hành động điều khiển xuất hiện với tần suất dày đặc trong các cuộc đối thoại quyền lực. Nhóm hành động này bao gồm ra lệnh, yêu cầu, khuyên răn, cấm đoán và van xin. Trong các đoạn hội thoại giữa Hoạn Thư và Thúy Kiều, hành động cầu khiến thường mang tính gián tiếp tinh vi. Hoạn Thư dùng lời khen ngợi để thực hiện hành vi đe dọa ngầm. Trong phiên tòa báo ân báo oán, Thúy Kiều chuyển từ vị thế van xin sang vị thế phán xét tối cao. Lời nói của Kiều mang hiệu lực thực thi công lý rõ rệt. Ngôn từ của Từ Hải lại mang tính mệnh lệnh dứt khoát, thể hiện cốt cách của bậc anh hùng trượng phu.

2.2. Hành động biểu cảm và cam kết trong đối thoại

Hành động biểu cảm là phương tiện quan trọng để khắc họa thế giới nội tâm đầy giằng xé của nhân vật. Lời thề nguyền đính ước giữa Kim Trọng và Thúy Kiều là minh chứng tiêu biểu cho hành động cam kết. Các động từ ngữ vi mang ý nghĩa thề bồi, gắn kết định hình lời hứa danh dự trước thần linh và tình yêu. Khi trao duyên cho Thúy Vân, hành động cam kết chuyển hóa thành sự ủy thác trách nhiệm thiêng liêng. Lời thoại thể hiện nỗi đau đớn cùng cực nhưng vẫn giữ trọn đạo hiếu và chữ tình. Nguyễn Du sử dụng khéo léo các từ chỉ cảm xúc để tối đa hóa hiệu lực mượn lời đối với độc giả muôn đời.

III. Phương pháp tiếp cận hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều

Để tiếp cận hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều một cách khoa học, nhà nghiên cứu cần kết hợp liên ngành giữa ngữ dụng học và thi pháp học. Trước hết, phương pháp thống kê và phân loại ngữ liệu lời thoại giữ vai trò nền tảng. Toàn bộ các phát ngôn cần được định danh theo tiêu chí ngữ vi cụ thể của Austin và Searle. Tiếp theo, phương pháp phân tích diễn ngôn giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa người nói, người nghe và ngữ cảnh phát ngôn. Không gian xã hội phong kiến và hệ chuẩn mực luân lý thời Nguyễn Du cần được xem xét thấu đáo. Các động từ ngữ vi và chỉ dẫn hiệu lực tại lời phải được phân lập chuẩn xác trong từng thể thơ lục bát. Ngoài ra, việc so sánh phát ngôn trực tiếp với phát ngôn gián tiếp giúp phát hiện những ẩn ý nghệ thuật tinh tế. Phương pháp phân tích hội thoại còn làm rõ các quy tắc luân phiên lượt lời và chiến lược lịch sự của nhân vật. Cách tiếp cận toàn diện này mở ra hướng giải mã văn bản văn học cổ điển một cách khách quan, chính xác.

3.1. Kỹ thuật nhận diện biểu thức ngữ vi trong văn bản

Nhận diện biểu thức ngữ vi đòi hỏi căn cứ vào vị ngữ và dấu hiệu cấu trúc câu. Động từ ngữ vi tường minh như cấm, mời, khuyên, thề xuất hiện rõ ràng trong phát ngôn. Tuy nhiên, phần lớn các câu thơ trong Truyện Kiều sử dụng cấu trúc ngữ vi hàm ẩn. Nhà nghiên cứu phải phân tích các tác tử ngữ dụng, tình thái từ và ngữ điệu câu. Câu nghi vấn có thể không chứa dấu hỏi nhưng vẫn mang hiệu lực truy vấn gay gắt. Ngữ cảnh phát ngôn quyết định trực tiếp việc xác định một câu trần thuật là lời thông báo hay một lời đe dọa ngầm. Việc đối chiếu cấu trúc ngữ pháp với mục đích phát ngôn giúp giải mã chính xác ý định tác giả.

3.2. Quy trình phân tích ngữ cảnh và hiệu lực giao tiếp

Quy trình khảo sát ngữ cảnh bao gồm việc xác định vị thế giao tiếp, không gian và thời gian tương tác. Vị thế trên dưới giữa chủ nô và nô tỳ chi phối trực tiếp việc lựa chọn hành động ngôn ngữ. Người nghiên cứu cần thiết lập bảng ma trận đối sánh giữa hành vi tại lời và phản ứng mượn lời của người tiếp nhận. Sự thay đổi tâm lý của nhân vật tiếp nhận chứng minh hiệu lực thực tế của phát ngôn. Việc đánh giá sự thành công hay thất bại của một hành vi giao tiếp phải dựa trên các điều kiện thỏa dụng. Quy trình phân tích hệ thống này đảm bảo tính khách quan cho kết luận nghiên cứu.

IV. Giá trị ứng dụng của hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều

Nghiên cứu hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều đóng góp giá trị to lớn cho cả lý luận ngôn ngữ học và thực tiễn giảng dạy. Công trình khẳng định tính phổ quát và khả năng ứng dụng sâu rộng của lý thuyết ngữ dụng học phương Tây vào tác phẩm văn học trung đại Việt Nam. Đồng thời, kết quả nghiên cứu làm nổi bật tài năng xây dựng tính cách nhân vật bậc thầy của Nguyễn Du qua ngôn từ. Trong giáo dục phổ thông và đại học, việc tiếp cận tác phẩm qua lăng kính ngữ dụng học mở ra phương pháp dạy học Ngữ văn đổi mới. Học sinh không chỉ cảm thụ văn học qua nội dung mà còn hiểu sâu sắc cơ chế vận hành của ngôn ngữ đời sống. Ngoài ra, tư liệu này hỗ trợ đắc lực cho công tác nghiên cứu lịch sử tiếng Việt, thi pháp học và dịch thuật văn học. Việc giải mã các phát ngôn đa tầng nghĩa giúp các dịch giả chuyển ngữ Truyện Kiều sang tiếng nước ngoài một cách chuẩn xác và tinh tế hơn. Giá trị kiệt tác được khẳng định bền vững qua thời gian.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tác phẩm văn học trung đại

Phương pháp phân tích hành động ngôn ngữ đem lại làn gió mới cho việc giảng dạy tác phẩm Truyện Kiều trong nhà trường. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh nhận biết mục đích giao tiếp thực sự đằng sau mỗi lời thoại nhân vật. Học sinh rèn luyện tư duy phản biện khi phân tích các chiến lược ngôn từ tinh vi của Hoạn Thư hay Sở Khanh. Cách tiếp cận này giúp bài học văn học gắn liền với năng lực giao tiếp thực tế của người học. Việc kết hợp kiến thức ngôn ngữ học với cảm thụ văn chương nâng cao hiệu quả tiếp nhận tác phẩm sâu sắc hơn.

