Đối Chiếu Phương Thức Biểu Đạt Khả Năng Trong Tiếng Hán Và Tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ đối chiếu phương thức biểu đạt khả năng trong tiếng hán và tiếng việt

• Tác giả: Hồ Thị Nguyệt Thắng
• Người hướng dẫn: Phó Giáo Sư Nguyễn Hoàng Anh
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ
• Đề tài: Đối Chiếu Phương Thức Biểu Đạt Khả Năng Trong Tiếng Hán Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 版权声称
• 符号缩写说明
• 目录
• 表目录
• 图目录
• 前言
• 1. 第一章: 理论依据及相关研究综述
• 1.1. 汉、越能性范畴相关研究成果综述
• 1.2. 汉语能性范畴的研究成果
• 1.2.1. 现代汉语表达能性范畴的词汇手段研究综述
• 1.2.2. 能性助动词的研究现状
• 2. 第二章: 汉、越表达能性范畴的词汇表达手段之对比
• 2.1. 汉、越能性范畴的词汇表达手段
• 2.2. 汉、越能性词对比
• 2.2.1. 汉、越能性词数量对比
• 2.2.2. 汉、越语能性词的使用频率对比
• 2.2.3. 汉、越能性词的语法特征对比
• 2.3. 汉语表能性范畴的典型成员与越南语的相应表达方式
• 2.3.1. 能性词“会”在越南语中的相对应表达方式
• 2.3.2. 能性词“能”与在越南语的相应表达方式
• 2.3.3. 能性词“可以”与在越南语的相对应表达方式
• 3. 第三章: 汉、越表达能性范畴的语法表达手段之对比
• 3.1. 汉、越语能性结构的特点
• 3.1.1. 汉语能性结构的特点
• 3.1.2. 越南语能性结构的特点
• 3.1.3. 汉、越语能性结构对比
• 3.1.3.1. 汉、越能性结构使用频率对比
• 3.1.3.2. 汉、越能性结构中 V 和 C 的特点对比
• 3.1.3.3. 汉、越能性结构的语义特点对比
• 3.1.3.4. 汉、越能性结构的语法特点对比
• 3.1.3.5. 汉、越能性结构的语用特点对比
• 3.2. 汉语常用能性结构与越南语相应的表达方式
• 3.2.1. “V 得/不 C”与越南相对应的表达方式
• 3.2.2. “V 得/不了”与越南相对应的表达方式
• 3.2.3. “V 得/不得”与越南相对应的表达方式
• 参考文献
• 发表的相关论文列表
• 致谢

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan về phương thức biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Phương thức biểu đạt khả năng là một phạm trù ngữ pháp quan trọng phản ánh khả năng thực hiện hành động hoặc sự kiện trong ngôn ngữ. Trong tiếng Hán và tiếng Việt, phạm trù này được thể hiện qua nhiều hình thức từ vựng và cấu trúc ngữ pháp khác nhau. Việc nghiên cứu đối chiếu phương thức biểu đạt khả năng giữa hai ngôn ngữ này không chỉ giúp làm rõ đặc điểm ngôn ngữ học mà còn hỗ trợ hiệu quả trong giảng dạy và dịch thuật. Theo nghiên cứu của Hồ Thị Nguyệt Thắng (2020), phương thức biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt bao gồm hai nhóm chính: phương tiện biểu đạt bằng từ vựng và phương tiện biểu đạt bằng cấu trúc ngữ pháp. Các từ khóa quan trọng như phương thức biểu đạt khả năng, biểu đạt khả năng trong tiếng Hán, biểu đạt khả năng trong tiếng Việt được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu này nhằm làm rõ các đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp của phạm trù này.

1.1. Khái quát về phạm trù biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Phạm trù biểu đạt khả năng phản ánh sự kết hợp giữa năng lực chủ thể và điều kiện khách quan để thực hiện hành động. Trong tiếng Hán, phạm trù này được thể hiện qua các từ như “能 (néng)”, “会 (huì)”, “可以 (kěyǐ)”, trong khi tiếng Việt sử dụng các từ như “có thể”, “được”, “biết”. Các từ này không chỉ biểu thị khả năng thực tế mà còn bao hàm các sắc thái về điều kiện, sự cho phép và dự đoán. Việc phân loại các nghĩa phụ của phạm trù này giúp làm rõ sự đa dạng trong cách biểu đạt và sử dụng trong từng ngôn ngữ.

1.2. Vai trò của nghiên cứu đối chiếu phương thức biểu đạt khả năng

Nghiên cứu đối chiếu giúp nhận diện sự tương đồng và khác biệt trong cách biểu đạt khả năng giữa tiếng Hán và tiếng Việt, từ đó hỗ trợ việc giảng dạy tiếng Hán cho người Việt và ngược lại. Ngoài ra, việc hiểu rõ các phương thức biểu đạt khả năng còn giúp nâng cao chất lượng dịch thuật, tránh nhầm lẫn trong việc sử dụng các từ và cấu trúc biểu thị khả năng. Theo Hồ Thị Nguyệt Thắng (2020), đây là lĩnh vực còn nhiều khoảng trống nghiên cứu, đặc biệt là về sự phân công chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa giữa các phương tiện biểu đạt.

II. Phân tích các vấn đề và thách thức trong biểu đạt khả năng tiếng Hán và tiếng Việt

Biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt gặp phải nhiều thách thức do tính đa nghĩa và sự đa dạng trong cách sử dụng từ vựng và cấu trúc ngữ pháp. Các từ biểu đạt khả năng thường mang nhiều sắc thái nghĩa khác nhau, dễ gây nhầm lẫn cho người học và dịch giả. Ngoài ra, sự khác biệt về cấu trúc câu và cách kết hợp từ cũng tạo ra những khó khăn trong việc chuyển đổi ngôn ngữ chính xác. Nghiên cứu của Hồ Thị Nguyệt Thắng chỉ ra rằng, mặc dù tiếng Hán có số lượng từ biểu đạt khả năng nhiều hơn, nhưng cấu trúc ngữ pháp biểu đạt khả năng trong tiếng Việt lại có những đặc điểm riêng biệt, không thể dịch một cách máy móc.

