Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA PHÁP LUẬT LIÊN QUAN ĐẾN HÀNH VI HẠN CHẾ CẠNH TRANH TRONG ĐẤU THẦU XÂY LẮP CÁC CÔNG TRÌNH SỬ DỤNG VỐN NHÀ NƯỚC 1. KHÁI QUÁT VỀ CẠNH TRANH 1. Khái niệm cạnh tranh Cạnh tranh, về mặt thuật ngữ được hiểu là sự cố gắng giành phần hơn về phía mình giữa những người, những tổ chức hoạt động có mục tiêu và lợi ích giống nhau. Trong kinh doanh cạnh tranh được định nghĩa là sự đua tranh giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm giành ưu thế trên cùng một loại tài nguyên, sản phẩm hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình.
Cạnh tranh là đặc trưng cơ bản của cơ chế thị trường. Không có cạnh tranh thì không có nền kinh tế thị trường theo đúng nghĩa của nó. Nền kinh tế thị trường khi vận hành phải tuân thủ theo những quy luật khách quan riêng của mình, trong đó có quy luật cạnh tranh. Cạnh tranh vừa là môi trường, vừa là động lực nội tại thúc đẩy nền kinh tế phát triển.
Dưới góc độ pháp lý, cạnh tranh được sự quan tâm nghiên cứu ở nhiều quốc gia và do vậy, cũng có nhiều khái niệm khác nhau xung quanh vấn đề này, cụ thể: Theo Từ điển kinh doanh của Vương quốc Anh xuất bản năm 1992, cạnh tranh được định nghĩa như sau: Cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm tranh giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình. Như vậy định nghĩa trên nêu rõ cạnh tranh chỉ có trong nền kinh tế thị trường, dưới giác độ là một quy luật kinh tế. Từ điển tiếng Việt cũng giải thích cạnh tranh theo nghĩa kinh tế, triết học: Cạnh tranh là hoạt động tranh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất. Theo Từ điển Cornu của Pháp, cạnh tranh được hiểu là: Chạy đua trong kinh tế; hành vi của các doanh nghiệp độc lập với nhau và là đối thủ của nhau cung ứng hàng hóa, dịch vụ, nhằm làm thỏa mãn nhu cầu giống nhau với sự may rủi của mỗi bên, thể hiện qua việc lôi kéo được hoặc để mất đi một lượng khách hàng thường xuyên.
Chạy đua trên thị trường mà cấu trúc và sự vận hành của thị trường đó đáp ứng các điều kiện của quy luật cung cầu, giữa một bên là nhà cung cấp với bên kia là những người sử dụng hoặc tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ; các hàng hóa và dịch vụ này được tự do tiếp cận trong điều kiện các quyết định kinh doanh không phải là hệ quả của áp lực hoặc những ưu đãi do pháp luật mang lại. Qua xem xét một số định nghĩa cạnh tranh như trên, có thể thấy mặc dù được nghiên cứu, đề cập ở nhiều góc độ khác nhau, định nghĩa có thể khái quát hay cụ thể đi nữa thì các định nghĩa này cũng đều thể hiện được những đặc trưng riêng của cạnh tranh: Là sự ganh đua, sự giành quyền lợi, ảnh hưởng; chủ thể là các tổ chức, cá nhân có hoạt động kinh doanh trong cùng một thị trường liên quan; các chủ thể cạnh tranh đều có chung một mục đích sinh lợi. Như vậy, có thể thấy yếu tố cấu thành cạnh tranh bao gồm: - Khách hàng thường xuyên hay người tiêu dùng, người sử dụng; - Các bên tham gia cạnh tranh: Có ít nhất hai doanh nghiệp trở lên là đối thủ của nhau; - Môi trường chính trị, pháp lý thuận lợi cho cạnh tranh, đó chính là nền kinh tế thị trường; - Thị trường liên quan được xác định thông qua thị trường sản phẩm liên quan và thị trường địa lý liên quan. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo các cách giải thích trên, cạnh tranh được coi là hành vi của các chủ thể trong khi tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh ở nền kinh tế thị trường, nhằm mục đích tạo lập cho mình một ưu thế có lợi nhất để thu lợi nhuận cao nhất.