4.2. Đóng góp cho nghiên cứu ngữ dụng học tiếng Việt

Công trình nghiên cứu làm phong phú thêm kho tàng ngữ liệu ngữ dụng học tiếng Việt lịch sử. Các phát hiện mới về hành vi ngôn ngữ gián tiếp trong thơ lục bát cung cấp cứ liệu khoa học tin cậy. Nghiên cứu chứng minh sự tinh tế và linh hoạt của tiếng Việt trong việc biểu đạt các trạng thái tâm lý phức tạp. Đây là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn hóa và dịch thuật. Kết quả nghiên cứu khẳng định tiềm năng to lớn của việc ứng dụng các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại vào di sản văn học dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều" của tác giả Dương Thị Thúy Vinh được thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Bùi Minh Toán và PGS.TS Nguyễn Văn Lộc. Luận án thuộc ngành Ngôn ngữ Việt Nam (mã số 92 201 02), hoàn thành vào năm 2024.

Tính cấp thiết của luận án xuất phát từ yêu cầu tiếp cận tác phẩm văn chương dưới góc độ ngữ dụng học. Lí thuyết hành động ngôn ngữ do John Langshaw Austin khởi xướng và John Searle phát triển đã mở ra hướng nghiên cứu ngôn ngữ gắn liền với mục đích phát ngôn và ngữ cảnh cụ thể. Mặc dù Truyện Kiều của Nguyễn Du đã được nghiên cứu từ nhiều bình diện ngôn ngữ và văn học, các công trình trước đây mới chỉ dừng lại ở phạm vi một số bài báo hoặc luận văn thạc sĩ khảo sát từng loại hành vi riêng lẻ (như hành động hỏi, hành động cầu khiến, hành động cảm thán) hoặc khảo sát các kiểu câu một cách sơ lược. Đến thời điểm tác giả triển khai nghiên cứu, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ, có hệ thống và chuyên sâu về toàn bộ hệ thống hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ đặc điểm của hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều trên các phương diện: tính chất, cách thức biểu hiện, các tiểu loại, mối quan hệ giữa hành động ngôn ngữ với các kiểu câu phân loại theo mục đích nói; phân tích vai trò của hành động ngôn ngữ trong việc khắc họa tính cách nhân vật và thể hiện tư tưởng của tác giả; qua đó đóng góp vào lí thuyết hành động ngôn ngữ và làm sáng tỏ tài năng nghệ thuật của Nguyễn Du.

Nhiệm vụ nghiên cứu được văn bản xác định gồm bốn nội dung cụ thể:

1. Xác định cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài, tạo tiền đề nhận diện, phân loại và miêu tả các hành động ngôn ngữ trong tác phẩm.
2. Thống kê và phân loại các hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều theo những tiêu chí nhất định.
3. Miêu tả các nhóm hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều theo cách thể hiện trực tiếp và gián tiếp trong lời kể chuyện của tác giả và lời thoại của nhân vật.
4. Phân tích vai trò của các hành động ngôn ngữ đối với việc khắc họa tính cách nhân vật và thể hiện tư tưởng của tác giả.

Đối tượng nghiên cứu là hành động ngôn ngữ trong tác phẩm Truyện Kiều. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các hành động ở lời (illocutionary acts), bao gồm cả hành động trực tiếp và hành động gián tiếp.

Nguồn ngữ liệu chính được khảo sát từ văn bản Truyện Kiều do Đào Duy Anh phiên âm và chú giải trong cuốn Từ điển Truyện Kiều (Nhà xuất bản Khoa học, 1974). Để đối chiếu làm rõ nét sáng tạo của Nguyễn Du ở cách thể hiện gián tiếp, luận án sử dụng thêm ngữ liệu so sánh từ tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (bản dịch của Nguyễn Đức Vân và Nguyễn Khắc Hanh, do Nguyễn Đăng Na hiệu đính, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm, 2008).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân chia theo ba mảng nghiên cứu chính:

Thứ nhất là các nghiên cứu lí thuyết về hành động ngôn ngữ ở nước ngoài. Tác giả điểm lại công trình nền tảng của J.L. Austin (How to Do Things with Words, xuất bản bản dịch tiếng Pháp mang tên Quand dire, c'est faire), ghi nhận sự phân biệt giữa phát ngôn khảo nghiệm và phát ngôn ngữ vi, cùng hệ thống ba loại hành vi: hành vi tạo lời (locutionary act), hành vi ở lời (illocutionary act) và hành vi mượn lời (perlocutionary act). Hệ thống phân loại năm lớp của Austin gồm: Phán xét, Hành xử, Cam kết, Ứng xử và Bày tỏ. Tiếp đó, tác giả phân tích các phát triển của J. Searle (1969, 1979) với ba tiêu chí phân loại (đích tại lời, hướng ăn khớp, trạng thái tâm lí) tạo nên năm lớp: Biểu hiện (Trình bày), Chi phối (Điều khiển), Cam kết, Biểu cảm và Tuyên bố; đồng thời điểm lại các điều kiện sử dụng hành vi ở lời và khái niệm hành động gián tiếp của Searle. Luận án cũng trích dẫn quan điểm của George Yule (1996) về mối liên hệ cấu trúc - chức năng để phân định hành động trực tiếp và gián tiếp, cùng tiêu chí của F. Recanati về cơ chế suy luận hành vi gián tiếp dựa trên vi phạm phương châm hội thoại.

Thứ hai là các nghiên cứu về lí thuyết hành động ngôn ngữ tại Việt Nam. Luận án điểm luận các công trình tiêu biểu:

