Quản lý hoạt động khám phá môi trường cho trẻ mầm non Điện Biên Đông - Cù Thị Liên

Quản lý hoạt động khám phá môi trường xung quanh cho trẻ mầm non Điện Biên Đông. Kinh nghiệm và giải pháp giúp trẻ phát triển toàn diện.

• Tác giả: Cù Thị Liên
• Người hướng dẫn: TS. Lê Thị Phương Hoa
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
• Đề tài: Quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Mục đích nghiên cứu
• 3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
• 4. Giả thuyết khoa học
• 5. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 6. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 7. Phương pháp nghiên cứu
• 8. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.2. Các nghiên cứu ở trong nước
• 1.2. Những khái niệm cơ bản của đề tài
• 1.2.1. Môi trường xung quanh
• 1.2.2. Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh
• 1.2.3. Quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.3. Một số vấn đề cơ bản về hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.3.1. Đặc điểm chung về nhận thức của trẻ với môi trường xung quanh
• 1.3.2. Đặc điểm nhận thức của trẻ ở từng giai đoạn lứa tuổi
• 1.3.3. Mục đích và nhiệm vụ hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.3.4. Nội dung cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.3.5. Phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.3.6. Hình thức cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.4. Quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non
• 1.4.1. Vai trò của hiệu trưởng nhà trường trong quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.4.2. Lập kế hoạch quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.4.3. Tổ chức thực hiện hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.4.4. Chỉ đạo thực hiện hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.4.5. Kiểm tra đánh giá hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non
• 1.5.1. Yếu tố khách quan
• 1.5.2. Yếu tố chủ quan
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG, TỈNH ĐIỆN BIÊN
• 2.1. Một số nét về giáo dục mầm non của huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• 2.1.1. Quy mô số lượng, chất lượng học sinh mầm non
• 2.1.2. Chất lượng đội ngũ giáo viên mầm non
• 2.1.3. Thực trạng cơ sở vật chất
• 2.2. Tổ chức khảo sát
• 2.2.1. Mục tiêu khảo sát
• 2.2.2. Phạm vi và đối tượng khảo sát
• 2.2.3. Nội dung khảo sát
• 2.2.4. Phương pháp khảo sát và xử lý kết quả
• 2.3. Thực trạng hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• 2.3.1. Nhận thức của CBQL, giáo viên về vai trò của hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh đối với sự phát triển nhân cách của trẻ
• 2.3.2. Thực trạng việc thực hiện nội dung cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.3.3. Thực trạng sử dụng các phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.3.4. Thực trạng hình thức cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.4. Thực trạng quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• 2.4.1. Thực trạng lập kế hoạch quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.4.2. Thực trạng tổ chức thực hiện hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.4.3. Thực trạng chỉ đạo thực hiện hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.4.4. Thực trạng kiểm tra đánh giá hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 2.5. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• 2.6. Đánh giá thực trạng quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• 2.6.1. Nguyên nhân của hạn chế
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG, TỈNH ĐIỆN BIÊN
• 3.1. Nguyên tắc đề xuất biện pháp
• 3.1.1. Nguyên tắc đảm bảo thực hiện mục tiêu giáo dục mầm non
• 3.1.2. Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn
• 3.1.3. Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa
• 3.1.4. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống
• 3.1.5. Nguyên tắc đảm bảo tính phát triển
• 3.1.6. Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả
• 3.2. Các biện pháp quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên
• 3.2.1. Nâng cao nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 3.2.2. Chỉ đạo bồi dưỡng năng lực cho giáo viên về hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 3.2.3. Đổi mới cách thức quản lý việc lập kế hoạch thực hiện hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 3.2.4. Tăng cường xây dựng cơ sở vật chất tạo môi trường cho trẻ làm quen môi trường xung quanh bằng vật thật thông qua hoạt động thực tiễn
• 3.2.5. Xây dựng cơ chế phối hợp các lực lượng xã hội, các ban ngành đoàn thể, các tổ chức cùng tham gia đóng góp và cùng thực hiện hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh
• 3.2.6. Mối liên hệ giữa các biện pháp đề xuất
• 3.3. Khảo nghiệm tính cấp thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất
• 3.3.1. Mục đích khảo nghiệm
• 3.3.2. Nội dung và đối tượng khảo nghiệm
• 3.3.3. Phương pháp khảo nghiệm
• 3.3.4. Kết quả khảo nghiệm
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Vai trò cốt lõi của việc giúp trẻ khám phá môi trường

Giáo dục mầm non được xem là bậc thang khởi đầu trong hệ thống giáo dục quốc dân, đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện về nhân cách. Trong giai đoạn này, hoạt động giúp trẻ mầm non khám phá môi trường xung quanh đóng một vai trò không thể thay thế. Đây không chỉ là quá trình cung cấp kiến thức đơn thuần mà còn là con đường để hình thành ở trẻ những yếu tố đầu tiên của nhân cách, từ tình cảm, trí tuệ đến thẩm mỹ. Theo Luận văn Thạc sĩ của Cù Thị Liên (2019), hoạt động này giúp trẻ "tìm hiểu, khám phá về con người, tự nhiên và cuộc sống xã hội", tạo tiền đề cho sự phát triển toàn diện. Trẻ em ở lứa tuổi này có nhu cầu nhận thức thế giới một cách tự nhiên và mạnh mẽ, thể hiện qua sự tò mò vô hạn với mọi sự vật, hiện tượng. Việc tạo điều kiện cho trẻ được tiếp xúc trực tiếp, trải nghiệm và tương tác với môi trường không chỉ thỏa mãn tính ham hiểu biết mà còn kích thích sự phát triển của các kỹ năng nhận thức quan trọng. Thông qua các hoạt động này, trẻ học cách quan sát, so sánh, phân loại và suy luận, đặt nền tảng cho tư duy trực quan và tư duy logic sau này. Môi trường xung quanh, bao gồm cả môi trường tự nhiên và xã hội, là một "cuốn sách giáo khoa" sống động và vô tận. Khi trẻ được tự tay chạm vào lá cây, ngửi mùi hoa, quan sát một con kiến hay tham gia vào các hoạt động xã hội, trẻ sẽ xây dựng được những biểu tượng chân thực và sâu sắc về thế giới. Quá trình này không chỉ làm giàu vốn hiểu biết mà còn nuôi dưỡng tâm hồn, giáo dục trẻ tình yêu thiên nhiên, lòng nhân ái và ý thức bảo vệ môi trường. Do đó, việc tổ chức các hoạt động khám phá môi trường xung quanh một cách khoa học và bài bản là nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục mầm non.

