GIAÙ O TRÌNH KIEÅ M TOAÙ N1& 2 BIEÂ N SOAÏN: THAÏC SÓ: Ñ OAØ N VAÊ N HOAÏT TIEÁ N SÓ: MAI HOAØ NG MINH 1 CHÖÔNG I TOÅ NG QUAN VEÀKIEÅ M TOAÙ N I- ÑÒNH NGHÓA. Coùnhieàu ñònh nghóa khaùc nhau veàkieåm toaùn, nhöng ñònh nghóa hieän ñöôïc chaáp nhaän roäng raõi laø: “ Kieåm toaùn laømoät quaùtrình thu thaäp vaøñaùnh giaùbaèng chöùng veànhöõng thoâng tin ñöôïc kieåm tra nhaèm xaùc ñònh vaøbaùo caùo veàmöùc ñoäphuøhôïp giöõa nhöõng thoâng tin ñoùvôùi caùc chuaån möïc ñaõñöôïc thieát laäp. Quaùtrình kieåm toaùn phaûi ñöôïc thöïc hieän bôûi caùc kieåm toaùn vieân ñuûnaêng löïc vaøñoäc laäp.” 1 II- PHAÂ N LOAÏI KIEÅ M TOAÙ N. Phaân loaïi theo muïc ñích.
Kieåm toaù n hoaït ñoäng. Kieåm toaùn hoaït ñoäng laøvieäc kieåm tra vaøñaùnh giaùveàsöïhöõu hieäu vaøtính hieäu quaûñoái vôùi hoaït ñoäng cuûa moät boäphaän hay toaøn boämoät toåchöùc, töøñoùñeàxuaát nhöõng bieän phaùp caûi tieán. Kieåm toaù n tuaân thuû. Kieåm toaùn tuaân thuûlaøvieäc kieåm tra nhaèm ñaùnh giaùmöùc ñoächaáp haønh moät quy ñònh naøo ñoù.
Kieåm toaù n baù o caù o taøi chính. Kieåm toaùn baùo caùo taøi chính laøsöï kieåm tra vaøtrình baøy yùkieán nhaän xeùt veàcaùc baùo caùo taøi chính cuûa moät ñôn vò. Phaân loaïi theo chuûtheåkieåm toaù n. Kieåm toaù n noäi boä.
Laøloaïi kieåm toaùn do kieåm toaùn vieân noäi boäthöïc hieän, hoïthöïc hieän caûba loaïi kieåm toaùn, vôùi theámaïnh laøkieåm toaùn hoaït ñoäng. Kieåm toaù n cuû a Nhaøønöôù c. Laøhoaït ñoäng kieåm toaùn do caùc coâng chöùc cuûa Nhaønöôùc tieán haønh vaøchuûyeáu laøkieåm toaùn tuaân thuû. Rieâng taïi caùc ñôn vò söûduïng kinh phí cuûa Nhaønöôùc, hoï coùtheåthöïc hieän kieåm toaùn hoaït ñoäng hoaëc kieåm toaùn baùo caùo taøichính.
Kieåm toaù n ñoäc laäp. Laøloaïi kieåm toaùn ñöôïc tieán haønh bôûi caùc kieåm toaùn vieân ñoäc laäp thuoäc nhöõng toåchöùc kieåm toaùn ñoäc laäp. Hoïthöôøng thöïc hieän kieåm toaùn baùo caùo taøi chính, vaøtuøy theo yeâu caàu cuûa khaùch haøng, hoï coøn cung caáp caùc dòch vuï kieåm toaùn hoaït ñoäng, kieåm toaùn tuaân thuû, tö vaán veà keátoaùn, thueá, taøi chính. Hieän nay, thuaät ngöõkieåm toaùn thöôøng ñöôïc hieåu laøkieåm toaùn ñoäc laäp, vaøkieåm toaùn vieân cuõng ñöôïc hieåu laøkieåm toaùn vieân ñoäc laäp.