• Cao Xuân Hạo trong Tiếng Việt - Sơ thảo ngữ pháp chức năng (2004) và Câu trong tiếng Việt (2007) vận dụng lí thuyết lực ngôn trung để phân loại câu tiếng Việt, phân biệt động từ trình bày và động từ ngôn hành.
• Đỗ Hữu Châu trong Đại cương ngôn ngữ học, tập hai - Ngữ dụng học (2003) phân tích biểu thức ngữ vi, cấu trúc ngữ nghĩa hai thành phần của phát ngôn (hiệu lực ở lời và nội dung mệnh đề), đồng thời chỉ ra sáu vấn đề mở của lí thuyết hành vi ngôn ngữ.
• Nguyễn Đức Dân trong Ngữ dụng học, tập một (2000) trình bày sâu về biểu thức ngữ vi, hành vi gián tiếp và cấu trúc hai mặt gồm hành vi chính yếu và hành vi thứ yếu trong phát ngôn.
• Nguyễn Thiện Giáp trong Dụng học Việt ngữ (2000), Từ điển khái niệm ngôn ngữ học (2016) và Ngữ dụng học - Từ lí thuyết đến thực tiễn tiếng Việt (2020) giới thiệu hệ thống khái niệm hành động tại lời, ngoài lời, sau lời và phân tích động từ ngôn hành trong tiếng Việt.
• Các công trình chuyên khảo và luận án nghiên cứu từng hành vi cụ thể: Hà Thị Hải Yến (2006) về hành vi cảm thán; Hà Thị Hồng Mai (2013) về hành động hỏi trong ca dao; Nguyễn Thị Hài (2012) về hành động cầu khiến trong ca dao; Nguyễn Thị Thanh Ngân (2016, 2019) về hành động cầu khiến và lời cảnh cáo; Cao Xuân Hải (2011) về hành động trần thuật; Trần Phúc Trung (2011) về hành động hỏi trong phỏng vấn truyền hình; Nguyễn Thị Thu Nga (2013) về hành vi thề; cùng các bài báo của Nguyễn Thị Bích Hằng (2019) và Nguyễn Thu Hạnh (2020).

Thứ ba là các nghiên cứu về hành động ngôn ngữ trong văn bản Truyện Kiều:

• Quách Thị Bình Thọ (2005) trong luận văn thạc sĩ Cách sử dụng trực tiếp và gián tiếp các kiểu câu trong Truyện Kiều bước đầu khảo sát bốn kiểu câu, trong đó tập trung nhiều hơn vào câu hỏi, các kiểu câu khác mới chỉ liệt kê sơ lược.
• Đặng Thị Thu Hương (2006) trong luận văn thạc sĩ Tìm hiểu các phương tiện thể hiện hành động cầu khiến trong "Truyện Kiều" khảo sát phương tiện ngôn ngữ biểu hiện hành động cầu khiến.
• Phạm Kim Thoa (2009) trong luận văn thạc sĩ Hành động cảm thán trong Truyện Kiều nghiên cứu phương tiện và vai trò của hành vi cảm thán trực tiếp và gián tiếp.
• Bùi Minh Toán (2010) với bài báo Lí thuyết "hành động ngữ" với đoạn thơ "Trao duyên" trong Truyện Kiều phân tích chuỗi hành vi bộc bạch nội tâm, thỉnh cầu, trình bày, than vãn, xin lỗi của nhân vật Thúy Kiều.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: Các công trình đi trước chủ yếu dừng ở từng hành vi đơn lẻ hoặc nghiên cứu hình thức câu ở mức độ mô tả sơ lược; chưa có công trình nào bao quát trọn vẹn cả hai hệ thống hành động ngôn ngữ trực tiếp và gián tiếp trong toàn bộ văn bản Truyện Kiều, chưa làm rõ mối liên hệ giữa các hành động đó với việc phân loại câu theo mục đích nói, cũng như chưa tiến hành đối chiếu phương thức thể hiện gián tiếp giữa thể loại truyện thơ của Nguyễn Du với tiểu thuyết chương hồi Kim Vân Kiều truyện.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung lí thuyết dựa trên các trụ cột sau:

• Khái niệm hành động ngôn ngữ: Hành động ngôn ngữ là hành động thực hiện bằng lời nói. Trong ba loại hành vi (hành động tạo lời, hành động ở lời, hành động mượn lời), luận án lấy hành động ở lời làm trung tâm nghiên cứu.
• Khung phân loại hành động ở lời: Luận án kế thừa phân loại của J. Searle. Tại Chương 2, tác giả nghiên cứu năm nhóm hành động ngôn ngữ trực tiếp: Trình bày, Điều khiển, Biểu cảm, Cam kết, Tuyên bố. Tại Chương 3, nhóm hành động điều khiển được tách thành hai nhóm độc lập là hành động hỏi và hành động cầu khiến do số lượng ngữ liệu lớn và có tính chất phức tạp trong biểu hiện gián tiếp.
• Điều kiện sử dụng hành vi ở lời: Tuân thủ năm điều kiện của J. Searle gồm điều kiện chung (general condition), điều kiện nội dung mệnh đề (content condition), điều kiện ban đầu (preparatory condition), điều kiện chân thực (sincerity condition) và điều kiện thiết yếu (essential condition).
• Hành động trực tiếp và gián tiếp: Phân định theo quan điểm của George Yule và J. Searle. Khi có quan hệ trực tiếp giữa cấu trúc và chức năng thì đó là hành động trực tiếp; khi có quan hệ gián tiếp giữa cấu trúc và chức năng thì đó là hành động gián tiếp (hành vi chính yếu được thực hiện thông qua một hành vi thứ yếu).
• Tiêu chí nhận diện động từ ngữ vi và câu ngữ vi: Động từ ngữ vi biểu thị hành động được thực hiện ngay tại thời điểm nói; chủ ngữ ở ngôi thứ nhất; bổ ngữ ở ngôi thứ hai; không kết hợp với các từ chỉ thời gian, tình thái hoặc hoàn thành (đã, đang, sẽ, vừa, mới, rồi). Câu không dùng động từ ngữ vi nhưng mang chức năng tương đương được quy ước là câu nguyên cấp.
• Đề xuất phân loại câu tiếng Việt theo mục đích nói: Tác giả bổ sung hai kiểu câu cam kết và câu tuyên bố vào bốn kiểu câu truyền thống (trình bày, nghi vấn, cầu khiến, cảm thán), tạo thành hệ thống sáu loại câu tương ứng với các nhóm hành động ở lời. Hệ thống này được phân thành dạng điển hình (hành động trực tiếp) và dạng không điển hình (hành động gián tiếp).

Về phương pháp và thủ pháp nghiên cứu:

• Phương pháp phân tích diễn ngôn: Đặt phát ngôn trong mối liên kết văn bản, ngữ cảnh giao tiếp và lập luận để xác định cấu trúc, mục đích phát ngôn và hiệu lực ở lời.
• Phương pháp miêu tả: Miêu tả số lượng, tính chất, hình thức biểu hiện và chức năng của từng nhóm hành động ngôn ngữ trong văn bản.
• Phương pháp tiếp cận liên ngành: Kết hợp ngôn ngữ học với tri thức thi pháp học, văn học, văn hóa học và bối cảnh lịch sử thời đại Nguyễn Du.
• Phương pháp so sánh: Dùng làm phương pháp bổ trợ nhằm đối chiếu cách biểu hiện gián tiếp các hành động ngôn ngữ giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện.
• Các thủ pháp hỗ trợ gồm: Thống kê, phân loại; Hệ thống; Tổng hợp.