2.1. Những khó khăn trong việc phân biệt nghĩa của từ biểu đạt khả năng

Các từ như “能”, “会”, “可以” trong tiếng Hán và “có thể”, “được”, “biết” trong tiếng Việt đều có thể biểu thị khả năng, nhưng mỗi từ lại có những sắc thái nghĩa và phạm vi sử dụng khác nhau. Ví dụ, “会” trong tiếng Hán vừa có thể chỉ khả năng học được một kỹ năng, vừa có thể biểu thị dự đoán tương lai, trong khi “có thể” trong tiếng Việt chủ yếu mang nghĩa khả năng hoặc sự cho phép. Việc phân biệt rõ các nghĩa này đòi hỏi người học phải nắm vững ngữ cảnh và đặc điểm ngữ pháp của từng ngôn ngữ.

2.2. Thách thức trong việc chuyển đổi cấu trúc ngữ pháp biểu đạt khả năng

Tiếng Hán sử dụng cấu trúc bổ ngữ khả năng như “V得/不C” để biểu thị khả năng thực hiện hành động, trong khi tiếng Việt thường dùng cấu trúc “(không) V + M” với các trợ từ như “được”, “nổi”, “xuể”, “kịp”. Sự khác biệt này không chỉ về hình thức mà còn về cách thức kết hợp với các thành phần khác trong câu, gây khó khăn cho việc dịch và giảng dạy. Ngoài ra, các dạng phủ định và câu hỏi trong biểu đạt khả năng cũng có sự khác biệt đáng kể giữa hai ngôn ngữ.

III. Hướng dẫn phân tích phương thức biểu đạt khả năng qua từ vựng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Phân tích từ vựng biểu đạt khả năng là bước quan trọng để hiểu rõ cách thức biểu đạt và sự khác biệt giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Các từ biểu đạt khả năng trong tiếng Hán bao gồm động từ khả năng, trợ động từ, trạng từ và danh từ khả năng. Tương tự, tiếng Việt cũng có các từ tương ứng với chức năng tương tự. Việc phân loại và so sánh các từ này giúp làm rõ chức năng ngữ pháp và ngữ nghĩa của từng từ, từ đó hỗ trợ việc học và dịch chính xác.

3.1. Đặc điểm từ vựng biểu đạt khả năng trong tiếng Hán

Tiếng Hán có nhiều từ biểu đạt khả năng như động từ “会”, “能”, trợ động từ “可以”, trạng từ “也许”, “大概” và danh từ “能力”, “可能”. Các từ này thường đa nghĩa và có thể biểu thị các sắc thái khác nhau của khả năng như năng lực chủ thể, điều kiện khách quan, sự cho phép hay dự đoán. Ví dụ, “会” vừa có thể chỉ khả năng học được một kỹ năng, vừa biểu thị dự đoán tương lai. Sự đa dạng này tạo nên sự phong phú nhưng cũng gây khó khăn trong việc phân biệt và sử dụng đúng ngữ cảnh.

3.2. Đặc điểm từ vựng biểu đạt khả năng trong tiếng Việt

Tiếng Việt sử dụng các từ như “có thể”, “được”, “biết”, “sẽ”, “không thể” để biểu thị khả năng. Các từ này cũng mang nhiều sắc thái nghĩa khác nhau, từ khả năng thực tế, sự cho phép đến dự đoán. Ví dụ, “được” thường dùng để biểu thị sự cho phép hoặc khả năng thực hiện hành động trong điều kiện khách quan, trong khi “có thể” mang nghĩa rộng hơn, bao gồm cả khả năng và dự đoán. Việc sử dụng các từ này cần dựa vào ngữ cảnh và cấu trúc câu để đảm bảo chính xác.

3.3. So sánh từ vựng biểu đạt khả năng giữa tiếng Hán và tiếng Việt

Mặc dù tiếng Hán và tiếng Việt có nhiều từ biểu đạt khả năng tương đồng về mặt chức năng, nhưng sự khác biệt về sắc thái nghĩa và phạm vi sử dụng là rõ ràng. Tiếng Hán có số lượng từ biểu đạt khả năng đa dạng hơn và thường có sự phân chia rõ ràng giữa các loại khả năng như năng lực, điều kiện, sự cho phép. Trong khi đó, tiếng Việt có xu hướng sử dụng các từ đa chức năng hơn, phụ thuộc nhiều vào ngữ cảnh để xác định nghĩa chính xác. Việc so sánh này giúp làm rõ sự phân công chức năng trong từng ngôn ngữ và hỗ trợ việc học tập, dịch thuật hiệu quả.

IV. Phương pháp đối chiếu cấu trúc ngữ pháp biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Cấu trúc ngữ pháp là phương tiện quan trọng để biểu đạt khả năng trong cả tiếng Hán và tiếng Việt. Tiếng Hán nổi bật với cấu trúc bổ ngữ khả năng như “V得/不C”, còn tiếng Việt sử dụng cấu trúc “(không) V + M” với các trợ từ như “được”, “nổi”, “xuể”, “kịp”. Việc phân tích và so sánh các cấu trúc này giúp nhận diện điểm tương đồng và khác biệt về mặt ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và dịch thuật.

4.1. Đặc điểm cấu trúc bổ ngữ khả năng trong tiếng Hán

Cấu trúc bổ ngữ khả năng trong tiếng Hán thường có dạng “V得/不C”, trong đó “得” hoặc “不” là từ chỉ khả năng thực hiện hành động, còn “C” là bổ ngữ chỉ kết quả hoặc trạng thái. Cấu trúc này biểu thị khả năng thực hiện hoặc không thực hiện được hành động. Ví dụ: “吃得完” (ăn xong được), “做不了” (làm không xong). Cấu trúc này có tính chặt chẽ về mặt ngữ pháp và thường đi kèm với các động từ chỉ hành động cụ thể.

4.2. Đặc điểm cấu trúc biểu đạt khả năng trong tiếng Việt

Tiếng Việt sử dụng cấu trúc “(không) V + M” để biểu thị khả năng, trong đó “M” là các trợ từ như “được”, “nổi”, “xuể”, “kịp”, “xiết”. Ví dụ: “làm được”, “uống nổi”, “đọc xuể”, “chạy kịp”. Các trợ từ này mang sắc thái khác nhau về khả năng thực hiện hành động, như khả năng về thể lực, thời gian hay số lượng. Cấu trúc này linh hoạt và thường được sử dụng trong ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày.