III- LÒCH SÖÛHÌNH THAØ NH VAØPHAÙ T TRIEÅ N CUÛ A KIEÅ M TOAÙ N. 1- Treân theágiôù i. Kieåm toaùn laømoät hoaït ñoäng ñaõcoùtöøraát laâu ñôøi keåtöøthôøi kyømaøcaùc thoâng tin keátoaùn ñöôïc pheâchuaån baèng caùch ñoïc leân trong moät buoåi hoïp coâng khai, vì theátöøgoác cuûa thuaät ngöõ kieåm toaùn (Audit) theo tieáng La tinh laø“Auditus” coùnghóa laø“nghe”. 2 Keåtöøthôøi kyøTrung coå, kieåm toaùn ñöôïc thöïc hieän ñeåxaùc ñònh veàtính chính xaùc cuûa caùc thoâng tin taøi chính.
Beân caïnh ñoù, töøkhi coùsöï ra ñôøi cuûa thò tröôøng chöùng khoaùn vaøcoâng ty coå 1 Auditing : An I ntegrated A pproach, A. Locbbecke, Prentice Hall, 1997. 2 Theo Webster’s Seventh New Collegiate Dictionary, 1965. 2 phaàn, cuõng nhö do söï môûroäng quy moâcuûa caùc doanh nghieäp, neân daàn daàn ñaõdieãn ra söï taùch rôøi giöõa quyeàn sôûhöõu cuûa caùc coåñoâng vaøchöùc naêng ñieàu haønh cuûa nhöõng nhaøquaûn lyù.
Töøñoù ñaõxuaát hieän nhu caàu kieåm tra cuûa caùc chuûsôûhöõu ñeåchoáng laïi söïgian laän cuûa caùc nhaøquaûn lyù laãn nhöõng ngöôøi laøm coâng, vaøvì theákieåm toaùn ñoäc laäp ñaõñöôïc ra ñôøi vaøo theákyû18 ñeåñaùp öùng cho nhu caàu naøy. Ñeán ñaàu theákyû20, neàn kinh teátheágiôùi phaùt trieån ngaøy caøng maïnh meõ, vôùi sö ï xuaát hieän cuûa haøng trieäu nhaøñaàu tö chöùng khoaùn. Vì theá, kieåm toaùn ñoäc laäp chuyeån sang muïc ñích môùi laø nhaän xeùt veàmöùc ñoätrung thöïc vaøhôïp lyùcuûa caùc baùo caùo taøi chính Qua quaùtrình nghieân cöùu vaøthoâng qua hoaït ñoäng thöïc tieãn, daàn daàn caùc kieåm toaùn vieân ñaõhình thaønh neân nhöõng phöông thöùc kieåm tra môùi. Ñoùlaøvieäc xaây döïng vaøphaùt trieån cuûa kyõ thuaät laáy maãu, vaán ñeàñaùnh giaùheäthoáng kieåm soaùt noäi boävaøhình thaønh kyõthuaät kieåm toaùn baèng maùy tính.
Hoaït ñoäng kieåm toaùn tröôùc thaäp nieân 90 chuûyeáu laødo Nhaønöôùc tieán haønh thoâng qua coâng taùc kieåm tra keátoaùn. Phaûi ñeán cuoái nhöõng naêm 1980, khi Vieät Nam töøng böôùc chuyeån sang neàn kinh teáthò tröôøng theo ñònh höôùng Xaõhoäi Chuûnghóa, ñaëc bieät laøtöøkhi coùLuaät Ñaàu tö nöôùc ngoaøi, chính söï xuaát hieän cuûa nhöõng nhaøñaàu tö nöôùc ngoaøi ñaõtaïo neân nhu caàu veàloaïi hình kieåm toaùn ñoäc laäp ñeåkieåm toaùn caùc baùo caùo taøi chính. Vaøo ñaàu thaäp nieân 90, hoaït ñoäng kieåm toaùn ñoäc laäp taïi Vieät Nam ñaõböôùc ñaàu hình thaønh vôùi söïra ñôøi cuûa coââng ty Kieåm toaùn Vieät Nam (VACO) vaøo thaùng 5/1991. Vieät Nam cuõng ñaõtöøng böôùc theåcheáhoùa hoaït ñoän g kieåm toaùn.