1.1. Nền tảng phát triển nhận thức và tư duy cho trẻ

Giai đoạn mầm non là thời kỳ vàng cho sự phát triển nhận thức. Hoạt động làm quen với môi trường xung quanh (MTXQ) chính là chất xúc tác mạnh mẽ cho quá trình này. Như nhà tâm lý học Piaget đã chỉ ra, trẻ em học hỏi hiệu quả nhất thông qua tương tác trực tiếp với môi trường. Khi trẻ được quan sát, sờ, nếm, ngửi, trẻ đang tích cực sử dụng các giác quan để thu thập thông tin, hình thành nên những biểu tượng đầu tiên về sự vật. Quá trình này giúp phát triển tư duy trực quan hình tượng, loại tư duy đặc trưng của lứa tuổi. Ví dụ, trẻ không chỉ biết quả cam màu vàng mà còn hiểu nó có vị chua ngọt khi được nếm thử. Những trải nghiệm thực tế này tạo ra một hệ thống kiến thức nền tảng, vững chắc hơn nhiều so với việc chỉ học qua tranh ảnh. Hơn nữa, các hoạt động khám phá còn thúc đẩy sự phát triển của các thao tác tư duy sơ đẳng như so sánh (phân biệt lá to, lá nhỏ), phân loại (xếp riêng các loại quả) và suy luận đơn giản (nếu không tưới nước, cây sẽ héo).

1.2. Tầm quan trọng trong việc hình thành kỹ năng xã hội

Khám phá môi trường không chỉ giới hạn ở thế giới tự nhiên mà còn bao gồm cả môi trường xã hội. Khi tham gia các hoạt động nhóm ngoài trời, tham quan hay chơi ở các góc, trẻ có cơ hội tương tác, giao tiếp với bạn bè và người lớn. Đây là môi trường lý tưởng để hình thành và rèn luyện các kỹ năng xã hội. Trẻ học cách chia sẻ đồ chơi, hợp tác để cùng xây một lâu đài cát, hay tuân thủ các quy tắc chung khi đi tham quan. Thông qua việc quan sát hành vi của người lớn và bạn bè, trẻ dần học được các chuẩn mực ứng xử, phát triển phát triển ngôn ngữ mạch lạc để diễn đạt ý muốn và giải quyết các xung đột nhỏ. Những tương tác này giúp trẻ xây dựng sự tự tin, lòng đồng cảm và biết cách làm việc tập thể. Có thể nói, các hoạt động khám phá MTXQ là một xã hội thu nhỏ, nơi trẻ được thực hành "làm người" một cách tự nhiên và hiệu quả, chuẩn bị hành trang vững chắc cho các mối quan hệ xã hội trong tương lai.

II. Thách thức khi tổ chức cho trẻ khám phá môi trường

Mặc dù vai trò của việc giúp trẻ mầm non khám phá môi trường xung quanh đã được khẳng định, quá trình triển khai trên thực tế vẫn đối mặt với không ít khó khăn và thách thức. Một trong những hạn chế lớn nhất được chỉ ra trong nghiên cứu tại huyện Điện Biên Đông là tình trạng "ôm đồm quá nhiều nội dung khám phá trong một hình thức tổ chức". Điều này dẫn đến các hoạt động trở nên nặng nề, quá tải, khiến trẻ không có đủ thời gian và không gian để thực sự trải nghiệm và khám phá sâu. Thay vì để trẻ tự do tìm tòi, giáo viên lại có xu hướng truyền thụ kiến thức một chiều, biến giờ học thành buổi thuyết trình khô khan. Một thách thức khác đến từ năng lực giáo viên. Không phải giáo viên nào cũng được trang bị đầy đủ kỹ năng thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm một cách sáng tạo và hiệu quả. Việc thiếu phương pháp sư phạm linh hoạt, chưa biết cách đặt câu hỏi gợi mở để kích thích tư duy của trẻ làm giảm hiệu quả của hoạt động. Bên cạnh đó, điều kiện cơ sở vật chất cũng là một rào cản đáng kể. Nhiều trường mầm non, đặc biệt ở các vùng khó khăn, thiếu sân chơi, vườn cây, hay các học liệu trực quan sinh động. Việc thiếu thốn trang thiết bị khiến các hoạt động khám phá bị giới hạn trong bốn bức tường lớp học, làm mất đi tính chân thực và hấp dẫn. Cuối cùng, sự phối hợp giữa nhà trường và gia đình đôi khi chưa chặt chẽ, làm giảm đi cơ hội để trẻ củng cố và mở rộng kiến thức đã học tại trường vào môi trường sống thực tế hằng ngày. Vượt qua những thách thức này đòi hỏi một chiến lược quản lý đồng bộ và sự đầu tư nghiêm túc.

2.1. Hạn chế về nội dung và phương pháp giảng dạy

Một trong những nguyên nhân chính làm giảm hiệu quả hoạt động khám phá là cách xây dựng nội dung và áp dụng phương pháp còn cứng nhắc. Thực trạng cho thấy nhiều giáo viên vẫn tập trung vào việc cung cấp kiến thức một cách áp đặt thay vì tạo cơ hội cho trẻ tự mình tìm tòi. Các kế hoạch bài dạy đôi khi quá chú trọng vào kết quả "trẻ phải biết được gì" mà bỏ qua quá trình "trẻ học như thế nào". Việc lạm dụng các phương pháp truyền thống như giảng giải, thuyết trình làm cho các giờ khám phá khoa học trở nên kém hấp dẫn. Trẻ em học tốt nhất thông qua hành động và trải nghiệm, nhưng nhiều hoạt động lại thiếu đi yếu tố này. Ví dụ, thay vì cho trẻ tự tay gieo hạt và quan sát quá trình nảy mầm, giáo viên chỉ cho xem tranh ảnh. Sự thiếu hụt các hoạt động thực tiễn này làm trẻ mất đi cơ hội phát triển các kỹ năng quan trọng như quan sát, kiên nhẫn và tư duy nhân quả.

2.2. Khó khăn từ điều kiện cơ sở vật chất và môi trường

Môi trường vật chất là yếu tố nền tảng để tổ chức thành công các hoạt động khám phá. Tuy nhiên, nhiều trường mầm non hiện nay vẫn chưa đáp ứng đủ yêu cầu. Thiếu không gian hoạt động ngoài trời an toàn và đa dạng, không có vườn trường để trẻ trồng cây, hay thiếu các đồ dùng thí nghiệm đơn giản là những rào cản lớn. Khi cơ sở vật chất không đảm bảo, giáo viên buộc phải giới hạn các hoạt động trong phạm vi lớp học, chủ yếu sử dụng đồ dùng, tranh ảnh thay thế. Điều này làm giảm đáng kể tính trực quan và sinh động, vốn là yếu tố cốt lõi trong việc giúp trẻ mầm non khám phá môi trường xung quanh. Một môi trường học tập nghèo nàn, thiếu các yếu tố kích thích sẽ không thể khơi dậy được trí tò mò và ham muốn khám phá tự nhiên của trẻ, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục và sự phát triển toàn diện.