Về quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu: Tác giả coi tác phẩm là một sản phẩm giao tiếp hoàn chỉnh. Ngữ liệu thơ được phân tách thành các phát ngôn dựa trên hình thức ngữ pháp là các dấu kết thúc câu (dấu chấm, dấu chấm than, dấu chấm hỏi). Mỗi phát ngôn được quy ước tương ứng với một hành động ngôn ngữ; trường hợp phát ngôn thực hiện đồng thời nhiều hành vi, luận án căn cứ vào vị từ ngôn hành, các điều kiện thích hợp và ngữ cảnh để xác định hành động chính yếu có hiệu lực ở lời rõ rệt nhất.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu và cơ sở lí luận, thực tiễn

Chương 1 triển khai hệ thống hóa tình hình nghiên cứu lí thuyết hành vi ngôn ngữ ở nước ngoài và trong nước, tổng thuật các công trình nghiên cứu hành vi ngôn ngữ cụ thể và các nghiên cứu về Truyện Kiều. Tác giả xác lập hệ thống khái niệm công cụ phục vụ việc phân tích ngữ liệu, gồm: khái niệm hành động ngôn ngữ, ba cấp độ hành vi, năm lớp hành động theo Searle, các điều kiện thích hợp, động từ ngữ vi và câu ngữ vi, đơn vị phát ngôn trong quan hệ với câu.

Một nội dung lí luận trọng tâm của chương là việc xem xét mối quan hệ giữa phân loại hành động ở lời với phân loại câu theo mục đích nói trong ngữ pháp truyền thống. Phản biện lại quan điểm phủ nhận cách phân loại câu theo mục đích nói của một số tác giả ngữ pháp chức năng, tác giả luận án khẳng định cách phân loại truyền thống về thực chất đã phản ánh mục đích phát ngôn, song còn khiếm khuyết do chưa bao quát hành vi cam kết và tuyên bố. Tác giả đề xuất bảng phân loại câu sáu thành phần (trình bày, nghi vấn, cầu khiến, cảm thán, cam kết, tuyên bố) ở hai trạng thái điển hình và không điển hình.

Về cơ sở thực tiễn, chương 1 phân tích tác động của bối cảnh lịch sử, biến động xã hội cuối thế kỉ XVIII - đầu thế kỉ XIX và các tầng văn hóa tư tưởng (Nho, Phật, Đạo) đến nội dung, nghệ thuật ngôn từ trong Truyện Kiều. Đồng thời, tác giả khảo sát vị trí, thời lượng và cách thức khai thác các trích đoạn Truyện Kiều trong chương trình Ngữ văn cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông, khẳng định cơ sở ứng dụng thực tiễn của đề tài trong việc dạy học đọc hiểu văn bản văn học và dạy học tiếng Việt.

Chương 2: Hành động ngôn ngữ trực tiếp trong Truyện Kiều

Chương 2 khảo sát toàn bộ các phát ngôn có mối quan hệ trực tiếp giữa cấu trúc hình thức và chức năng hành động ở lời trong Truyện Kiều. Tác giả phân chia các hành động trực tiếp thành năm nhóm:

1. Nhóm hành động trình bày: Chiếm số lượng áp đảo trong toàn bộ tác phẩm, chủ yếu xuất hiện dưới dạng lời kể chuyện của tác giả thực hiện chức năng dẫn chuyện, miêu tả không gian, thời gian, ngoại hình và diễn biến tâm lý nhân vật. Ngoài ra, hành động trình bày trực tiếp còn xuất hiện trong phát ngôn của nhân vật khi trần thuật lại sự việc hoặc bộc bạch tâm trạng. Luận án thống kê các trường hợp lời người kể chuyện trùng với suy nghĩ của nhân vật (lời nửa trực tiếp).
2. Nhóm hành động điều khiển: Gồm hành động hỏi trực tiếp và hành động cầu khiến trực tiếp. Hành động hỏi trực tiếp dùng các phương tiện nghi vấn chuyên dụng hướng tới người đối thoại. Hành động cầu khiến trực tiếp được nhận diện thông qua các phụ từ, động từ tình thái cầu khiến và các vị từ ngôn hành cầu khiến (như bảo, xin, mời, cậy, nhờ).
3. Nhóm hành động biểu cảm: Thực hiện chức năng bộc lộ trực tiếp trạng thái cảm xúc (than thở, đau đớn, mừng rỡ, ngợi ca) thông qua các từ ngữ cảm thán, hô ngữ và kết cấu than gọi.
4. Nhóm hành động cam kết: Xuất hiện trong các bối cảnh nhân vật thề nguyền, hứa hẹn, cam đoan (tiêu biểu như lời thề nguyền giữa Kim Trọng và Thúy Kiều, cam kết của Mã Giám Sinh, Thúc Sinh, Từ Hải).
5. Nhóm hành động tuyên bố: Xuất hiện hạn chế, gắn liền với các ngữ cảnh có tính pháp lí hoặc nghi thức quyền lực (như hành vi xử án, báo ân báo oán của Từ Hải và Thúy Kiều).

Về mặt vai trò nghệ thuật, chương 2 chứng minh hành động ngôn ngữ trực tiếp đóng vai trò thể hiện thái độ đồng cảm, trân trọng hoặc phê phán của tác giả đối với hiện thực đời sống; đồng thời trực tiếp khắc họa diện mạo, hành vi và bản chất xã hội của từng tuyến nhân vật (nhân vật chính diện như Thúy Kiều, Kim Trọng, Từ Hải; nhân vật phản diện như Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh).

Chương 3: Hành động ngôn ngữ gián tiếp trong Truyện Kiều

Chương 3 tập trung phân tích các phát ngôn có mối liên hệ gián tiếp giữa cấu trúc và chức năng, nơi hành vi tại lời thứ yếu biểu hiện bề mặt nhằm thực hiện một hành vi tại lời chính yếu khác. Luận án phân tách hệ thống hành động gián tiếp thành hai khu vực:

1. Hành động ngôn ngữ gián tiếp trong lời của tác giả:

• Hành động trình bày trong lời tác giả gián tiếp thể hiện các hành động ngôn ngữ khác: Dùng hình thức trần thuật, miêu tả bề ngoài để gián tiếp biểu cảm, gián tiếp khuyên răn, nhận định triết lí hoặc gián tiếp đánh giá nhân vật.
• Hành động hỏi trong lời tác giả gián tiếp thể hiện các hành động khác: Dùng hình thức câu hỏi (tự vấn, hỏi tu từ có dấu hỏi hoặc không có dấu hỏi) để gián tiếp bộc lộ cảm xúc xót thương, than vãn hoặc khẳng định số phận oan nghiệt của con người.