Trong môi trường hoạt động tồn tại quy luật cạnh tranh, cạnh tranh có thể đưa lại lợi ích cho người này và thiệt hại cho người khác, song xét dưới góc độ lợi ích toàn xã hội, cạnh tranh một cách lành mạnh luôn có những tác động tích cực và đem lại hiệu quả to lớn cho nền kinh tế. Cạnh tranh buộc các đối thủ phải tự hoàn thiện bản thân mình và trang bị cho mình những điều kiện tốt nhất để nhập cuộc, kết quả sẽ đem lại cho toàn xã hội những lợi ích đáng kể, chẳng hạn như cạnh tranh sẽ làm cho chất lượng hàng hóa, dịch vụ tốt hơn; giá phải chăng, hợp lý hơn. Nhìn nhận dưới góc độ khoa học, khó có thể đưa ra một khái niệm chuẩn chung cho hiện tượng cạnh tranh. Vì vậy, chỉ có thể giải thích phù hợp với bản chất vận động của nó.
Trước hết, để đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh trong nền kinh tế thì cạnh tranh luôn là mục tiêu được nuôi dưỡng và bảo vệ bởi chính sách và pháp luật cạnh tranh. Về phần mình, cạnh tranh được giải thích là một hoạt động mang tính hiệu quả với đặc điểm được tạo bởi chuỗi những hành động thúc đẩy có tính chủ định của một chủ thể kinh doanh trong một thị trường cụ thể. Để thỏa mãn với những lợi ích của riêng mình, phù hợp với các quy định của pháp luật, các chủ thể kinh doanh cố gắng đạt được những điều khoản ưu đãi bằng việc sử dụng những thông số cạnh tranh như giá cả, chất lượng, dịch vụ bán hàng, điều kiện vận chuyển, quảng cáo, tiếp thị… nhằm tạo ra lợi thế trong kinh doanh. Theo Adam Smith, cạnh tranh là tiền đề để bảo vệ sự tự do đối với những quyết định và hành động vì lợi ích của nhà kinh doanh, song rộng hơn là nhằm bảo vệ sự hoàn hảo về kinh tế, trật tự thị trường và công bằng xã hội.
Tuy nhiên, để đạt được điều này thì bản thân quá trình cạnh tranh phải được diễn ra trong trật tự và khuôn khổ nhất định, phải được nuôi dưỡng và bảo vệ bởi chính sách và pháp luật về cạnh tranh. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đặc trưng của cạnh tranh Khi nghiên cứu cạnh tranh dưới góc độ kinh tế học, xã hội học và khoa học pháp lý cần thấy rõ mặt tích cực, đồng thời cũng phải thừa nhận những mặt tiêu cực của nó. Hai mặt này song song tồn tại khi cạnh tranh thực hiện các chức năng của nó trong điều kiện kinh tế thị trường.
Mặt tích cực của cạnh tranh: Cạnh tranh là động lực thúc đẩy nền kinh tế, thúc đẩy các hoạt động sản xuất kinh doanh phát triển, mang lại lợi ích cho người tiêu dùng. Không có cạnh tranh thì không có tính năng động và sáng tạo trong nền kinh tế. Một vấn đề ai cũng thừa nhận là kinh doanh phải tính đến lợi nhuận, thế nhưng lợi nhuận đó nếu có được trên cơ sở sáng tạo, ứng dụng khoa học - công nghệ tiến bộ để đem đến cho người tiêu dùng những sản phẩm hàng hóa dịch vụ tốt nhất, giá cả hợp lý, thì đó là biểu hiện của những hành vi kinh doanh lành mạnh, cạnh tranh công bằng. Cạnh tranh bằng những ưu thế vượt trội về phương thức và tư duy kinh doanh, bằng khoa học, công nghệ chứ không phải dựa vào các thủ pháp gian dối, lừa đảo để vượt qua đối thủ cạnh tranh, gây ra sự lãng phí của cải và các nguồn lực trong xã hội.