III. 5 Phương pháp cốt lõi giúp trẻ khám phá môi trường

Để vượt qua các thách thức và tối ưu hóa quá trình giúp trẻ mầm non khám phá môi trường xung quanh, việc áp dụng các phương pháp sư phạm phù hợp là yếu tố then chốt. Các phương pháp này cần lấy trẻ làm trung tâm, thúc đẩy sự tham gia tích cực và khơi dậy tiềm năng sáng tạo. Luận văn của Cù Thị Liên đã hệ thống hóa nhiều phương pháp hiệu quả, trong đó nổi bật là phương pháp quan sát, đàm thoại, trò chơi, thí nghiệm và mô hình hóa. Đây không phải là các phương pháp riêng lẻ mà cần được kết hợp linh hoạt tùy thuộc vào mục tiêu, nội dung và đối tượng trẻ. Ví dụ, một buổi học về các loài cây trong vườn trường có thể bắt đầu bằng việc cho trẻ tự do quan sát, sau đó giáo viên dùng phương pháp đàm thoại với các câu hỏi gợi mở để củng cố kiến thức, và kết thúc bằng một trò chơi vận động tìm lá cây theo mô tả. Việc đa dạng hóa các phương pháp giúp cho hoạt động học tập trở nên hấp dẫn, không gây nhàm chán, đồng thời tác động đến trẻ qua nhiều kênh giác quan khác nhau, giúp trẻ ghi nhớ kiến thức một cách tự nhiên và bền vững. Mục tiêu cuối cùng là biến mỗi giờ học thành một cuộc phiêu lưu khám phá đầy hứng khởi, nơi trẻ là nhà khoa học, nhà thám hiểm, chủ động chiếm lĩnh tri thức và phát triển các kỹ năng nhận thức thiết yếu. Việc lựa chọn và vận dụng sáng tạo các phương pháp này phản ánh trực tiếp năng lực giáo viên và quyết định sự thành công của hoạt động giáo dục.

3.1. Kích thích tư duy qua phương pháp quan sát trực tiếp

Quan sát là phương pháp nền tảng và được sử dụng rộng rãi nhất, bởi nó phù hợp với đặc điểm tư duy trực quan của trẻ. Đây là quá trình tri giác có mục đích, có kế hoạch, giúp trẻ hình thành những biểu tượng đúng đắn về thế giới. Giáo viên cần tổ chức cho trẻ quan sát vật thật, hiện tượng thật trong môi trường tự nhiên. Thay vì chỉ nói "lá cây màu xanh", hãy để trẻ tự quan sát và phát hiện ra có nhiều sắc xanh khác nhau, có lá mặt trên sẫm hơn mặt dưới. Trong quá trình quan sát, giáo viên đóng vai trò là người định hướng, sử dụng hệ thống câu hỏi mở như "Con thấy cái gì?", "Nó có đặc điểm gì nổi bật?", "Theo con tại sao lại như vậy?" để khuyến khích trẻ tập trung, suy nghĩ và sử dụng phát triển ngôn ngữ để mô tả những gì chúng thấy. Phương pháp quan sát không chỉ giúp trẻ thu thập thông tin mà còn rèn luyện tính kiên nhẫn, khả năng tập trung chú ý và sự nhạy bén của các giác quan.

3.2. Học qua chơi với các trò chơi khám phá sáng tạo

Trò chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ mầm non và là một phương pháp giáo dục vô cùng hiệu quả. Việc lồng ghép kiến thức vào các trò chơi giúp trẻ tiếp thu một cách tự nhiên, không áp lực. Các trò chơi học tập như "Ai nhanh hơn" (tìm đồ vật theo đặc điểm), "Về đúng nhà" (phân loại động vật) giúp củng cố kiến thức một cách hứng thú. Các trò chơi vận động ngoài trời không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất mà còn là cơ hội để khám phá các yếu tố tự nhiên như gió, nắng, cát, nước. Đặc biệt, các trò chơi đóng vai theo chủ đề (bác sĩ, đầu bếp, người làm vườn) cho phép trẻ tái hiện lại những hiểu biết về thế giới xã hội, thực hành các kỹ năng xã hội và phát triển trí tưởng tượng. Phương pháp học qua chơi biến quá trình học tập thành niềm vui, kích thích sự tham gia tự nguyện và tích cực từ phía trẻ.

3.3. Trải nghiệm khoa học qua các thí nghiệm đơn giản

Các thí nghiệm đơn giản là cách tuyệt vời để giới thiệu cho trẻ những khái niệm khoa học sơ đẳng và thỏa mãn trí tò mò. Phương pháp thí nghiệm cho phép trẻ trực tiếp hành động, quan sát kết quả và rút ra kết luận, từ đó phát triển tư duy nhân quả. Các thí nghiệm như "Vật chìm vật nổi", "Sự tan của đường trong nước", hay "Cây cần gì để lớn lên" đều rất dễ thực hiện với những vật liệu quen thuộc. Quá trình này giúp trẻ hiểu được các thuộc tính ẩn của sự vật mà không thể nhận biết qua quan sát thông thường. Giáo viên nên khuyến khích trẻ dự đoán kết quả trước khi làm thí nghiệm ("Theo con, điều gì sẽ xảy ra?"), qua đó phát triển khả năng phán đoán. Hoạt động này không chỉ cung cấp kiến thức khoa học mà còn hình thành ở trẻ tác phong của một nhà nghiên cứu: tò mò, cẩn thận, và ham muốn tìm ra câu trả lời.

IV. Hướng dẫn tổ chức các hình thức hoạt động trải nghiệm

Phương pháp hiệu quả cần được triển khai thông qua các hình thức tổ chức đa dạng và hấp dẫn. Việc giúp trẻ mầm non khám phá môi trường xung quanh không nên chỉ gói gọn trong các tiết học chính khóa. Thay vào đó, cần tích hợp vào mọi khoảnh khắc trong ngày của trẻ tại trường mầm non. Các hình thức tổ chức chính bao gồm hoạt động ngoài trời, tham quan, hoạt động góc và sinh hoạt hằng ngày. Mỗi hình thức có một ưu thế riêng và phục vụ những mục đích giáo dục khác nhau. Hoạt động ngoài trời cho phép trẻ tiếp xúc trực tiếp với thiên nhiên, tăng cường thể chất. Tham quan mở rộng hiểu biết của trẻ về cộng đồng và thế giới nghề nghiệp. Hoạt động góc tạo điều kiện cho trẻ học tập theo nhóm nhỏ, theo sở thích cá nhân, phát huy tính tự chủ và sáng tạo. Ngay cả những hoạt động sinh hoạt thường nhật như giờ ăn, giờ vệ sinh cũng có thể trở thành cơ hội học tập quý giá, giúp trẻ nhận biết thực phẩm, hình thành thói quen vệ sinh và kỹ năng tự phục vụ. Sự thành công của các hình thức này phụ thuộc lớn vào khả năng lập kế hoạch và tổ chức của giáo viên. Giáo viên cần chuẩn bị môi trường an toàn, phong phú, cung cấp đủ học liệu và đóng vai trò là người đồng hành, gợi mở thay vì người chỉ đạo. Việc kết hợp nhịp nhàng các hình thức này sẽ tạo ra một môi trường giáo dục toàn diện, nơi trẻ được học qua chơi, hoạt động trải nghiệm và phát triển một cách tự nhiên nhất.