2. Hành động ngôn ngữ gián tiếp trong lời của nhân vật:

• Hành động trình bày gián tiếp thực hiện hành vi cầu khiến, từ chối, than trách, biểu cảm hoặc thề bồi.
• Hành động hỏi gián tiếp: Câu hỏi dùng để cầu khiến (nhờ cậy, khuyên can, ra lệnh), câu hỏi dùng để biểu cảm (than thở, đau đớn), câu hỏi dùng để khẳng định, phủ định hoặc chất vấn, đe dọa (như phát ngôn của Hoạn Thư, Thúy Kiều, Giác Duyên).
• Hành động cầu khiến gián tiếp thể hiện hành động biểu cảm hoặc cảnh cáo.
• Hành động biểu cảm gián tiếp thể hiện hành động cầu khiến, khuyên can hoặc kết án.

Vai trò của hành động gián tiếp được luận án làm rõ qua việc diễn tả chiều sâu tâm lí phức tạp, sự giằng xé nội tâm của Thúy Kiều, sự khôn ngoan giảo quyệt của Hoạn Thư, vẻ trượng phu của Từ Hải và sự yếu mềm của Thúc Sinh.

Chương 3 còn thực hiện nội dung so sánh đối chiếu giữa Truyện Kiều và Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân về cách thể hiện gián tiếp. Kết quả đối chiếu chỉ ra những điểm giống nhau về cấu trúc cốt truyện và mục đích hành động của nhân vật; đồng thời chỉ rõ sự khác biệt: Trong tác phẩm của Thanh Tâm Tài Nhân (văn xuôi chương hồi), các hành động giao tiếp thiên về trực ngôn, bộc lộ sự kiện cụ thể; trong khi ở Truyện Kiều của Nguyễn Du (truyện thơ lục bát), tác giả tăng cường mật độ các hành động gián tiếp, đặc biệt là gián tiếp biểu cảm và gián tiếp nhận định triết lí, tạo nên tính đa nghĩa và chất trữ tình sâu sắc.

Hệ thống bảng số liệu thống kê được tác giả xây dựng trong luận án phản ánh toàn bộ các phân loại nêu trên:

STT bảng	Tên bảng thống kê trong luận án	Nội dung phản ánh
Bảng 1	Sự thể hiện các hành động ở lời qua các loại câu	Mối quan hệ giữa cấu trúc các loại câu với hiệu lực ở lời
Bảng 2, 7	Phân loại HĐNN theo chức năng của hành động	Thống kê số lượng, tỉ lệ các nhóm HĐNN theo chức năng
Bảng 3	Phân loại HĐNN trực tiếp theo lời tác giả trùng với suy nghĩ nhân vật	Tần số xuất hiện của hình thức lời nửa trực tiếp trong văn bản
Bảng 4	Phân loại HĐ cầu khiến có phụ từ, động từ tình thái	Các phương tiện hình thức biểu thị hành động cầu khiến
Bảng 5	Phân loại HĐNN cầu khiến theo vị từ ngôn hành	Thống kê các vị từ ngôn hành cầu khiến cụ thể trong văn bản
Bảng 6	Hành động hỏi trực tiếp trong lời tác giả và lời nhân vật	Phân bố hành động hỏi trực tiếp theo chủ thể phát ngôn
Bảng 8	Phân loại HĐNN GT theo chủ thể phát ngôn	Phân bố hành động gián tiếp giữa lời người kể và lời nhân vật
Bảng 9	Phân loại HĐ trình bày trong lời tác giả GT thể hiện các HĐNN khác	Các đích tại lời gián tiếp được biểu hiện qua hành vi trình bày
Bảng 10	Phân loại HĐ hỏi trong lời tác giả gián tiếp thể hiện các HĐNN khác	Các chức năng gián tiếp được thực hiện qua câu hỏi của người kể
Bảng 11	Phân loại HĐ hỏi trong câu có dấu hỏi cuối câu GT thể hiện các HĐNN khác	Hành động hỏi gián tiếp có dấu hiệu dấu chấm hỏi hình thức
Bảng 12	Phân loại HĐ hỏi trong câu có dấu hỏi cuối câu GT thể hiện HĐNN khác theo chủ thể phát ngôn	Phân bố chủ thể sử dụng câu hỏi có dấu hỏi mang nghĩa gián tiếp
Bảng 13	Phân loại HĐ hỏi trong câu không có dấu hỏi cuối câu GT thể hiện HĐNN khác	Các phát ngôn nghi vấn gián tiếp không dùng dấu hỏi kết thúc
Bảng 14	Phân loại HĐNN GT thể hiện HĐNN khác trong hai tác phẩm	Đối chiếu tổng thể hành động gián tiếp giữa Kiều và Kim Vân Kiều truyện
Bảng 15	Phân loại HĐ trình bày GT thể hiện HĐNN khác trong hai tác phẩm	Đối chiếu hành vi trình bày gián tiếp giữa hai tác phẩm
Bảng 16	Phân loại HĐ hỏi GT thể hiện HĐNN khác trong hai tác phẩm	Đối chiếu hành vi hỏi gián tiếp giữa hai tác phẩm
Bảng 17	Phân loại HĐNN GT theo chủ thể phát ngôn trong hai tác phẩm	So sánh tỉ lệ sử dụng hành động gián tiếp theo chủ thể giữa hai tác phẩm

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lí luận:

• Luận án góp phần hệ thống hóa các vấn đề lí thuyết về hành động ngôn ngữ ở lời, đặc biệt là tiêu chí nhận diện và phân loại hành vi ở lời trực tiếp và gián tiếp.
• Làm rõ mối quan hệ giữa phân loại hành động ở lời và phân loại câu theo mục đích nói; đề xuất mô hình phân loại câu tiếng Việt sáu thành phần (bổ sung kiểu câu cam kết và câu tuyên bố) nhằm bao quát đầy đủ các đích ngữ dụng trong giao tiếp.
• Xác lập khung miêu tả hành động ngôn ngữ chuyên biệt cho thể loại truyện thơ tiếng Việt, chỉ rõ đặc trưng phân biệt giữa ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ người kể chuyện trong văn vần so với văn xuôi.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh toàn diện và hệ thống dữ liệu định lượng, định tính về các hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều thông qua việc thống kê, phân loại, bóc tách các biểu thức ngôn hành và phương tiện chỉ dẫn lực ngôn trung.
• Khẳng định giá trị nghệ thuật ngôn từ của Nguyễn Du thông qua việc khai thác linh hoạt mối quan hệ cấu trúc - chức năng, chứng minh hiệu quả của hành động trực tiếp và gián tiếp trong việc khắc họa tính cách nhân vật và bộc lộ tư tưởng nhân đạo của tác giả.
• Phát hiện những nét sáng tạo riêng biệt của Nguyễn Du khi chuyển hóa tác phẩm văn xuôi chương hồi của Thanh Tâm Tài Nhân thành truyện thơ lục bát, thể hiện qua sự thay đổi tần suất và phương thức sử dụng các hành vi ngôn ngữ gián tiếp.
• Đề xuất giải pháp vận dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giáo dục: cung cấp ngữ liệu, bài tập và phương pháp tiếp cận ngữ dụng học cho giáo viên, tác giả sách giáo khoa và các nhà biên soạn tài liệu bồi dưỡng môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu do tác giả xác định, luận án chỉ tập trung khảo sát các hành động ở lời (hành động trực tiếp và hành động gián tiếp), chưa mở rộng khảo sát hành vi mượn lời (hiệu lực sau lời tác động đến tâm lí, hành vi ngoài ngôn ngữ của người tiếp nhận).