Khôûi ñaàu laøvaøo thaùng 1/1994, Chính phuûban haønh Quy cheákieåm toaùn ñoäc laäp. Thöùñeán vaøo thaùng 7/1994, Cô quan Kieåm toaùn Nhaønöôùc tröïc thuoäc Chính phuûñöôïc thaønh laäp, vaøhoaït ñoäng theo Ñieàu leäToåchöùc vaøHoaït ñoäng cuûa Kieåm toaùn Nhaønöôùc. Sau cuøng, ñeán thaùng 10/1997, BoäTaøi chính ñaõchính thöùc ban haønh Quy cheáKieåm toaùn noäi boäaùp duïng taïi caùc doanh nghieäp Nhaønöôùc. Ñeán thaùng 9/1999, BoäTaøi chính cuõng ñaõchính thöùc ban haønh 04 chuaån möïc kieåm toaùn Vieät Nam (VSA) ñaàu tieân, vaøsau ñoùvaøo thaùng 12/2000 ñaõban haønh theâm 06 chuaån möïc kieåm toaùn.
Ngoaøi ra, ñeåtaïo ñieàu kieän cho söï phaùt trieån cuûa ngaønh ngheà, Hoäi keátoaùn Vieät Nam (VAA) ñaõñöôïc thaønh laäp vaøo naêm 1994. Ñeán thaùng 5/1998, VAA ñaõñöôïc keát naïp chính thöùc laø thaønh vieân thöù7 cuûa AFA (Lieân ñoaøn Keátoaùn ASEAN), vaølaøthaønh vieân thöù130 cuûa IFAC (Lieân ñoaøn Keátoaùn Quoác teá), ñoàng thôøi VAA cuõng laøthaønh vieân cuûa IASC (UÛ y ban Chuaån möïc Quoác teáveàkeátoaùn). Ngoaøi ra, Cô quan Kieåm toaùn Nhaønöôùc Vieät Nam cuõng ñaõlaøthaønh vieân cuûa INTOSAI (Toåchöùc quoác teácaùc Cô quan Kieåm toaùn Toái cao). IV- LÔÏI ÍCH KINH TEÁCUÛ A KIEÅ M TOAÙ N ÑOÄ C LAÄ P TRONG KIEÅ M TOAÙ N BAÙ O CAÙO TAØ I CHÍNH.
Baùo caùo taøi chính cuûa moät doanh nghieäp ñöôïc raát nhieàu ngöôøi söûduïng, ñeåra caùc quyeát ñònh kinh doanh. Theánhöng, khi neàn kinh teátheágiôùi caøng phaùt trieån seõtaïo neân heäquaûtaát nhieân laø khaûnaêng nhaän ñöôïc nhöõng thoâng tin taøi chính keùm tin caäy cuõng seõgia taêng. Ruûi ro naøy xuaát phaùt töønhieàu nguyeân nhaân khaùc nhau, nhö laø: - Ñoäng cô cuûa ngöôøi cung caáp thoâng tin. - Löôïng thoâng tin phaûi xöûlyùvaøñoäphöùc taïp cuûa caù c nghieäp vuïkinh teágia taêng.
- Söïkhoùkhaên trong vieäc tieáp caän nguoàn thoâng tin. Nhö vaäy, caàn coùnhöõng giaûi phaùp ñeålaøm giaûm ruûi ro, chaúng haïn nhö : - Ngöôøi söûduïng seõtröïc tieáp kieåm tra thoâng tin. - Gia taêng traùch nhieäm phaùp lyùcuûa Hoäi ñoàng quaûn trò(hay Ban giaùm ñoác). - Baét buoäc baùo caùo taøi chính phaûi ñöôïc kieåm toaùn bôûi kieåm toaùn vieân ñoäc laäp.