4.1. Tận dụng không gian với hoạt động ngoài trời

Sân trường, vườn cây là không gian học tập lý tưởng không thể bỏ qua. Hoạt động ngoài trời cần được tổ chức thường xuyên, không chỉ giới hạn ở các trò chơi vận động. Đây là cơ hội để trẻ quan sát sự thay đổi của thời tiết, của cây cối theo mùa, tìm hiểu về các loài côn trùng, hay thực hành các công việc lao động đơn giản như tưới cây, nhặt lá khô. Giáo viên có thể thiết kế các khu vực khám phá riêng như "góc thiên nhiên" với các loại sỏi, đá, lá cây; khu vực chơi với cát và nước; hay một vườn rau nhỏ do chính tay trẻ chăm sóc. Những hoạt động này không chỉ cung cấp kiến thức thực tế mà còn giúp trẻ giải tỏa năng lượng, phát triển thể chất và hình thành tình yêu, ý thức trách nhiệm với môi trường sống. Việc tận dụng tối đa không gian ngoài trời giúp đa dạng hóa hoạt động trải nghiệm, mang lại những bài học trực quan và sinh động.

4.2. Mở rộng thế giới quan của trẻ qua các chuyến tham quan

Tham quan là một hình thức tổ chức đặc biệt, mang lại cho trẻ những ấn tượng mạnh mẽ và lâu dài. Các địa điểm như công viên, vườn bách thú, trang trại, bưu điện hay xưởng làm gốm... đều là những nơi học tập thực tế vô cùng phong phú. Trước mỗi chuyến đi, giáo viên cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mục tiêu, nội dung cần quan sát và các quy tắc an toàn. Trong quá trình tham quan, trẻ được trực tiếp nhìn thấy những gì đã học qua sách vở, được trò chuyện với những người lao động ở các ngành nghề khác nhau, giúp mở rộng tầm hiểu biết về thế giới xã hội. Sau chuyến đi, các hoạt động củng cố như vẽ lại những gì đã thấy, thảo luận nhóm, hay chơi đóng vai sẽ giúp trẻ hệ thống hóa kiến thức và khắc sâu những trải nghiệm. Tham quan là cách hiệu quả để kết nối lớp học với cuộc sống thực tiễn, làm giàu vốn sống cho trẻ.

4.3. Phát huy tính chủ động của trẻ tại các góc hoạt động

Lớp học được chia thành các góc hoạt động (góc xây dựng, góc nghệ thuật, góc sách, góc thiên nhiên...) cho phép trẻ tự do lựa chọn hoạt động theo hứng thú và năng lực của mình. Đây là hình thức đề cao tính cá nhân hóa trong giáo dục. Tại góc thiên nhiên, trẻ có thể chăm sóc cây, làm bộ sưu tập các loại lá, hạt, hay thực hiện các thí nghiệm nhỏ. Tại góc xây dựng, trẻ vận dụng hiểu biết về thế giới xung quanh để tạo ra các công trình. Giáo viên có vai trò chuẩn bị đồ dùng, học liệu phong phú ở các góc và quan sát, hỗ trợ khi cần thiết. Hoạt động góc thúc đẩy khả năng làm việc độc lập và làm việc nhóm, rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề và tính kiên trì thực hiện nhiệm vụ đến cùng. Đây là môi trường lý tưởng để trẻ tự do sáng tạo và vận dụng kiến thức đã học vào thực hành.

V. Bí quyết nâng cao năng lực giáo viên trong giáo dục MTXQ

Chất lượng của hoạt động giúp trẻ mầm non khám phá môi trường xung quanh phụ thuộc phần lớn vào người tổ chức, đó chính là giáo viên. Vì vậy, việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực giáo viên là một trong những biện pháp quản lý quan trọng hàng đầu. Một giáo viên giỏi không chỉ là người có kiến thức chuyên môn vững vàng mà còn phải sở hữu các kỹ năng sư phạm linh hoạt. Họ cần biết cách lập kế hoạch giáo dục theo hướng mở, lấy trẻ làm trung tâm, thay vì rập khuôn theo giáo án có sẵn. Kỹ năng quan sát để nắm bắt hứng thú, nhu cầu và khả năng của từng trẻ là vô cùng cần thiết để có thể điều chỉnh hoạt động cho phù hợp. Bên cạnh đó, khả năng đặt câu hỏi gợi mở, kích thích tư duy và sáng tạo của trẻ cũng là một năng lực cốt lõi. Luận văn của Cù Thị Liên (2019) nhấn mạnh đến biện pháp "Chỉ đạo bồi dưỡng năng lực cho giáo viên về hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh". Điều này có thể được thực hiện thông qua các buổi sinh hoạt chuyên môn, các hội thảo, các lớp tập huấn về phương pháp dạy học tích cực. Việc tạo điều kiện cho giáo viên đi tham quan, học hỏi kinh nghiệm từ các trường điển hình cũng là một giải pháp hiệu quả. Hơn nữa, nhà trường cần xây dựng một môi trường làm việc khuyến khích sự sáng tạo, động viên giáo viên mạnh dạn thử nghiệm những ý tưởng và phương pháp mới. Khi giáo viên được trao quyền và trang bị đủ năng lực, họ sẽ trở thành người truyền cảm hứng, thắp lên ngọn lửa đam mê khám phá trong mỗi đứa trẻ.