4.3. So sánh cấu trúc ngữ pháp biểu đạt khả năng tiếng Hán và tiếng Việt

Cả hai ngôn ngữ đều sử dụng cấu trúc bổ ngữ để biểu thị khả năng, nhưng có sự khác biệt rõ rệt về hình thức và cách thức kết hợp. Tiếng Hán có cấu trúc cố định với từ “得/不” làm trung tâm, trong khi tiếng Việt sử dụng các trợ từ đa dạng hơn và có thể kết hợp linh hoạt với động từ. Ngoài ra, cách phủ định và câu hỏi trong biểu đạt khả năng cũng khác nhau, ví dụ tiếng Hán dùng “能不能”, tiếng Việt dùng “có thể không”. Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa riêng của mỗi ngôn ngữ.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu đối chiếu phương thức biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh. Kết quả nghiên cứu giúp làm rõ các điểm tương đồng và khác biệt, từ đó đề xuất các phương pháp giảng dạy phù hợp, tránh nhầm lẫn và nâng cao hiệu quả học tập. Ngoài ra, nghiên cứu còn góp phần phát triển lý thuyết ngôn ngữ học về phạm trù khả năng và mở rộng hiểu biết về đặc điểm ngôn ngữ của hai dân tộc.

5.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt

Việc hiểu rõ các phương thức biểu đạt khả năng giúp giáo viên thiết kế bài giảng phù hợp, tập trung vào những điểm dễ gây nhầm lẫn cho người học. Ví dụ, phân biệt rõ khi nào dùng “能” hay “会” trong tiếng Hán, hay khi nào dùng “có thể” hay “được” trong tiếng Việt. Điều này giúp người học nắm vững cách sử dụng chính xác, nâng cao khả năng giao tiếp và viết văn. Ngoài ra, việc đối chiếu còn giúp xây dựng tài liệu học tập có tính hệ thống và khoa học.

5.2. Ứng dụng trong dịch thuật và nghiên cứu ngôn ngữ học

Trong dịch thuật, việc nắm vững các phương thức biểu đạt khả năng giúp dịch giả lựa chọn từ ngữ và cấu trúc phù hợp, tránh sai lệch ý nghĩa. Nghiên cứu còn cung cấp cơ sở lý thuyết cho các công trình ngôn ngữ học so sánh, góp phần làm sáng tỏ các đặc điểm ngữ pháp và ngữ nghĩa của tiếng Hán và tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu cũng mở ra hướng phát triển các công cụ hỗ trợ dịch thuật và học tập ngôn ngữ.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu tương lai về biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt

Nghiên cứu đối chiếu phương thức biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt đã làm rõ các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của phạm trù này trong hai ngôn ngữ. Mặc dù đã có nhiều kết quả quan trọng, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục khai thác, đặc biệt là sự phân công chức năng chi tiết giữa các từ và cấu trúc biểu đạt khả năng, cũng như ảnh hưởng của ngữ cảnh và văn hóa. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai bao gồm mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các phương tiện biểu đạt khác, ứng dụng công nghệ ngôn ngữ và phát triển tài liệu giảng dạy chuyên sâu.

6.1. Tổng kết những điểm chính trong nghiên cứu biểu đạt khả năng

Phạm trù biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt được thể hiện qua từ vựng và cấu trúc ngữ pháp đa dạng, với các sắc thái nghĩa phong phú. Sự khác biệt về số lượng từ, cấu trúc câu và cách sử dụng phủ định, câu hỏi tạo nên những đặc điểm riêng biệt của mỗi ngôn ngữ. Nghiên cứu đã làm rõ các phân loại ngữ nghĩa như khả năng nội tại, điều kiện khách quan, sự cho phép và dự đoán, đồng thời chỉ ra các điểm tương đồng và khác biệt quan trọng.

6.2. Hướng nghiên cứu và ứng dụng trong tương lai

Nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào việc phân tích sâu hơn về sự phân công chức năng giữa các từ biểu đạt khả năng, cũng như ảnh hưởng của ngữ cảnh giao tiếp và văn hóa đến việc lựa chọn phương thức biểu đạt. Việc ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên để phân tích dữ liệu lớn cũng là hướng đi tiềm năng. Ngoài ra, phát triển tài liệu giảng dạy và công cụ hỗ trợ học tập dựa trên kết quả nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao hiệu quả học tập và giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong đời sống tự nhiên và xã hội loài người, các hoạt động luôn gắn liền với mối quan hệ giữa mong muốn chủ quan của con người với các quy luật khách quan và chuẩn mực đạo đức xã hội. Mối quan hệ hiện thực này được phản ánh vào ngôn ngữ thông qua các cấu trúc tương ứng, hình thành nên phạm trù năng tính (phương thức biểu đạt khả năng). Cả tiếng Hán và tiếng Việt đều sở hữu hệ thống phong phú các phương tiện từ vựng và kết cấu ngữ pháp để biểu đạt ý nghĩa khả năng.

Trong tiếng Hán hiện đại, hệ thống từ biểu đạt năng tính rất đa dạng, tồn tại hiện tượng từ đa nghĩa và từ đồng nghĩa đan xen phức tạp. Các kết cấu năng tính tiếng Hán tuy số lượng không nhiều nhưng cấu tạo nội bộ và vị trí của các thành phần đồng xuất hiện lại mang tính phức tạp cao. Tương tự, hệ thống từ ngữ và kết cấu năng tính trong tiếng Việt cũng có độ phức tạp tương đương và còn nhiều vấn đề cần làm rõ. Trong lĩnh vực đối chiếu Hán - Việt, các công trình trước đây chưa khảo sát một cách toàn diện và đồng bộ cả hai phương thức từ vựng và ngữ pháp. Do đó, việc thực hiện đề tài nhằm bù đắp khoảng trống nghiên cứu này, đồng thời cung cấp tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ học đối chiếu và giảng dạy tiếng Hán tại Việt Nam.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu chính của luận án là phân tích, làm sáng tỏ các đặc điểm ngữ nghĩa, ngữ pháp của các phương thức biểu đạt phạm trù năng tính (phương thức từ vựng và phương thức ngữ pháp) trong tiếng Hán và tiếng Việt; tiến hành so sánh nội bộ từng ngôn ngữ để xác định sự phân công chức năng giữa các phương thức biểu đạt dễ gây nhầm lẫn; sau đó đối chiếu liên ngôn ngữ giữa tiếng Hán và tiếng Việt để chỉ ra các điểm tương đồng và khác biệt.