3 Trong ñoù,giaûi phaùp sau cuøng ñöôïc xem laøcoùhieäu quaûnhaát. V- KIEÅ M TOAÙ N VIEÂ N, TOÅCHÖÙ C KIEÅ M TOAÙ N VAØHIEÄ P HOÄ I NGHEÀNGHIEÄ P. Kieåm toaù n vieân ñoäc laäp. Muoán haønh ngheàkieåm toaùn ñoäc laäp, caùc öùng vieân thöôøng phaûi ñaït caùc tieâu chuaån sau ñaây: − Ñöôïc ñaøo taïo veàkeátoaùn ôûmoät trình ñoänhaát ñònh.
− Ñaõcoùkinh nghieäm thöïc tieãn veàkieåm toaùn. − Truùng tuyeån moät kyøthi quoác gia veàcaùc kieán thöùc keátoaùn, kieåm toaùn, luaät kinh doanh. Hình thöù c toåchöù c vaøhoaït ñoäng cuû a toåchöù c kieåm toaùn ñoäc laäp. Hình thöù c toåchöùc : moät toåchöùc kieåm toaùn coùtheåhoaït ñoäng döôùi hình thöùc doanh nghieäp tö nhaân, coâng ty hôïp danh, hoaëc coâng ty coåphaàn, nhöng phoåbieán nhaát laøcoâng ty hôïp danh ; vaøhoïthöôøng phaûi chòu traùch nhieäm voâhaïn.
Coøn khi thaønh laäp toåchöùc kieåm toaùn ôûhình thöùc coâng ty coåphaàn, thì ñaây laïi laømoät loaïi coâng ty coåphaàn ñaëc bieät, nghóa laøseõphaûi coùngöôøi chuûsôûhöõu chòu traùch nhieäm voâhaïn. Veàcô caáu toåchöùc noäi boäcuûa coâng ty kieåm toaùn, thoâng thöôøng bao goàm caùc caáp baäc chuû yeáu laø: • Chuûphaàn huøn • Chuûnhieäm • Kieåm toaùn vieân chính • Kieåm toaùn vieân phuï 2. Caù c lónh vöïc hoaït ñoäng cuûa toåchöù c kieåm toaùn: Moät toåchöùc kieåm toaùn coùtheåcung caáp nhieàu dòch vuïthuoäc nhöõng lónh vöïc khaùc nhau , nhö laø: • Xaùc nhaän • Dòch vuï keátoaùn • Tö vaán thueá • Tö vaán veàquaûn trò 2. Phaân loaïi toåchöù c kieåm toaùn: Caên cöùvaøo quy moâvaøphaïm vi hoaït ñoäng, n göôøi ta thöôøng chia thaønh thaønh boán nhoùm sau : • Vaên phoøng kieåm toaùn ñòa phöông • Coâng ty kieåm toaùn khu vöïc • Coâng ty kieåm toaùn quoác gia • Coâng ty kieåm toaùn quoác teá 3.
Hieäp hoäi ngheànghieäp. Taïi caùc quoác gia. ÔÛnhieàu nöôùc treân theágiôùi ñeàu coùthaønh laäp Hieäp hoäi ngheànghieäp cuûa caùc keátoaùn vieân vaøkieåm toaùn vieân. Sau ñaây laømoät soáHieäp hoäi taïi caùc quoác gia : − Hieäp hoäi keátoaùn vieân Hoa Kyø(American Accounting Association − AAA).
− Hieäp hoäi keátoaùn vieân coâng chöùng Hoa Kyø(American Institute of Certified Public Accountants − AICPA). − Hieäp hoäi giaùm ñònh vieân keátoaùn Canada (Canadian Institute of Chartered Accountants − CICA). Hieäp hoäi quoác gia thöôøng coùcaùc chöùc naêng nhö sau : − Thieát laäp caùc chuaån möïc vaøquy taéc veàkeátoaùn, kieåm toaùn, cuõng nhö höôùng daãn cho caùc keá toaùn vieân coâng chöùng veàdòch vuïthueávaøcaùc dòch vuïkhaùc. − Toåchöùc nghieân cöùu vaøxuaát baûn caùc taøi lieäu veàkeátoaùn vaøkieåm toaùn, nhaèm giuùp cho caùc thaønh vieân luoân ñöôïc tieáp caän vôùi caùc kieán thöùc môùi ñeånaâng cao trình ñoä.