Trong môi trường kinh doanh, cạnh tranh diễn ra như một quy luật của nền kinh tế thị trường, nó vận hành tương ứng với các quy luật kinh tế khác như quy luật cung cầu, quy luật giá trị…và tôn vinh quyền lựa chọn của người tiêu dùng. Do tính chất khốc liệt của thị trường, sự tồn tại hay diệt vong của doanh nghiệp này hay doanh nghiệp khác là một kết quả tất yếu của cạnh tranh. Song xét dưới góc độ lợi ích xã hội, cạnh tranh luôn mang lại những tác động tích cực. Do đó, các nước có nền kinh tế thị trường phát triển đều khuyến khích cạnh tranh với mong muốn cạnh tranh có thể đem lại một số lợi ích sau: - Bảo đảm và đáp ứng sở thích của người tiêu dùng.
Nghĩa là sản phẩm hàng hóa thỏa mãn được yêu cầu của người tiêu dùng về giá cả hợp lý, chất lượng, mẫu mã. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Khuyến khích việc nghiên cứu và áp dụng công nghệ mới nhằm giảm chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm sẽ rẻ hơn đối thủ cạnh tranh, nhờ đó mà khoa học công nghệ phát triển không ngừng. - Vị thế trung tâm của người tiêu dùng ngày càng được quan tâm và đề cao, quyền lợi của người tiêu dùng ngày càng được đảm bảo. Cơ hội lựa chọn hàng hóa, dịch vụ của người tiêu dùng ngày càng được thỏa mãn một cách tối ưu.
- Cạnh tranh sẽ mang lại một nền kinh tế năng động, sáng tạo và không ngừng tăng trưởng. Bên cạnh những mặt tích cực, song hành với nó, cạnh tranh cũng thể hiện những mặt tiêu cực nhất định cần hạn chế và điều chỉnh. Biểu hiện ở chỗ cạnh tranh có xu hướng phân hóa các doanh nghiệp. Những doanh nghiệp mạnh có uy thế sẽ giành chiến thắng trong các cuộc cạnh tranh, uy tín được nâng cao, lợi nhuận kinh tế thu được ở mức cao hơn, còn các doanh nghiệp không đủ năng lực để cạnh tranh sẽ gặp nhiều khó khăn, thậm chí có nguy cơ dẫn đến phá sản.
KHÁI QUÁT VỀ ĐẤU THẦU 1. Khái niệm đấu thầu Trong cơ chế kinh tế thị trường người tiêu dùng (bao gồm các nhà đầu tư - sau đây gọi chung là người mua) luôn mong muốn có được hàng hóa và dịch vụ tốt nhất với chi phí thấp nhất. Vì vậy, mỗi khi có nhu cầu mua sắm một loại hàng hóa hay dịch vụ nào đó, họ thường tổ chức các cuộc đấu thầu để các nhà thầu (bao gồm các nhà cung ứng hàng hóa và dịch vụ) cạnh tranh với nhau về kỹ thuật, công nghệ, chất lượng và giá cả. Trong các cuộc đấu thầu như vậy, nhà thầu nào đưa ra được mẫu hàng hóa và dịch vụ phù hợp với yêu cầu của người mua và với giá cả thấp nhất sẽ được người mua chấp nhận trao hợp đồng.Tuy nhiên, không phải lúc nào người mua cũng yêu cầu chất lượng hàng hóa và dịch vụ tốt nhất.
Tùy theo nhu cầu sử dụng, người mua sẽ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.