Để thực hiện mục tiêu trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể được đánh số trong văn bản:

1. Nhiệm vụ 3.1: Thảo luận lý thuyết phạm trù ngữ pháp - ngữ nghĩa, làm rõ các khái niệm liên quan đến phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt, tổng quan các kết quả nghiên cứu về phương thức biểu đạt phạm trù năng tính và nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ Hán - Việt để thiết lập khung lý thuyết cho luận án.
2. Nhiệm vụ 3.2: Khảo sát, phân tích các phương thức biểu đạt từ vựng của phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt hiện đại, làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp; tiến hành so sánh nội bộ ngôn ngữ để làm rõ sự phân công chức năng giữa các từ năng tính; đối chiếu từ năng tính giữa hai ngôn ngữ nhằm xác định các điểm tương đồng và khác biệt.
3. Nhiệm vụ 3.3: Khảo sát, phân tích các phương thức biểu đạt ngữ pháp của phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt hiện đại, làm rõ đặc điểm ngữ nghĩa và ngữ pháp; tiến hành đối chiếu hai ngôn ngữ để chỉ ra sự tương đồng và khác biệt trên các bình diện ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  1. Các phương thức biểu đạt từ vựng của phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt hiện đại, bao gồm trợ động từ năng tính, động từ năng tính, phó từ năng tính và danh từ năng tính.
  2. Các phương thức biểu đạt ngữ pháp của phạm trù năng tính trong tiếng Hán hiện đại (bổ ngữ khả năng) và các kết cấu năng tính tương ứng trong tiếng Việt.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về mặt từ vựng: Tập trung khảo sát các từ biểu đạt khả năng tiêu biểu trong tiếng Hán như "能" (năng), "可能" (khả năng), "可以" (khả dĩ/có thể), "会" (hội/biết/sẽ), "要" (yếu/sẽ), "也许" (dã hứa/có lẽ), "大概" (đại khái/chắc là)... cùng các từ ngữ tương ứng trong tiếng Việt như "có thể", "sẽ", "có lẽ", "biết", "được"...
  • Về mặt ngữ pháp: Tập trung khảo sát kết cấu bổ ngữ khả năng tiếng Hán dạng "V得C" (và dạng phủ định "V不C") đối chiếu với kết cấu năng tính tiếng Việt dạng "V(C)+M" (trong đó M gồm 5 thành tố: "được", "nổi", "xuể", "kịp", "xiết").

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được luận án điểm luận

Luận án tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu theo ba nhóm chính:

1. Nghiên cứu về phạm trù năng tính trong tiếng Hán

• Phương diện từ vựng:
  • Về phó từ năng tính: Triệu Nguyên Nhiệm (趙元任 - 1997) trong 汉语口语语法 (Ngữ pháp khẩu ngữ tiếng Hán) xếp các từ "一定", "也许", "大概" vào nhóm phó từ khả năng. Diêu Kiệt (姚杰 - 2005) nghiên cứu các phó từ phỏng đoán chủ quan "大概", "大约", "也许", "或许", "恐怕" trong tương quan kết hợp với số từ, thời gian từ và trợ động từ. Lý Thành Quân (李成军 - 2005) phân tích sự phân hóa ngữ nghĩa của phó từ "一定1" (tất yếu) và "一定2" (suy đoán).
  • Về trợ động từ năng tính: Lý Canh Điếu (李庚钓 - 1979) xác định phạm vi trợ động từ qua 5 tiêu chí ngữ pháp; Tương Hữu Kinh (将有经 - 1984) phân loại trợ động từ biểu thị khả năng và tất yếu; Vương Chấn Lai (王振来 - 2002) phân lập 59 trợ động từ thành 7 tiểu loại dựa trên phân bố cú pháp và trường nghĩa; Âu Tình (欧情 - 2007) phân loại trợ động từ tình thái thành 6 nhóm; Phương Hựu Quân và Trương Bân (方绪军, 张斌 - 2000) nghiên cứu chức năng kết hợp của thực từ; Chu Quán Minh (朱冠明 - 2003) giải thích cơ chế ẩn dụ và hoán dụ trong sự phát triển ngữ nghĩa của "能" và "须"; Tống Vĩnh Giai (宋永佳 - 2004) khảo sát dạng phủ định của "能"; Ngưu Bôn (牛奔 - 2005) khảo sát quy tắc vị trí giữa 6 trợ động từ tần suất cao ("能", "可以", "会", "可", "能够", "可能") với phó từ; Bành Lợi Trinh (彭莉贞 - 2007) nghiên cứu phủ định nội bộ của "能" trong câu phản vấn; Lý Kiếm Ảnh (李剑影 - 2007) và Dương Lê Lê (杨黎黎 - 2015) nghiên cứu trợ động từ tình thái từ góc độ tính chủ quan và chủ quan hóa.
• Phương diện ngữ pháp (Bổ ngữ khả năng):
  • Các nghiên cứu ngữ pháp miêu tả và ba bình diện: Hàn Thư Canh (韩书庚 - 2003) nghiên cứu 3 kết cấu năng tính ("V得/不C", "不/能VC", "能V得C"); Hoàng Hiểu Cầm (黄晓琴 - 2005) phân tích điều kiện chủ quan và khách quan cấu thành bổ ngữ khả năng; Sử Duy Quốc (史维国 - 2006) giải thích hiện tượng không thể thêm tu từ ngữ trước bổ ngữ khả năng; Lạc Chùy Luyện (骆锤炼 - 2007) khảo sát tính từ làm bổ ngữ khả năng; Tôn Chính Ái (孙姃爱 - 2009) phân tích 3 cấu trúc ("V得/不C", "V得/不了", "V得/不得"); Lạc Lợi Bình (骆利萍 - 2012) phân loại ngữ nghĩa của động từ V và vị ngữ trong bổ ngữ khả năng.
  • Các nghiên cứu lịch sử và ngữ pháp hóa: Yakhontov (雅洪托夫 - 1958), Chúc Mẫn Triệt (祝敏彻 - 1960), Lữ Thúc Tương (吕叔湘 - 1984), Nhạc Tuấn Phát (岳俊发 - 1984), Dương Bình (杨平 - 1989, 1990, 2001), Ota Tatsuo (太田辰夫 - 2003), Tưởng Thiệu Ngu (蒋绍愚 - 1995), Ngô Phúc Tường (吴福祥 - 2002), Triệu Trường Tài (赵长才 - 2002), Lưu Tử Du (刘子瑜 - 2003), Christine Lamarre / Kha Lý Tư (柯理思 - 2000, 2005).