Nội dung so sánh đối chiếu với Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân mới chỉ dừng lại ở phạm vi hành động ngôn ngữ gián tiếp như một thao tác bổ trợ, chưa tiến hành đối chiếu toàn diện hệ thống hành động trực tiếp giữa hai văn bản. Đồng thời, nguồn ngữ liệu khảo sát mới căn cứ trên một văn bản phiên âm duy nhất là bản của Đào Duy Anh (1974).

Hướng phát triển tiếp theo được tác giả gợi mở là mở rộng quy trình phân tích hành động ngôn ngữ sang các thể loại văn học khác trong văn học trung đại và hiện đại Việt Nam (như kịch bản tuồng, chèo, tiểu thuyết văn xuôi), cũng như đào sâu hơn việc ứng dụng lí thuyết ngữ dụng học vào thiết kế các hoạt động dạy học tích hợp Ngữ văn trong nhà trường.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Việt Nam và Văn học Việt Nam trong việc tiếp cận phương pháp phân tích diễn ngôn tác phẩm văn chương bằng công cụ ngữ dụng học.
• Giáo viên môn Ngữ văn cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông khi giảng dạy các đoạn trích Truyện Kiều và các bài học về hành động nói, hội thoại, phong cách học.
• Các chuyên gia phát triển chương trình giáo dục, tác giả biên soạn sách giáo khoa và sách tham khảo môn Ngữ văn trong việc khai thác ngữ liệu Truyện Kiều để xây dựng hệ thống bài tập thực hành giao tiếp tiếng Việt.

Phần có giá trị tham khảo chuyên sâu nhất là hệ thống tiêu chí nhận diện phát ngôn, mô hình phân loại sáu kiểu câu theo mục đích phát ngôn tại Chương 1 và toàn bộ phương pháp xử lý hành vi gián tiếp cùng hệ thống bảng số liệu tại Chương 3.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án căn cứ vào tiêu chí hình thức nào để nhận diện đơn vị một hành động ngôn ngữ trong văn bản Truyện Kiều?

Luận án coi văn bản Truyện Kiều là một chỉnh thể giao tiếp. Tác giả quy ước mỗi câu (phát ngôn) tương ứng với một hành động ngôn ngữ. Dấu hiệu hình thức để phân định các phát ngôn là dấu kết thúc câu trong văn bản phiên âm, bao gồm dấu chấm, dấu chấm than và dấu chấm hỏi. Sau đó, tác giả dựa vào vị từ ngôn hành, các từ chuyên dụng và ngữ cảnh giao tiếp để xác định hành động ngôn ngữ chính yếu của phát ngôn.

2. Vì sao luận án đề xuất bổ sung hai kiểu câu cam kết và câu tuyên bố vào hệ thống phân loại câu theo mục đích nói?

Ngữ pháp truyền thống thường chia câu theo mục đích nói thành bốn loại: trình bày, nghi vấn, cầu khiến và cảm thán. Tác giả luận án cho rằng cách chia này chưa bao quát được các phát ngôn mang hiệu lực cam kết (hứa, thề, cam đoan) và tuyên bố (tuyên án, kết tội). Do đó, dựa trên khung phân loại năm lớp hành vi ở lời của J. Searle, luận án đề xuất bổ sung kiểu câu cam kết và câu tuyên bố để thiết lập hệ thống sáu loại câu tương ứng với các nhóm hành động ở lời trong thực tế hành ngôn.

3. Sự khác nhau giữa việc phân loại nhóm hành động ở Chương 2 và Chương 3 trong luận án là gì?

Tại Chương 2 (Hành động ngôn ngữ trực tiếp), tác giả khảo sát năm nhóm hành động theo đúng phân loại của J. Searle gồm: Trình bày, Điều khiển, Biểu cảm, Cam kết, Tuyên bố (nhóm điều khiển gồm cả hỏi và cầu khiến trực tiếp). Tại Chương 3 (Hành động ngôn ngữ gián tiếp), do số lượng ngữ liệu lớn và tính chất biểu hiện gián tiếp rất đa dạng, tác giả tách nhóm điều khiển thành hai nhóm riêng biệt là nhóm hành động hỏi và nhóm hành động cầu khiến để khảo sát chi tiết.

4. Luận án sử dụng những văn bản ngữ liệu cụ thể nào để khảo sát và đối chiếu?

Ngữ liệu chính của Truyện Kiều được trích xuất từ văn bản do Đào Duy Anh khảo cứu và chú giải trong cuốn Từ điển Truyện Kiều do Nhà xuất bản Khoa học ấn hành năm 1974. Ngữ liệu so sánh đối chiếu được lấy từ tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân theo bản dịch của Nguyễn Đức Vân và Nguyễn Khắc Hanh, do Nguyễn Đăng Na hiệu đính, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm ấn hành năm 2008.