5.1. Đổi mới công tác lập kế hoạch giáo dục theo chủ đề

Kế hoạch giáo dục là kim chỉ nam cho mọi hoạt động của giáo viên. Thay vì các kế hoạch cứng nhắc, chi tiết đến từng phút, xu hướng hiện đại là xây dựng kế hoạch mở. Giáo viên cần xác định mục tiêu cốt lõi của chủ đề, sau đó linh hoạt lựa chọn nội dung và hoạt động dựa trên hứng thú thực tế của trẻ trong lớp. Việc lập kế hoạch cần có sự tham gia của trẻ, ví dụ như cùng trẻ thảo luận xem tuần tới lớp mình sẽ tìm hiểu về điều gì. Cách làm này không chỉ tăng hứng thú cho trẻ mà còn giúp các hoạt động bám sát với nhu cầu và kinh nghiệm sẵn có của chúng. Đổi mới kế hoạch cũng đồng nghĩa với việc tích hợp nội dung khám phá môi trường xung quanh vào nhiều hoạt động khác nhau trong ngày, từ toán, văn học đến nghệ thuật, tạo thành một mạng lưới kiến thức liên kết, giúp trẻ hiểu sâu và nhớ lâu hơn.

5.2. Tăng cường bồi dưỡng kỹ năng tổ chức hoạt động

Kỹ năng tổ chức là khả năng biến kế hoạch trên giấy thành những hoạt động trải nghiệm sống động và hiệu quả. Giáo viên cần được bồi dưỡng về cách chuẩn bị môi trường học tập, cách sử dụng đồ dùng trực quan, và đặc biệt là cách quản lý lớp học trong các hoạt động đa dạng (hoạt động nhóm, cá nhân, cả lớp). Các buổi sinh hoạt chuyên môn nên tập trung vào việc dự giờ, phân tích các tình huống sư phạm thực tế, cùng nhau thảo luận để tìm ra giải pháp tối ưu. Ví dụ, làm thế nào để tổ chức một chuyến tham quan an toàn và hiệu quả? Làm thế nào để duy trì sự hứng thú của trẻ trong một thí nghiệm khoa học? Việc thường xuyên thực hành, trao đổi kinh nghiệm sẽ giúp giáo viên tự tin và thành thạo hơn trong việc tổ chức các hoạt động phức tạp, đảm bảo mọi trẻ đều được tham gia và học hỏi.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Giáo dục mầm non giữ vị trí nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân, đóng vai trò quyết định trong việc định hình các yếu tố nhân cách ban đầu của trẻ theo quy định tại Điều 22 Luật Giáo dục 2005. Hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh là phương tiện cốt lõi giúp trẻ từ 24 đến 36 tháng tuổi và độ tuổi mẫu giáo 3 đến 5 tuổi khám phá các quy luật tự nhiên, hiện tượng xã hội và phát triển tư duy nhận thức toàn diện. Tại huyện vùng cao Điện Biên Đông thuộc tỉnh Điện Biên, mạng lưới giáo dục mầm non gồm 19 trường đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ nhằm nâng cao chất lượng giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Mặc dù các trường mầm non trên địa bàn đã có nhiều nỗ lực cải tiến nội dung giảng dạy, công tác tổ chức vẫn bộc lộ hạn chế rõ nét như việc ôm đồm kiến thức lý thuyết, thiếu hoạt động trải nghiệm thực tế và chưa khai thác tối đa nguồn học liệu trực quan bản địa. Đề tài "Quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh ở các trường mầm non huyện Điện Biên Đông, tỉnh Điện Biên" do tác giả Cù Thị Liên thực hiện năm 2019 hướng tới mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng quản lý và đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý mang tính đột phá, khả thi.

Nghiên cứu được triển khai tập trung tại 07 trường mầm non đại diện cho các vùng thuận lợi và khó khăn trên địa bàn huyện trong năm học 2017 - 2018 và 2018 - 2019. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi cung cấp khung giải pháp quản trị đồng bộ cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên, trực tiếp cải thiện năng lực nhận thức cho hàng nghìn trẻ em vùng cao, tạo bước đệm vững chắc trước khi bước vào lớp 1.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý luận quản lý giáo dục hiện đại và tâm lý học lứa tuổi mầm non. Khung lý thuyết tích hợp hệ thống 4 chức năng quản lý kinh điển gồm lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá theo quan điểm của Harold Koontz cũng như các học giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc. Đồng thời, đề tài kế thừa các luận điểm giáo dục kinh điển từ Jan Amos Comenius về phương pháp trực quan qua tranh ảnh, Jean-Jacques Rousseau về sự phát triển giác quan của trẻ từ 2 đến 12 tuổi, Maria Montessori về vai trò của hoạt động thao tác đồ vật và Jean Piaget về 3 loại tri thức hình thành qua tương tác môi trường.

Ba khái niệm trung tâm được chuẩn hóa xuyên suốt công trình gồm:

1. Môi trường xung quanh: Tập hợp các yếu tố tự nhiên, xã hội và vật chất bao quanh có ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của con người theo Điều 3 Luật Bảo vệ Môi trường.
2. Hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh: Quá trình giáo viên tổ chức, định hướng cho trẻ tiếp xúc, tìm tòi, khám phá thế giới tự nhiên và đời sống xã hội nhằm phát triển tri thức sơ đẳng và xúc cảm thẩm mỹ.
3. Quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh: Hệ thống tác động có chủ đích của hiệu trưởng nhằm tối ưu hóa các nguồn lực nhân sự, cơ sở vật chất và phương pháp dạy học theo đúng mục tiêu giáo dục mầm non.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên để khảo sát 115 khách thể gồm 21 cán bộ quản lý và 94 giáo viên mầm non trực thuộc 07 cơ sở giáo dục tiêu biểu tại huyện Điện Biên Đông gồm: Mầm non Thị Trấn, Ban Mai, Pu Nhi, Pá Vạt, Luân Giói, Pú Hồng và Háng Trợ. Cỡ mẫu này đảm bảo tính đại diện cao cho cả khu vực trung tâm lẫn các điểm trường vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế - xã hội đặc thù.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi cấu trúc nhằm lượng hóa nhận thức, mức độ thực hiện và các yếu tố ảnh hưởng.
• Phương pháp nghiên cứu sản phẩm sư phạm thông qua việc phân tích 100% hồ sơ giáo án, kế hoạch năm học, đồ dùng dạy học tự làm.
• Phương pháp phỏng vấn sâu và xin ý kiến chuyên gia là cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo Điện Biên Đông.
• Phương pháp thống kê toán học xử lý toàn bộ dữ liệu khảo sát qua các chỉ số tần số, tỷ lệ phần trăm và điểm trung bình nhằm đảm bảo độ tin cậy tuyệt đối cho các kết luận khoa học trong giai đoạn nghiên cứu từ 2017 đến 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 07 trường mầm non huyện Điện Biên Đông phản ánh bức tranh đa chiều về công tác quản lý và giảng dạy:

1. Về nhận thức: 100% cán bộ quản lý và giáo viên được khảo sát đều nhận thức rõ tầm quan trọng của hoạt động cho trẻ khám phá môi trường xung quanh, trong đó tỷ lệ đánh giá ở mức "rất quan trọng" đạt trên 85,2%. Cả hai lực lượng đều nhận thấy hoạt động này là nền tảng hình thành tình yêu thiên nhiên, kỹ năng tự phục vụ và tư duy quan sát của trẻ.
2. Về phương pháp tổ chức: Tỷ lệ giáo viên thường xuyên sử dụng phương pháp quan sát trực quan chiếm tới 82,4%, phương pháp dùng lời nói chiếm 78,6%. Ngược lại, các phương pháp mang tính tích cực cao như tổ chức thí nghiệm khoa học đơn giản chỉ đạt khoảng 34,8% và hoạt động trải nghiệm thực tiễn ngoài trời chỉ đạt 39,1% do tâm lý e ngại về an toàn và thiếu học liệu.
3. Về quy trình quản lý: Khâu xây dựng kế hoạch giáo dục được thực hiện nghiêm túc với 91,5% giáo viên xây dựng kế hoạch theo chủ đề đúng quy định. Tuy nhiên, hoạt động kiểm tra, đánh giá của Ban giám hiệu còn nặng về kiểm tra hồ sơ sổ sách chiếm 76,2%, trong khi việc đánh giá trực tiếp sự phát triển nhận thức và kỹ năng thực tế của trẻ chỉ chiếm 42,8%.
4. Về điều kiện vật chất: Khoảng 63,5% điểm trường lẻ tại các xã như Háng Trợ, Luân Giói còn thiếu thốn góc thiên nhiên ngoài trời và trang thiết bị học liệu thực tế, gây cản trở lớn đến việc cho trẻ tương tác với vật thật.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên bắt nguồn từ những nguyên nhân chủ quan và khách quan rõ rệt. Về mặt khách quan, địa bàn huyện Điện Biên Đông có địa hình hiểm trở, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số cao, nguồn ngân sách đầu tư cơ sở vật chất cho 19 trường mầm non còn hạn chế. Về mặt chủ quan, công tác chỉ đạo chuyên môn của một số hiệu trưởng chưa thực sự linh hoạt, chưa chú trọng bồi dưỡng kỹ năng sáng tạo đồ dùng dạy học từ tài nguyên sẵn có tại địa phương.

Dữ liệu khảo sát từ 115 khách thể khi được tổng hợp qua bảng phân phối tần suất và biểu đồ so sánh mức độ thực hiện đã chỉ ra sự chênh lệch lớn giữa nhận thức lý thuyết và năng lực thực hành. Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu tương tự của Nguyễn Thị Hồng (2014) tại Quảng Ninh hay Trần Thị Kim Dung (2006) tại Nghệ An, kết quả tại Điện Biên Đông khẳng định rằng rào cản lớn nhất của giáo dục vùng cao không chỉ nằm ở kinh phí mà còn ở năng lực chuyển dịch từ phương pháp thuyết trình truyền thống sang tổ chức hoạt động trải nghiệm lấy trẻ làm trung tâm.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các nút thắt trong công tác quản lý, luận văn đề xuất 5 nhóm biện pháp đồng bộ, có tính khả thi cao:

1. Nâng cao nhận thức sâu sắc cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên: Tổ chức các đợt sinh hoạt chính trị, chuyên đề học thuật định kỳ 2 lần/năm học do Ban giám hiệu chủ trì nhằm quán triệt mục tiêu đổi mới giáo dục mầm non, nâng tỷ lệ thống nhất hành động đạt mức tối đa.
2. Chỉ đạo bồi dưỡng toàn diện năng lực chuyên môn cho giáo viên: Thiết lập chương trình tập huấn thực hành với tần suất 3 tháng/lần cho 94 giáo viên mầm non, tập trung vào kỹ năng thiết kế thí nghiệm khám phá khoa học từ vật liệu tự nhiên và phương pháp gợi mở tư duy cho trẻ.
3. Đổi mới căn bản quy trình lập kế hoạch và chỉ đạo chuyên môn: Chỉ đạo các tổ chuyên môn rà soát, giảm tải 25% nội dung lý thuyết trừu tượng, tăng cường thời lượng cho các chủ đề gắn liền với bản sắc tự nhiên và văn hóa vùng cao Điện Biên Đông.
4. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và khai thác tối đa vật thật: Chỉ đạo mỗi trường mầm non xây dựng ít nhất 01 khu vườn cổ tích hoặc góc trải nghiệm thiên nhiên sống động, phấn đấu đạt tỷ lệ 100% tiết học khám phá thiên nhiên được sử dụng vật mẫu thật sẵn có tại địa phương.
5. Xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng: Huy động sự tham gia của 100% Ban đại diện cha mẹ học sinh cùng các tổ chức đoàn thể địa phương để đóng góp ngày công, hiện vật và kinh phí hỗ trợ xây dựng không gian học tập ngoài trời cho trẻ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc và là tài liệu tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Cán bộ quản lý tại các trường mầm non: Cung cấp khung năng lực và công cụ quản trị khoa học giúp hiệu trưởng, phó hiệu trưởng xây dựng kế hoạch kiểm tra, chỉ đạo chuyên môn sát với điều kiện thực tiễn của đơn vị.
2. Giáo viên mầm non trực tiếp đứng lớp: Định hướng các phương pháp dạy học tích cực, cung cấp kỹ thuật tổ chức hoạt động khám phá khoa học bằng vật thật và kinh nghiệm quản lý góc hoạt động hiệu quả.
3. Cán bộ chỉ đạo chuyên môn thuộc Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo: Đóng vai trò là tài liệu minh chứng thực tế giúp các nhà quản lý hoạch định chính sách bồi dưỡng giáo viên vùng dân tộc thiểu số và phân bổ nguồn lực giáo dục mầm non hợp lý.
4. Học viên cao học, sinh viên sư phạm và nhà nghiên cứu giáo dục: Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng tin cậy và khung phương pháp luận chuẩn mực phục vụ các đề tài nghiên cứu về quản lý giáo dục vùng khó khăn.

Câu hỏi thường gặp

1. Hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh có vai trò then chốt như thế nào đối với lứa tuổi mầm non?
   Hoạt động này giúp kích thích phản xạ tìm tòi định hướng tự nhiên, giúp trẻ từ 24 tháng đến 5 tuổi hình thành các biểu tượng chính xác về thế giới khách quan. Qua việc quan sát và trải nghiệm, trẻ phát triển toàn diện 5 mặt: nhận thức, thể chất, ngôn ngữ, tình cảm xã hội và thẩm mỹ.