2. Nghiên cứu về phạm trù năng tính trong tiếng Việt

• Nguyễn Kim Thản (1977) trong Động từ trong tiếng Việt xếp "có thể", "có lẽ", "biết", "được" vào nhóm động từ tình thái.
• Nguyễn Việt Hương (1996) trong Thực hành tiếng Việt: Dùng cho người nước ngoài miêu tả ngữ nghĩa của "có thể", cấu trúc "V+được" và dạng phủ định "không V+được".
• Huỳnh Công Hiển (2007) phân chia khả năng thành khả năng nội tại chủ quan và điều kiện khách quan ("được" và "có thể"), phân biệt trạng thái cơ bản ("được") với trạng thái duy trì ("nổi", "xuể").
• Bùi Trọng Ngoãn (2004) khảo sát nhóm động từ tình thái gồm "phải", "có thể", "được", "được phép", "không thể".

3. Nghiên cứu đối chiếu phạm trù năng tính

• Đối chiếu tiếng Hán với các ngôn ngữ khác: Lưu Thục Phương (刘淑芳 - 2007) đối chiếu bổ ngữ khả năng Hán - Nhật; Phác Trinh Cơ (朴贞姬 - 2008) và Tôn Chính Ái (2009) đối chiếu kết cấu năng tính Hán - Hàn; Hạ Diệu Nguyệt và Lâm Lục (夏妙月, 林绿 - 2015) đối chiếu tình thái Hán - Anh.
• Đối chiếu tiếng Việt với các ngôn ngữ khác: Vũ Đức Nghiệu (2002) so sánh "được, bị, phải" tiếng Việt với "ban, t'râu" tiếng Khmer; Nguyễn Thị Ngọc Hân (2008) đối chiếu "được" và "có thể" cho người Nhật; Nguyễn Thị Phương Trà (2005) đối chiếu phạm trù khả năng giữa tiếng Pháp và tiếng Việt.
• Đối chiếu Hán - Việt: Công trình của Từ Bích Diệp (徐碧叶 - 2014) 汉语和越南语能性范畴的比较研究 (Nghiên cứu so sánh phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt) đã khảo sát cấu trúc "NP + trợ động từ + VP" và "V得/不C" với kết cấu tiếng Việt "V+M" (M gồm: được, nổi, xuể).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án chỉ ra ba điểm hạn chế từ công trình đối chiếu Hán - Việt của Từ Bích Diệp (2014) và xác định đây là khoảng trống cần giải quyết:

1. Công trình trước chỉ tập trung vào trợ động từ, chưa phân tích toàn diện các phương tiện từ vựng khác như phó từ năng tính ("大概", "也许"), tính từ năng tính ("可能", "可以") và danh từ năng tính ("能力", "可能性").
2. Kết luận của Từ Bích Diệp về thang độ xác suất ngữ nghĩa của trợ động từ tiếng Hán theo trật tự "一定 > 会 > 能 > 要 > 可能" chưa hoàn toàn thỏa đáng khi kiểm chứng qua ngữ liệu văn học thực tế (ví dụ: "迟早要砸锅" cho thấy "要" biểu thị xác suất cao kết hợp với phó từ "迟早", trong khi "也许能赶上" cho thấy "能" kết hợp với phó từ xác suất thấp "也许").
3. Về kết cấu năng tính tiếng Việt, công trình trước chỉ ghi nhận 3 thành tố M ("được", "nổi", "xuể"), bỏ sót 2 thành tố quan trọng có chức năng biểu đạt năng tính trong ngữ liệu thực tế là "kịp" và "xiết" (ví dụ: "đông không đếm xiết", "chạy không thoát kịp").

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án xây dựng cơ sở nghiên cứu dựa trên 4 trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết phạm trù ngữ nghĩa và phạm trù năng tính: Kế thừa định nghĩa của Trương Địch Hoa (张涤华 - 1988) về phạm trù ngữ pháp - ngữ nghĩa, Hồ Thanh Quốc (胡清国 - 2003), Lữ Thúc Tương (1990) và Ngô Phúc Tường (2002), luận án xác lập phạm trù năng tính gồm 5 tiểu loại ngữ nghĩa:

   • Khả năng [Năng lực] (可能[能力]): Biểu thị năng lực nội tại của chủ thể sống (điển hình là con người) có đủ thể lực, trí lực, kỹ năng hoặc thuộc tính của vật thể để thực hiện hành động.
   • Khả năng [Điều kiện] (可能[条件]): Biểu thị năng lực phát sinh do các điều kiện khách quan bên ngoài cho phép.
   • Khả năng [Hoặc nhiên tính] (可能[或然性]): Biểu thị sự suy đoán, phỏng đoán của người nói dựa trên năng lực suy luận nhận thức đối với khả năng xảy ra của sự việc.
   • Khả năng [Hứa khả] (可能[许可]): Biểu thị sự hạn chế mang tính đạo nghĩa khách quan từ quy tắc đạo đức, luật pháp, quy ước xã hội.
   • Khả năng [Chuẩn hứa] (可能[准许]): Biểu thị khả năng hành động dựa trên sự cho phép mang tính chủ quan của cá nhân.

2. Lý thuyết ngôn ngữ học đối chiếu: Vận dụng quan điểm của Hứa Dư Long (许余龙 - 2001), Hartmann (1980) và Ngô Thị Huệ (2017) về đối chiếu đồng đại, xác định tiêu chí so sánh trên cùng một bình diện và thực hiện quy trình nghiên cứu 6 bước (xác định phạm vi, tra cứu tài liệu, xác lập khung lý thuyết, thu thập ngữ liệu, phân tích đối chiếu, tổng kết).

3. Lý thuyết ngữ pháp ba bình diện: Vận dụng lý thuyết của Hồ Dụ Thụ (胡裕树), Trương Bân (张斌), Lục Kiệm Minh (陆俭明), Phạm Hiểu (范晓) và Phạm Khai Thái (范开泰) để phân tích cấu trúc ngôn ngữ đồng thời trên 3 mặt: Cú pháp (phân tích thành phần và tầng bậc kết cấu), Ngữ nghĩa (cấu trúc động hạt, hướng ngữ nghĩa, hạn chế lựa chọn ngữ nghĩa) và Ngữ dụng (tiêu điểm thông tin, ngữ khí, cấu trúc thoại ngữ).