5. Luận án dựa trên những tiêu chí cấu trúc - ngữ pháp nào để phân biệt động từ ngữ vi với động từ trình bày?

Luận án xác định động từ ngữ vi (performative verb) dựa trên ba tiêu chí nghiêm ngặt: chủ ngữ của phát ngôn phải ở ngôi thứ nhất; bổ ngữ của động từ vị ngữ phải ở ngôi thứ hai; động từ vị ngữ thể hiện hành động xảy ra ngay tại thời điểm nói (ở thời hiện tại) và không kết hợp với các phụ từ chỉ thời gian hay thể tình thái như đã, sẽ, đang, vừa, mới, rồi. Nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn này, động từ chỉ hành vi nói năng sẽ hoạt động như một động từ trình bày thông thường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Hành động ngôn ngữ trong Truyện Kiều" của tác giả Dương Thị Thúy Vinh là công trình nghiên cứu hệ thống về các hành vi ở lời trực tiếp và gián tiếp trong kiệt tác của Nguyễn Du trên nền tảng ngữ dụng học. Bằng việc phân tách phát ngôn qua tiêu chí ngữ pháp và ngữ cảnh, tác giả đã thống kê, phân loại và miêu tả đặc điểm của từng nhóm hành động trong lời kể chuyện và lời thoại nhân vật, đồng thời chỉ ra tính độc lập của các kiểu câu cam kết và tuyên bố trong tiếng Việt. Kết quả đối chiếu với Kim Vân Kiều truyện đã làm sáng tỏ nét sáng tạo riêng biệt của Nguyễn Du trong nghệ thuật tổ chức phát ngôn gián tiếp ở thể loại truyện thơ lục bát. Công trình cung cấp nguồn tư liệu học thuật và gợi mở các giải pháp ứng dụng thiết thực cho hoạt động nghiên cứu ngôn ngữ, giảng dạy Ngữ văn và biên soạn sách giáo khoa phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề: Trong giao tiếp, chúng ta có những hành vi như: hỏi, trả lời, ra lệnh, yêu cầu, đề nghị, khẳng định, cam kết, khuyên bảo. Khi các hành vi này được thực hiện ngay trong lời nói thì chúng được gọi là hành vi tại lời. Gọi là hành vi tại lời vì chúng nằm ngay trong hành vi tạo lời (Dẫn theo [11, tr. Như vậy, hành động ở lời được hiểu là hành động người nói thực hiện ngay khi nói năng để tạo ra hiệu quả thuộc ngôn ngữ.

Đó là những hành động như: hỏi, đề nghị, ra lệnh, yêu cầu, cảm ơn, xin lỗi, cam kết, hứa, thề. Khác với các hành động tạo lời và hành động ở lời, hành động mượn lời, theo cách hiểu của J. Austin, là hành động thông qua phương tiện ngôn ngữ để gây ra ở người nghe hiệu quả nhất định ngoài ngôn ngữ (sự tác động đến tâm lí, hoạt động của người nghe). Chẳng hạn, khi chủ tọa nói: “Tôi tuyên bố khai mạc đại hội” thì phát ngôn (là sản phẩm của hành động tạo lời) này sẽ dẫn đến hiệu quả là mọi người trong hội nghị ngừng nói chuyện và chờ đợi những nghi thức tiếp theo của hội nghị.

(Dẫn theo [11, tr. Trong ba loại hành động ngôn ngữ (hành động tạo lời, hành động ở lời, hành động mượn lời) thì hành động ở lời được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm không chỉ bởi tính phức tạp của nó mà còn bởi nó liên quan chặt chẽ đến mặt nội dung của ngôn ngữ nói chung, của câu (phát ngôn) nói riêng. Nội dung quan trọng trong việc nghiên cứu hành động ở lời là việc xác định các điều kiện dùng hành động ở lời, việc phân loại, xác định các lớp hành động ở lời và chỉ ra ranh giới giữa chúng. Đây là vấn đề phức tạp và không có sự thống nhất hoàn toàn giữa các nhà nghiên cứu.

Về điều kiện dùng các hành động ở lời J. Austin và John Searle (J. Searle) đã nói đến những điều kiện dùng các hành vi ở lời sau đây: - Điều kiện chung (general condition) đối với những người tham gia giao tiếp là họ phải hiểu ngôn ngữ đang sử dụng. - Điều kiện nội dung (content condition) quy định những điều cần thiết cho việc thực hiện hành động ngôn từ.

Chẳng hạn, đối với hành động hứa thì nội dung đòi hỏi cái sự kiện tương lai sẽ là hành động của người nói (và thường là hành động tốt đẹp). - Điều kiện ban đầu (preparatory condition) quy định những gì liên quan đến sự cần thiết để hành động ngôn từ được thực hiện. Chẳng hạn, hành động mệnh lệnh thì đòi hỏi người nói phải ở vị thế cao hơn, có quyền để buộc người nghe thực hiện. - Điều kiện chân thực hay chân thành (sincerity condition) quy định người nói phải chân thành trong nội dung phát ngôn: Hứa thì phải thực sự có ý định thực hiện lời hứa, ra lệnh thì phải thực sự tin mình có quyền ra lệnh và người khác nghe sẽ chấp hành.

- Điều kiện thiết yếu hay cơ bản (essential condition) quy định trách nhiệm và sự ràng buộc của người nói. Khi hứa hẹn bằng lời, người nói đã gắn mình vào trách nhiệm thực hiện lời hứa. Khi ra lệnh, trách nhiệm và sự ràng buộc lại gắn vào người nghe. (Dẫn theo [15, tr.

Sự phân loại hành động ở lời - các lớp cơ bản Trong nghiên cứu về hành động ở lời, việc phân loại hành động này (xác định các lớp, tiểu lớp trong nó với những tên gọi cụ thể) là vấn đề quan trọng nhưng cũng là vấn đề rất phức tạp và ý kiến của các nhà nghiên cứu thường không có sự thống nhất. Austin chia các hành động tại lời thành 5 lớp: 1. Hành xử (gồm những hành động thể hiện hoạt động quyền lực, luật lệ hay thế lực, như: chỉ định, miễn trừ, rút phép thông công, bổ nhiệm, ra lệnh, đặt tên, kết án, bầu cho, truyền lại, di chúc, biện hộ,. Cam kết (gồm những hành động ràng buộc người nói vào những trách nhiệm, nghĩa vụ nhất định, như: hứa hẹn, kí kết, giao kèo, thỏa thuận, giao ước, thề bồi, cá cược, tỏ lời,.

Ứng xử (gồm những hành động phản ứng lại những cách xử sự của người khác, những hành động đáp ứng những sự kiện hữu quan có liên quan đến thân phận và thái độ của người khác, như: xin lỗi, cảm ơn, ca ngợi, chúc mừng, chia buồn, phê phán, chê trách, nguyền rủa, thách thức, ngờ vực,. Bày tỏ (gồm những hành động dùng để trình bày các quan niệm, dẫn dắt các lập luận, giải thích từ ngữ, bảo đảm sự quy dẫn, như: khẳng định, phủ định, bác bỏ, trả lời, đưa ví dụ, giải thích, minh họa, báo cáo luận điểm,. (Dẫn theo [11, tr. 23-24]) Nhận xét về cách phân loại của J.