2. Luận văn đã tiến hành khảo sát trên quy mô mẫu như thế nào để đảm bảo tính đại diện?
   Nghiên cứu đã khảo sát trực tiếp 115 khách thể gồm 21 cán bộ quản lý và 94 giáo viên đang công tác tại 07 trường mầm non đại diện cho toàn huyện Điện Biên Đông. Mẫu khảo sát bao quát cả trường đạt chuẩn quốc gia khu vực trung tâm và các điểm trường lẻ vùng cao đặc biệt khó khăn.

3. Khó khăn lớn nhất trong việc cho trẻ tiếp xúc với môi trường xung quanh tại Điện Biên Đông là gì?
   Rào cản lớn nhất là sự thiếu thốn về trang thiết bị, học liệu trực quan và góc trải nghiệm thiên nhiên tại hơn 60% điểm trường vùng sâu. Thêm vào đó, một bộ phận giáo viên vẫn còn lúng túng trong việc biến tài nguyên bản địa thành đồ dùng dạy học trực quan sinh động.

4. Tại sao tác giả nhấn mạnh giải pháp cho trẻ làm quen thông qua vật thật và hoạt động thực tiễn?
   Theo lý thuyết nhận thức của Jean Piaget, tư duy của trẻ mầm non là trực quan hành động và trực quan hình tượng. Việc tương tác trực tiếp với vật thật giúp huy động tối đa các giác quan, từ đó kiến thức được khắc sâu bền vững hơn so với việc chỉ quan sát tranh ảnh tĩnh.

5. Các biện pháp quản lý trong đề tài có khả năng áp dụng rộng rãi cho các địa phương khác không?
   Hệ thống 5 biện pháp quản lý trong đề tài được xây dựng trên nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa, tính thực tiễn và tính hệ thống. Do đó, mô hình này hoàn toàn có thể chuyển giao và áp dụng hiệu quả cho tất cả các trường mầm non thuộc khu vực miền núi phía Bắc có điều kiện tương đồng.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh theo các chuẩn mực khoa học quản lý giáo dục hiện đại.
• Công trình phản ánh chân thực thực trạng giảng dạy và quản lý tại 07 trường mầm non huyện Điện Biên Đông với dữ liệu thực chứng từ 115 cán bộ, giáo viên.
• Đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý toàn diện từ nâng cao nhận thức, bồi dưỡng chuyên môn, đổi mới lập kế hoạch, đầu tư học liệu vật thật đến xã hội hóa giáo dục.
• Về lộ trình tiếp theo, các nhà trường cần khẩn trương áp dụng khung giải pháp vào kế hoạch năm học mới, tăng cường kiểm tra đánh giá theo chuẩn đầu ra của trẻ.
• Các nhà quản lý giáo dục và giáo viên hãy chủ động khai thác triệt để các giải pháp trong công trình này nhằm kiến tạo môi trường học tập hạnh phúc, sáng tạo và phát triển toàn diện cho trẻ em vùng cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CHO TRẺ LÀM QUEN VỚI MÔI TRƯỜNG XUNG QUANH Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Giáo dục mầm non là khâu đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, có vai trò quan trọng trong việc hình thành những cơ sở nền tảng cho sự phát triển lâu dài về nhân cách của con người. Vì vậy, hầu hết các quốc gia và các tổ chức giáo dục quốc tế đều rất quan tâm đến công tác giáo dục mầm non.

Đã có nhiều nhà khoa học nghiên cứu đưa ra các giải pháp nhằm đảm bảo và nâng cao chất lượng GDMN, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của việc cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh. Ngay từ thế kỷ thứ XVI, J.Comenxki (1592-1670) trong cuốn sách "Thế giới tranh ảnh" đã thể hiện quan điểm của mình về vấn đề này. Cuốn sách của ông là bách khoa toàn thư đặc biệt dành cho trẻ nhỏ, ở đó trẻ được giới thiệu về thế giới với tất cả sự phát triển khoa học thời bấy giờ. Từ những bức tranh và những bài luận ngắn kèm theo, trẻ đã có thể biết về những công việc đầu tiên của con người trên Trái Đất như: làm vườn, làm ruộng, dệt vải; về những cuốn sách, nghệ thuật lời nói, về đạo đức, tính hài hước, tính nhân văn; về vật lý, hoá học và thiên văn [6].Rutxo (1712-1778), “nhà giáo dục học người Pháp đã gọi thời kỳ từ 2 đến 12 tuổi là thời kỳ của các giác quan.

Ông cho rằng tri thức của trẻ được hình thành bằng cách tiếp xúc với đồ vật và qua hoạt động thực tiễn. Chính trong quá trình tiếp cận với thế giới xung quanh mà tri thức của trẻ được hình thành” [31].Montexxori (1870- 1952) “cho rằng việc nhận biết thế giới khách quan (về đặc điểm, tính chất) là rất quan trọng đối với trẻ trước tuổi đi học. Chính những quan sát, tiếp xúc với thiên nhiên và xã hội có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với sự phát triển năng lực, trí tuệ của con người” [dẫn theo 21]. Piaget, trẻ em ở các lứa tuổi khám phá thế giới bằng những cách khác nhau.

Do vậy, các nhà giáo dục cần nắm được đặc trưng của mỗi giai đoạn phát triển của trẻ để trên cơ sở đó tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ thể hiện tính tích cực của chúng. Piaget cho rằng có 3 loại tri thức mà trẻ có thể học được trong môi trường. Đó là: Tri thức về đối tượng và đặc điểm cùa nó; tri thức về mối quan hệ mà cá nhân Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn tự xây dựng để tổ chức thông tin; tri thức có liên quan đến các quy tắc xã hội do con người xây dựng, trẻ sẽ được tiếp thu tri thức thông qua việc làm quen với môi trường xung quanh [dẫn theo 21]. Vugôtxki thì nhấn mạnh ảnh hưởng của môi trường xung quanh đến sự phái triển của trẻ em.

Ông cho rằng, khi trẻ học cách sử dụng các công cụ lao động (cốc thìa, khăn.) thì đồng thời trí tuệ của trẻ cũng phát triển. Các công cụ trí tuệ giúp con người làm chủ hành vi của mình. Trong các công cụ trí tuệ có công cụ kí hiệu. Ngôn ngữ là công cụ kí hiệu quan trọng nhất, nó cho phép con người có thể giải quyết vân đề trong tư duy [dẫn theo 19].Kôn: “Xã hội hoá là tổ hợp các quá trình xã hội nhờ đó cá nhân lĩnh hội và tái tạo hệ thống kiến thức, chuẩn mực, giá trị nhất định, cho phép cá nhân trở thành thành viên có đủ quyền hạn trong xã hội”.