4. Lý thuyết loại hình học ngôn ngữ và đặc điểm ngôn ngữ đơn lập: Xác định tiếng Hán và tiếng Việt đều thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, có các đặc trưng: âm tiết là đơn vị ngữ pháp cơ bản, từ không biến hình thể hiện quan hệ ngữ pháp (không có biến tố biểu thị giống, số, cách, thì), quan hệ cú pháp phụ thuộc chủ yếu vào trật tự từ và hư từ, từ ghép chiếm ưu thế.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và kỹ thuật thống kê ngữ liệu:

• Phương pháp nghiên cứu tài liệu (文献法): Thu thập, phân loại và đánh giá các công trình lý thuyết về ngữ nghĩa học, loại hình học và đối chiếu Hán - Việt.
• Phương pháp khảo sát ngữ liệu (考察法): Trích xuất các ngữ cảnh sử dụng thực tế của từ ngữ và kết cấu năng tính trong kho ngữ liệu và tác phẩm văn học.
• Phương pháp thống kê (统计法): Thống kê tần suất xuất hiện của các từ năng tính, các tiểu loại ngữ nghĩa và các dạng kết cấu năng tính trong hai ngôn ngữ nhằm chuyển hóa dữ liệu từ định lượng sang định tính.
• Phương pháp phân tích (分析法): Phân tích ngữ nghĩa học, ngữ pháp học của các phương tiện biểu đạt khả năng, làm rõ sự phân công chức năng nội bộ trong từng ngôn ngữ.
• Phương pháp so sánh đối chiếu (对比法): Đối chiếu song song các yếu tố tương ứng giữa tiếng Hán và tiếng Việt để rút ra các điểm tương đồng và dị biệt.
• Các kỹ thuật bổ trợ: Phương pháp trích dẫn (引证法), phương pháp nêu ví dụ (例证法), phương pháp quy nạp (归纳法).

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

Ngữ liệu của luận án được trích xuất từ các nguồn:

1. Kho ngữ liệu CCL của Trung tâm Ngôn ngữ học Tri nhận Đại học Bắc Kinh (北京大学CCL语料库) và Từ điển cách dùng động từ tiếng Hán (汉语动词用法词典).
2. Kho ngữ liệu Vietlex của Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam (Vietlex语料库) và Từ điển tiếng Việt.
3. Các tác phẩm văn học hiện đại và đương đại Trung Quốc: Phong nhũ phì đồn (丰乳肥臀 - Mạc Ngôn), AQ chính truyện (阿Q正传 - Lỗ Tấn), Lôi vũ (雷雨 - Tào Ngu).
4. Các tác phẩm văn học Việt Nam và bản dịch tiếng Hán đối ứng: Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Tuyển tập truyện ngắn Nam Cao, Dế Mèn phiêu lưu ký (Tô Hoài), Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh (Nguyễn Nhật Ánh).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu liên quan (第一章 理论依据及相关研究综述)

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu phạm trù năng tính trong tiếng Hán, tiếng Việt và các công trình đối chiếu liên ngôn ngữ. Luận án phân định rõ khái niệm "phạm trù hình thức" (khởi hành từ hình thức ngữ pháp như biến cách, tiếp vĩ ngữ) và "phạm trù ngữ nghĩa" (khởi hành từ nội dung ngữ nghĩa kết hợp với hình thức ngữ pháp tiềm ẩn/phân bố). Đối với ngôn ngữ đơn lập không biến hình như tiếng Hán và tiếng Việt, việc tiếp cận từ phạm trù ngữ nghĩa có ý nghĩa phương pháp luận then chốt.

Luận án xác lập khung 5 tiểu loại ngữ nghĩa của phạm trù năng tính (Năng lực, Điều kiện, Hoặc nhiên tính, Hứa khả, Chuẩn hứa), đồng thời trình bày khung lý thuyết ngữ pháp ba bình diện (cú pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng) và đặc trưng loại hình học ngôn ngữ đơn lập làm nền tảng cho việc phân tích và đối chiếu ở các chương sau.

Chương 2: Đối chiếu phương thức từ vựng biểu đạt phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt (第二章 汉、越表达能性范畴的词汇手段之对比)

Chương này tập trung miêu tả, phân tích và đối chiếu hệ thống từ năng tính trong hai ngôn ngữ.

1. Khảo sát hệ thống từ năng tính trong từng ngôn ngữ:
   • Trong tiếng Hán: Phân tích động từ năng tính "会" (biểu thị kỹ năng có được qua học tập); các trợ động từ năng tính "会" (năng lực, hoặc nhiên tính), "能" (đảm nhiệm cả 5 tiểu loại ngữ nghĩa), "可以" (năng lực, điều kiện khách quan, hứa khả), "要" (hoặc nhiên tính); phó từ năng tính "也许", "大概", "可能"; danh từ năng tính "能力", "可能性".
   • Trong tiếng Việt: Phân tích các từ năng tính tương ứng gồm "có thể", "được", "sẽ", "có lẽ", "biết", "khả năng", "năng lực"...
2. Đối chiếu số lượng, tần suất và đặc điểm ngữ pháp:
   • Thống kê và so sánh tần suất xuất hiện tổng thể cũng như tần suất biểu đạt từng tiểu loại ngữ nghĩa (như [Năng lực] và [Hoặc nhiên tính]) của từ năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt.
   • Đối chiếu đặc trưng ngữ pháp: vị trí cú pháp làm trạng ngữ, khả năng kết hợp với phó từ mức độ, hình thức phủ định ("不", "没" trong tiếng Hán; "không", "chưa" trong tiếng Việt) và hình thức nghi vấn chính phản ("X不X" trong tiếng Hán).
3. Đối chiếu các thành viên điển hình tiếng Hán với cách biểu đạt tiếng Việt:
   • Khảo sát quan hệ đối ứng đa tầng của các trợ động từ cốt lõi: "会", "能", "可以" với hệ thống từ ngữ tiếng Việt.