Austin, Nguyễn Đức Dân cho rằng "Sự phân loại trên đây, chính J. Austin cũng nhận thấy còn có những điều không thỏa đáng: có chỗ chồng chéo, có chỗ còn mơ hồ, không xác định được một cách rõ ràng. Không tán thành cách phân loại của J. Searle "chủ trương phân loại các hành động ngôn ngữ dựa vào 3 tiêu chí cơ bản là: 1.

Đích tại lời (mục đích của hành động); 2. Hướng của "sự ăn khớp" (mối quan hệ "ăn khớp" giữa “ngôn từ” với “hiện thực khách quan”); 3. Trạng thái tâm lí được biểu hiện (lòng tin vào nội dung mệnh đề nêu trong câu). Dựa trên 3 tiêu chí cơ bản này và một số phương diện bổ sung khác, J.

Searle chia các hành động tại lời (hành vi tại lời) thành 5 lớp: 1. Lớp biểu hiện (còn được dịch là trình bày, gồm các hành động như: khẳng định, tường thuật, miêu tả, thông tin, giải thích,. Lớp 12 chi phối (còn được dịch là điều khiển, gồm các hành động như: ra lệnh, thách thức, hỏi, yêu cầu, đề nghị, cho phép,. Lớp cam kết (gồm các hành động như: cam đoan, thề, hứa, cho, tặng, biếu,.

Lớp biểu cảm (gồm các hành động như: xin lỗi, chúc mừng, tán thưởng, cảm ơn, mong muốn, ruồng rẫy, biểu lộ tình cảm vui thích hay khó chịu,. Lớp tuyên bố (gồm các hành động như: tuyên bố, kết tội, từ chức, khai trừ, rút phép thông công…) (Dẫn theo [11, tr. So sánh cách phân loại của J. Searle, Nguyễn Đức Dân đã chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt.

Sự tương đồng là ở chỗ các lớp Biểu hiện, Cam kết, Biểu cảm của J. Searle có sự tương ứng (mặc dù không hoàn toàn) với các lớp Bày tỏ, Cam kết, Ứng xử của J. Các lớp hành động còn lại ở hai tác giả có sự khác biệt nhiều hơn. Mặc dù đến nay, ngôn ngữ học vẫn chưa có được sự thống nhất trong việc phân loại các hành động ở lời nhưng có thể thấy cách phân loại hành động ở lời của J.

Searle (đã chỉ ra ở trên) là cách phân loại được sử dụng, trích dẫn nhiều nhất trong các công trình nghiên cứu về ngữ pháp và ngữ dụng học. [Nguyễn Đức Dân, 2000, tr. 34], [Nguyễn Thiện Giáp, 2000, tr. 46-50], [Bùi Minh Toán, 2008, tr.

Về sự phân biệt hành động ở lời trực tiếp và hành động ở lời gián tiếp Trong việc phân loại hành động ở lời, một vấn đề cũng được nhiều nhà nghiên cứu đặt ra là sự phân biệt hành động ở lời trực tiếp (hành động trực tiếp) với hành động ở lời gián tiếp (hành động gián tiếp). Theo George Yule thì “Chừng nào có một mối liên hệ trực tiếp giữa một cấu trúc và một chức năng, thì ta có một hành động nói trực tiếp (direct speech act). Chừng nào có một mối liên hệ gián tiếp giữa một cấu trúc và một chức năng, thì ta có một hành động nói gián tiếp” [58, tr. Recanaci cho rằng: Trong thực tế sử dụng ngôn ngữ, do nhiều lí do, người nói sử dụng hành vi ngôn ngữ này nhưng lại nhằm đạt đến hiệu lực ở 13 lời của hành vi ngôn ngữ khác.

Trong trường hợp đó, ta sẽ có hành vi ngôn ngữ gián tiếp. Theo ông, để xác định hành vi ngôn ngữ gián tiếp, người ta làm như sau: Trước hết, người nghe suy ra rằng người nói hình thành một động lực nói năng có liên quan đến tiềm năng về hiệu lực ở lời của câu được nói ra; tiếp đó, căn cứ vào tình huống phát ngôn, anh ta sẽ xác định hành vi nói năng nào đang được thực hiện để rồi cuối cùng nếu như các hành vi trực tiếp đó vi phạm một/ một số phương châm hội thoại một cách rõ ràng thì anh ta suy ra rằng một hành vi thứ hai đã được thực hiện một cách gián tiếp. (Dẫn theo [11, tr. Như vậy, theo quan niệm của các Recanaci, có thể hiểu hành vi ngôn ngữ trực tiếp như là một sự nói thẳng, công khai, không giấu giếm một điều gì đó.

Một hành vi ngôn ngữ gián tiếp, ngược lại, là điều không được nói ra lớn hơn/ khác hơn điều được nói ra. Searle - người đề xuất khái niệm hành vi ngôn ngữ gián tiếp, định nghĩa hành vi tại lời gián tiếp như sau: "Một hành vi tại lời được thực hiện gián tiếp qua một hành vi tại lời khác sẽ được gọi là một hành vi gián tiếp." (Dẫn theo [11, tr. Chẳng hạn, câu: Anh có thể chuyển ve muối cho tôi được không? (Can you pass the salt?) “tuy hình thức thì có hành vi tại lời là hỏi nhưng mục đích lại không phải là hỏi mà là một hành vi đề nghị. Như vậy, hành vi tại lời đề nghị này đã được thực hiện gián tiếp qua hành vi tại lời hỏi.

Chúng ta nói hành vi tại lời đề nghị là một hành vi ngôn ngữ gián tiếp.” (Dẫn theo [11, tr. Hành vi tại lời gián tiếp có hai đặc điểm đáng chú ý: a) Một hành vi gián tiếp có thể được thực hiện qua những hành vi tại lời khác nhau. Ví dụ: a) Tôi muốn anh bật quạt lên. b) Anh có thể bật quạt lên được không? 14 Những câu a), b) có hành vi tại lời là bày tỏ mong muốn và hỏi nhưng cả hai đều có hành vi gián tiếp là đề nghị.

b) Cùng một hành vi tại lời có thể tạo ra những hành vi gián tiếp khác nhau. Ví dụ: a) Mấy giờ rồi em? (hỏi một học sinh đến lớp quá trễ) b) Mấy giờ rồi con? (Ngày mai thi học kì rồi đó!) Những câu a), b) đều có hành vi tại lời là hỏi nhưng có các hành vi gián tiếp là phê phán hoặc nhắc nhở, yêu cầu (không xem video) (Dẫn theo [11, tr. Theo cách hiểu của J. Searle, về hành động ở lời trực tiếp và hành vi ở lời gián tiếp có thể nhận thấy một điều đáng chú ý: Một câu (ví dụ, câu: Anh có thể chuyển ve muối cho tôi được không?