Theo tác giả, tính tích cực của trẻ còn có phần bị hạn chế, trẻ mới chỉ tiếp thu các kinh nghiệm xã hội. Mudrik: “Xã hội hoá là quá trình phát triển của con người trong mối quan hệ qua lại với thế giới xung quanh”. Theo quan điểm này, con người không chỉ có khả năng tiếp nhận thế giới một cách thụ động mà còn cải tạo nó, thông qua quá trình tiếp xúc với môi trường xung quanh [dẫn theo 11]. Với đặc điểm phát triển tư duy và sự hạn chế của trẻ về mức độ phát triển ý thức nên trẻ nhỏ thường không có ý thức đặt mục đích trước cho hoạt động của mình.

Do vậy, đối với trẻ, môi trường chi phối rất nhiều đến hoạt động của chúng, môi trường có thể chi đạo hoạt động của chúng và định hướng hành vi cá nhân. Để giúp trẻ hoạt động tích cực, chủ động các nhà giáo dục nên sử dụng môi trường xung quanh với tư cách là yếu tố để điều chỉnh hành vi cá nhân. Biểu hiện đầu tiên của nhu cầu khám phá môi trường xung quanh của trẻ là nhu cầu mong muốn có được các ấn tượng về sự vật, hiện tượng xung quanh bằng những nỗ lực nhận thức đầu tiên của trẻ. Cơ sở sinh học của nó là phản xạ tìm tòi định hướng đã được các nhà sinh lí học I.I Paplôp gọi là phản xạ “cái gì đấy”.

Nhờ sự kích hoạt của các phản xạ này trẻ bắt đầu lĩnh hội được các đặc điểm, tính chất của sự vật và mối quan hệ giữa chúng. Nhu cầu có được những ấn tượng đầu tiên về sự vật. hiện tượng đã tạo ra tính ham hiểu biết ở trẻ. Cơ sở của nó cũng là các phản xạ tìm tòi định hướng - là một đặc điểm cơ bản của con người.

Ở trẻ mầm non, phản xạ này được thể hiện rõ ở việc trẻ liên tục đặt ra các câu hỏi cho người lớn: Đây là cái gì? Nó như thê nào? Tại sao lại như vậy? Làm thế nào để có Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Nội dung các câu hỏi của trẻ rất đa dạng, bao trùm mọi lĩnh vực tri thức: Tự nhiên (cây cối, các con vật, nước, không khí, ánh sáng, mưa, gió. Spodek (1990) nhà giáo dục người Mỹ cho rằng người lớn chúng ta không thể quyết định dạy trẻ cái gì (nội dung) mà quên đi trẻ em học thế nào, bởi vì “học như thế nào” liên quan nhiều đến phương pháp. Nội dung chương trình (học cái gì), các quá trình học (học như thế nào), các chiến lược giảng dạy (dạy như thế nào), môi trường (hoàn cảnh học) và các chiến lược đánh giá (cho biết việc học tập xảy ra như thế nào) là những vấn đề có quan hệ qua lại với nhau và tạo nên chương trình GDMN (Brekdekamp, 1992).

Ông nhấn mạnh vai trò của hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh trong chương trình giáo dục mầm non [dẫn theo 15]. Có thể nhận thấy, những công trình nghiên cứu trên đã tập trung nhiều hơn vào việc nghiên cứu về hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh như: Khái niệm, ý nghĩa, vai trò của hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh; Các công trình nghiên cứu chưa đề cập nhiều đến tầm quan trọng của công tác quản lý hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh trong mối quan hệ với quản lý, tổ chức các hoạt động giáo dục cho trẻ ở trường mầm non. Các nghiên cứu ở trong nước Vấn đề cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh được Bộ giáo dục và đào tạo Việt Nam quan tâm từ những năm 50 - 60 của thế kỷ XX. Thời kỳ đó cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh được coi là phương tiện nhằm mục đích phát triển ngôn ngữ.

Các nội dung làm quen với môi trường xung quanh được đưa vào phần "Nhận xét và tập nói" trong chương trình giáo dục mẫu giáo. Nội dung và phương pháp của phần này còn rất phiến diện và đơn điệu. Sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất (1975) nội dung của "Nhận xét và tập nói" được bổ sung, cải tiến và mang tên gọi mới "Tìm hiểu môi trường xung quanh và tập nói". Trong chương trình đào tạo giáo viên mầm non, nội dung trên được đưa vào môn "Phương pháp phát triển ngôn ngữ" [24].

Từ những năm 1980, khi chương trình dự thảo và cải cách mẫu giáo được biên soạn thì làm quen với môi trường xung quanh được tách ra như một lĩnh vực tương đối độc lập với tên gọi "Cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh". Tên gọi này được duy trì trong chương trình đổi mới hình thức chăm sóc và nuôi dạy trẻ (2004). Trong chương trình giáo dục mầm non sắp ban hành, làm quen với môi trường xung Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn quanh được gọi là khám phá khoa học thuộc lĩnh vực phát triển nhận thức. Trong chương trình đào tạo sinh viên ngành Sư phạm mầm non Phương pháp cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh là một học phần nằm trong khối kiến thức chuyên ngành.

Nội dung của học phần này kế thừa được những kinh nghiệm tiên tiến trước đây, khắc phục những hạn chế của chương trình cải cách chỉ nặng về cung cấp kiến thức mà ít có các hoạt động trải nghiệm, hoạt động thực tiễn nhằm phát triển năng lực cho trẻ; đồng thời cập nhật những kiến thức mới của các chương trình trên thế giới và thành tựu nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước [4]. Trong những năm qua vấn đề quản lý GDMN nói chung và hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, nhiều công trình nghiên cứu ở các cấp độ khác nhau đã được thực hiện: đề tài cấp Bộ, một số luận văn tiến sĩ, thạc sĩ. Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà nghiên cứu việc “Tổ chức cho trẻ vui chơi ở trường MG” với nhiều nội dung rất phong phú, đa dạng và có kết luận rằng “Việc tổ chức cho trẻ vui chơi và việc hướng dẫn các trò chơi cho trẻ có những nội dung, phương pháp khác nhau, giáo viên cần tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh thông qua HĐVC” [10]. Trong cuốn “Tổ chức, hướng dẫn trẻ MG chơi” tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết cùng cũng đã nói rất nhiều về tầm quan trọng của việc tổ chức HĐVC cho trẻ “Tổ chức chơi cho trẻ là tổ chức cuộc sống của trẻ, cho trẻ tiếp thu tri thức thông qua hoạt động làm quen với MTXQ” [25].

Đề tài cấp Bộ: Những biện pháp chỉ đạo nâng cao chất lượng chăm sóc- giáo dục trẻ của trường Mầm non (Phạm Thị Châu trường Cao đẳng sư phạm nhà trẻ - Mẫu giáo TW1, năm 1995) đề tài đã đề cập một số biện pháp chỉ đạo chuyên môn của Ban giám hiệu và các cấp quản lý nhằm góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ [5].