Từ năng tính tiếng Hán	Tiểu loại ngữ nghĩa đảm nhiệm	Phương thức biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt
会 (Hội)	- Khả năng [Năng lực] (kỹ năng qua học tập) - Khả năng [Hoặc nhiên tính] (suy đoán, chắc chắn)	- biết, có thể - sẽ, có thể
能 (Năng)	- Khả năng [Năng lực] (thể lực, trí lực nội tại) - Khả năng [Điều kiện] (hoàn cảnh cho phép) - Khả năng [Hoặc nhiên tính] (suy đoán) - Khả năng [Hứa khả] (đạo nghĩa, tình lý) - Khả năng [Chuẩn hứa] (cho phép cá nhân)	- có thể, được, biết - có thể, được - có thể, sẽ - có thể, được (phép) - có thể, được (phép)
可以 (Khả dĩ)	- Khả năng [Năng lực] (năng lực đạt mức độ nhất định) - Khả năng [Điều kiện] (điều kiện khách quan) - Khả năng [Hứa khả / Chuẩn hứa] (cho phép)	- có thể, được - có thể, được - có thể, được (phép)

Chương 3: Đối chiếu phương thức ngữ pháp biểu đạt phạm trù năng tính trong tiếng Hán và tiếng Việt (第三章 汉、越表达能性范畴的语法手段之对比)

Chương 3 tập trung khảo sát các kết cấu ngữ pháp chuyên trách biểu đạt khả năng trong hai ngôn ngữ.

1. Đặc điểm kết cấu năng tính:
   • Tiếng Hán: Khảo sát bổ ngữ khả năng dạng khẳng định "V得C" và phủ định "V不C", cùng hai biến thể đặc biệt "V得/不了" (biểu thị khả năng hoàn thành hoặc mức độ) và "V得/不得" (biểu thị sự cho phép về mặt tình lý/đạo nghĩa).
   • Tiếng Việt: Khảo sát kết cấu năng tính "(không) + V (+ C) + M", xác lập hệ thống 5 bổ ngữ tình thái M gồm: "được" (khả năng chung/trạng thái cơ bản), "nổi" (khả năng chịu đựng về thể lực/tâm lý), "xuể" (khả năng hoàn thành khối lượng công việc lớn), "kịp" (khả năng kịp thời gian), "xiết" (khả năng tính đếm/chịu đựng mức độ cao, thường dùng trong phủ định).
2. Đối chiếu kết cấu năng tính Hán - Việt:
   • Tần suất và ngữ dụng: Cả hai ngôn ngữ đều thể hiện tính bất đối xứng rõ rệt giữa khẳng định và phủ định; dạng phủ định chiếm ưu thế áp đảo về tần suất xuất hiện, chuyên dùng trong ngữ cảnh "muốn làm nhưng điều kiện/năng lực không cho phép thực hiện".
   • Đặc điểm cấu tạo và trật tự từ: Bổ ngữ khả năng tiếng Hán có tính cố định và gắn kết chặt chẽ cao hơn (trở thành một khối vị ngữ), trong khi kết cấu tiếng Việt có độ lỏng lẻo hơn, cho phép xen tân ngữ O hoặc tính từ C vào giữa động từ V và thành tố M ("không ăn hết cơm nổi" hoặc "không ăn nổi cơm").
3. Đối chiếu các mẫu câu bổ ngữ khả năng thông dụng với tiếng Việt:
   • Đối chiếu "V得/不C" với "V (không) được / nổi / xuể / kịp / xiết + C".
   • Đối chiếu "V得/不了" với "V (không) được / xong / xuể".
   • Đối chiếu "V得/不得" với "không được V / không nên V".

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án là công trình nghiên cứu chuyên biệt đầu tiên tiến hành đối chiếu một cách hệ thống và toàn diện phạm trù năng tính giữa tiếng Hán và tiếng Việt trên cả hai phương diện từ vựng và ngữ pháp.
2. Xây dựng thành công khung phân tích đối chiếu tích hợp giữa ngữ pháp ba bình diện (cú pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng) với loại hình học ngôn ngữ đơn lập, chứng minh tính tương thích của khung lý thuyết này đối với hai ngôn ngữ không biến hình từ loại.
3. Làm rõ sự phân công chức năng ngữ nghĩa nội bộ của từng phương tiện trong mỗi ngôn ngữ, giải quyết thỏa đáng các trường hợp đa nghĩa và đồng nghĩa phức tạp.
4. Về mặt ngữ pháp tiếng Việt, luận án đã bổ sung hai thành tố "kịp" và "xiết" vào mô hình kết cấu năng tính "V(C)+M" bên cạnh ba thành tố truyền thống ("được", "nổi", "xuể"), hoàn thiện bức tranh miêu tả cấu trúc biểu đạt khả năng trong tiếng Việt.

Đóng góp về mặt thực tiễn và ứng dụng

1. Trong giảng dạy ngoại ngữ: Cung cấp cơ sở lý giải nguồn gốc lỗi sai giao thoa ngôn ngữ (ngữ di tiêu cực) của người Việt khi học trợ động từ và bổ ngữ khả năng tiếng Hán, cũng như của người Trung Quốc khi học các kết cấu tình thái tiếng Việt.
2. Trong dịch thuật: Cung cấp bảng đối ứng ngữ nghĩa chi tiết và các quy tắc chuyển đổi cú pháp giữa các từ năng tính và kết cấu năng tính Hán - Việt, hỗ trợ nâng cao độ chính xác trong biên dịch và phiên dịch.
3. Trong biên soạn từ điển và giáo trình: Cung cấp nguồn tư liệu và dẫn chứng ngữ liệu thực tế phục vụ việc giải nghĩa, chú giải ngữ pháp cho các từ điển đối chiếu Hán - Việt và giáo trình ngữ pháp thực hành.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở các từ ngữ và kết cấu năng tính điển hình trong tiếng Hán hiện đại và tiếng Việt hiện đại, chưa bao quát toàn bộ các biến thể phương ngữ hoặc các dạng thức lâm thời trong khẩu ngữ đời thường.
• Nguồn ngữ liệu văn học tuy phong phú nhưng tập trung chủ yếu vào một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu của thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI (như Mạc Ngôn, Lỗ Tấn, Tào Ngu, Đoàn Giỏi, Nam Cao, Tô Hoài), chưa bao quát toàn diện các phong cách văn bản hành chính, khoa học hoặc báo chí đương đại quy mô lớn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu đối chiếu sang các phong cách chức năng ngôn ngữ khác (văn bản chính luận, khẩu ngữ hội thoại tự nhiên).
• Triển khai các nghiên cứu thực nghiệm thụ đắc ngôn ngữ (khảo sát lỗi sai thực tế trên ngữ liệu người học qua các bậc học từ sơ cấp đến cao cấp) để xây dựng hệ thống bài tập và giải pháp giảng dạy chuyên biệt cho từng cấu trúc.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, Lý luận ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Trung Quốc và Việt Nam học.
• Giảng viên và giáo viên: Giảng dạy thực hành tiếng Hán cho sinh viên Việt Nam, giảng dạy ngữ pháp tiếng Hán nâng cao, hoặc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ cho học viên nói tiếng Hán.
• Biên dịch viên và phiên dịch viên: Người làm công tác dịch thuật văn học và chuyển ngữ tài liệu chuyên ngành Hán - Việt.