4 − Ban haønh ñieàu leäñaïo ñöùc ngheànghieäp, vaøxöûlyùnhöõng vi phaïm ñieàu leäcuûa caùc thaønh vie ân. − Quaûn lyùchaát löôïng hoaït ñoäng kieåm toaùn, baèng caùch quy ñònh nhöõng tieâu chuaån kieåm tra chaát löôïng, toåchöùc kieåm tra cheùo giöõa caùc coâng ty kieåm toaùn. − Toåchöùc caùc kyøthi caáp chöùng chækeátoaùn vieân coâng chöùng .2- Treân theágiôù i. Lieân ñoaøn Keátoaùn Quoác teá(International Federation of Accountants − IFAC) ñöôïc thaønh laäp vaøo ngaøy 7/10/1977.
Tính ñeán cuoái naêm 2000, IFAC coù151 thaønh vieân ôû112 nöôùc. Veà phöông dieän toåchöùc, IFAC ñöôïc ñieàu haønh bôûi moät Hoäi ñoàng vôùi söïgiuùp vieäc cuûa UÛ y ban ñieàu haønh vaøBan Thö kyù,vaøcoùbaûy uûy ban trö ïc thuoäc ñeåñaûm nhaän caùc lónh vöïc khaùc nhau, ñoùlaø: a ) UÛ y ban Thöïc haønh kieåm toaùn quoác teá(International Auditing Pratices Committee − IAPC) b ) UÛ y ban Ñaïo ñöùc ngheànghieäp c ) UÛ y ban veàKeátoaùn quaûn tròvaøtaøi chính d ) UÛ y ban Lónh vöïc coâng e ) UÛ y ban Coâng ngheäthoâng tin f) UÛ y ban Ñaøo taïo. g ) UÛ y ban Keát naïp thaønh vieân. Beân caïnh IFAC, coøn coùmoät toåchöùc quoác teáveàkeátoaùn cuõng coùvai troøraát quan troïng, ñoù laø UÛ y ban Chuaån möïc quoác teáveàkeátoaùn (International Accounting Standards Committee – IASC).
IASC ñöôïc thaønh laäp töønaêm 1973, vaøñaõkyùTuyeân boáchung vôùi IFAC vaøo ngaøy 01/01/1983. Theo ñoù, hai toåchöùc naøy coùquan heäraát maät thieát vôùi nhau. Ngoaøi ra coøn coùcaùc toåchöùc quoác teákhaùc cuûa ngheànghieäp kieåm toaùn laøIIA (Hieäp hoäi Kieåm toaùn noäi boä) vaøINTOSAI. VI- QUY TRÌNH KIEÅ M TOAÙ N BAÙ O CAÙ O TAØ I CHÍNH.
Quy trình kieåm toaùn baùo caùo taøi chính cuûa caùc kieåm toaùn vieân ñoäc laäp bao goàm : - Giai ñoaïn chuaån bòkie åm toaùn bao goàm : + Tieàn keáhoaïch. + Laäp keáhoaïch kieåm toaùn. - Giai ñoaïn keátieáp laøthöïc hieän keáhoaïch kieåm toaùn : Trong giai ñoaïn naøy, kieåm toaùn vieân thöïc hieän hai thöûnghieäm chính, ñoùlaø: + Thöûnghieäm kieåm soaùt (kieåm tra heäthoáng kieåm soaùt). + Thöûnghieäm cô baûn (kieåm tra cô baûn ).
- Giai ñoaïn hoaøn thaønh kieåm toaùn : laøgiai ñoaïn toång hôïp vaøraøsoaùt laïi veànhöõng baèng chöùng ñaõthu thaäp ñöôïc ñeåkieåm toaùn vieân hình thaønh yùkieán nhaän xeùt treân baùo caùo kieåm toaùn. 5 CHÖÔNG II MOÂ I TRÖÔØ NG KIEÅ M TOAÙ N I- MOÂ I TRÖÔØ NG KIEÅ M TOAÙ N. Ñaëc ñieåm cuû a ngheànghieäp kieåm toaù n.