Các nội dung đáng tham khảo

• Khung phân loại 5 tiểu loại ngữ nghĩa của phạm trù năng tính: Cung cấp công cụ phân tích ngữ nghĩa rõ ràng, tách bạch giữa năng lực nội tại, điều kiện khách quan, nhận thức suy đoán và đạo nghĩa xã hội.
• Hệ thống bảng đối chiếu trợ động từ cốt lõi ("会", "能", "可以"): Phần phân tích đối ứng giúp người học nắm vững phân công ngữ nghĩa và tránh nhầm lẫn trong sử dụng thực tế.
• Mô hình kết cấu bổ ngữ năng tính mở rộng: Phân tích chi tiết về cơ chế ngữ pháp và ngữ dụng của kết cấu "V得/不C" tương ứng với mô hình "V(C)+M" (gồm 5 thành tố M) trong tiếng Việt.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia phạm trù năng tính thành những tiểu loại ngữ nghĩa nào?

Dựa trên cơ sở lý thuyết của Ngô Phúc Tường (2002) và Lữ Thúc Tương (1990), luận án xác lập 5 tiểu loại ngữ nghĩa:

1. Khả năng [Năng lực] (可能[能力]): năng lực thể lực, trí lực nội tại của chủ thể.
2. Khả năng [Điều kiện] (可能[条件]): năng lực phát sinh nhờ điều kiện khách quan cho phép.
3. Khả năng [Hoặc nhiên tính] (可能[或然性]): mức độ suy đoán, phỏng đoán về xác suất xảy ra sự việc.
4. Khả năng [Hứa khả] (可能[许可]): sự cho phép dựa trên chuẩn mực đạo đức, pháp luật, tình lý khách quan.
5. Khả năng [Chuẩn hứa] (可能[准许]): sự cho phép dựa trên ý chí chủ quan của cá nhân.

2. Luận án đã bổ sung những thành tố nào cho mô hình kết cấu năng tính tiếng Việt so với nghiên cứu trước đó?

So với nghiên cứu của Từ Bích Diệp (2014) vốn chỉ ghi nhận mô hình "V+M" với 3 thành tố M là "được", "nổi", "xuể", tác giả Hồ Thị Nguyệt Thắng đã bổ sung thêm 2 thành tố là "kịp" (biểu thị khả năng về mặt thời gian) và "xiết" (biểu thị khả năng về mức độ/số lượng lớn trong ngữ cảnh phủ định), hoàn thiện mô hình kết cấu năng tính tiếng Việt thành: (không) + V (+ C) + M với 5 biến thể M: "được", "nổi", "xuể", "kịp", "xiết".

3. Trợ động từ "能" trong tiếng Hán đảm nhiệm những tiểu loại ngữ nghĩa nào trong phạm trù năng tính?

Trợ động từ "能" là thành viên điển hình và có phạm vi bao quát rộng nhất trong hệ thống từ năng tính tiếng Hán, có khả năng biểu đạt toàn bộ cả 5 tiểu loại ngữ nghĩa của phạm trù năng tính: "能1" [Năng lực], "能2" [Điều kiện], "能3" [Hoặc nhiên tính], "能4" [Hứa khả] và "能5" [Chuẩn hứa].

4. Vì sao kết cấu năng tính trong cả tiếng Hán và tiếng Việt đều có tần suất xuất hiện dạng phủ định cao hơn dạng khẳng định?

Theo phân tích ngữ dụng của luận án, các kết cấu năng tính (như "V不C" trong tiếng Hán và "không V+M" trong tiếng Việt) xuất hiện chủ yếu trong ngữ cảnh giao tiếp mang ý nghĩa "chủ thể có mong muốn hoặc ý định thực hiện nhưng do năng lực nội tại hoặc điều kiện khách quan cản trở nên không thể thực hiện được". Do chức năng khu biệt và nhấn mạnh trạng thái "chưa thực hiện được" này, dạng phủ định thể hiện tính ưu thế áp đảo về tần suất sử dụng trong cả hai ngôn ngữ.

5. Nguồn ngữ liệu thực nghiệm của luận án được khai thác từ những đâu?

Ngữ liệu được trích xuất từ hai ngân hàng ngữ liệu lớn là CCL (Đại học Bắc Kinh) và Vietlex (Viện Từ điển học và Bách khoa thư Việt Nam), kết hợp với Từ điển cách dùng động từ tiếng Hán, Từ điển tiếng Việt, các tác phẩm văn học Trung Quốc (Phong nhũ phì đồn, AQ chính truyện, Lôi vũ) và văn học Việt Nam cùng bản dịch tiếng Hán (Đất rừng phương Nam, Tuyển tập truyện ngắn Nam Cao, Dế Mèn phiêu lưu ký, Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ Đối chiếu phương thức biểu đạt khả năng trong tiếng Hán và tiếng Việt của tác giả Hồ Thị Nguyệt Thắng là công trình nghiên cứu hệ thống về phạm trù năng tính trên cả bình diện từ vựng và ngữ pháp. Bằng việc kết hợp lý thuyết ngữ pháp ba bình diện với loại hình học ngôn ngữ đơn lập và khai thác nguồn ngữ liệu phong phú, luận án đã làm sáng tỏ cơ chế phân công nội bộ cũng như sự tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Kết quả nghiên cứu đóng góp cơ sở lý luận cho ngôn ngữ học đối chiếu Hán - Việt, đồng thời mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy tiếng Hán tại Việt Nam và hoạt động dịch thuật hai chiều.