CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÀI CHÍNH QUỐC TẾ Mục tiêu Chƣơng này trình bày những vấn đề cơ bản về: - Sự hình thành và phát triển của tài chính quốc tế; - Khái niệm và đặc điểm của tài chình quốc tế; - Vai trò và nội dung của tài chình quốc tế. Sự hình thành và phát triển của tài chính quốc tế 1. Cơ sở hình thành quan hệ tài chính quốc tế Tài chình quốc tế là hoạt động tài chình diễn ra trên bính diện quốc tế, giữa các quốc gia với nhau. Thực chất tài chình quốc tế là sự vận động tiền tệ giữa các quốc gia gắn liền với các quan hệ hợp tác quốc tế về kinh tế, chình trị, văn hóa, xã hội, ngoại giao và quân sự của các quốc gia.
Hoạt động tài chình quốc tế là một bộ phận cấu thành của toàn bộ hoạt động tài chình của quốc gia nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế và các chình sách của quốc gia trong quan hệ với cộng đồng quốc tế. Quan hệ tài chình quốc tế xuất hiện dựa trên hai cơ sở: - Quan hệ quốc tế giữa các quốc gia về kinh tế, văn hóa, xã hội, chình trị, quân sự, ngoại giao. - Cùng với sự xuất hiện của tiền tệ nhƣ một vật trao đổi trung gian, tiền tệ dần dần đã có đầy đủ các chức năng trong trao đổi, thanh toán, dự trữ và chức năng tiền tệ thế giới. Chình chức năng trao đổi, thanh toán quốc tế của tiền là cơ sở cho việc hình thành và thực hiện các quan hệ tài chình quốc tế.
Quá trình hợp tác quốc tế đƣợc thực hiện trên cơ sở phân công lao động quốc tế. Việc tham gia vào phân công lao động quốc tế của mỗi quốc gia bắt nguồn từ yêu cầu phát triển kinh tế của mỗi quốc gia nhằm giải quyết các nhu cầu của thị trƣờng tiêu thụ, khoa học kỹ thuật, nguyên vật liệu. Thông qua hợp tác quốc tế mỗi quốc gia có thể kết hợp các yếu tố trong nƣớc với các yếu tố quốc tế, từ đó có thể khai thác có hiệu quả các nguồn lực trong nƣớc và nguồn lực ngoài nƣớc. Trong các hoạt động kinh tế thì thƣơng mại quốc tế giữ một vai trò hết sức quan trọng.
Thông qua thƣơng mại quốc tế, các luồng hàng hoá, dịch vụ đƣợc di chuyển từ quốc gia này sang quốc gia khác và kéo theo đó là sự di chuyển ngƣợc chiều các luồng tiền giữa các quốc gia. Sự di chuyển các luồng tiền giữa các quốc gia là nét đặc trƣng của sự vận động các nguồn tài chình trong hoạt động tài chình quốc tế và là biểu hiện của quan hệ tài chình quốc tế. Sự phát triển của hoạt động kinh tế quốc tế kéo theo sự nảy sinh và phát triển của các quan hệ tài chính quốc tế tuỳ thuộc vào các yếu tố kinh tế và lợi ích của các bên tham gia, và chịu sự chi phối của các quy luật cung cầu, giá trị, cạnh tranh. Bên cạnh đó còn chịu ảnh hƣởng của yếu tố chình trị, thái độ của các nhà nƣớc trong quan hệ quốc tế và thể hiện qua các chình sách thuế xuất nhập khẩu, chình sách tìn dụng quốc tế, chình sách đầu tƣ quốc tế.
Tuỳ theo các tình chất và đặc điểm của các hoạt động kinh tế quốc tế mà yếu tố chình trị có tác động ở những mức độ khác nhau. Có các hoạt động có quan hệ chặt chẽ với chình trị, nhƣ cấp tìn dụng, viện trợ phát triển ở cấp chình phủ. Có các hoạt động ìt có mối quan hệ với yếu tố chình trị nhƣ: thƣơng mại quốc tế, đầu tƣ quốc tế trực tiếp, gián tiếp., vì tham gia chủ yếu các hoạt động này là các tƣ nhân, các nhà kinh doanh nên chủ yếu bị tác động bởi yếu tố kinh tế. Nhƣ vậy, sự nảy sinh và phát triển của các quan hệ tài chình quốc tế bắt nguồn từ sự nảy sinh và phát triển của các quan hệ kinh tế và chình trị giữa các quốc gia trong cộng đồng quốc tế với nhau.
Hay các quan hệ kinh tế - chình trị diễn ra trên phạm vi quốc tế là cơ sở khách quan cho sự hình thành và phát triển của tài chình quốc tế. Mặt khác, hoạt động tài chình quốc tế biểu hiện ra thành các hoạt động thu chi bằng tiền ở các chủ thể kinh tế - xã hội. Trong phạm vi một quốc gia, đồng tiền trong nƣớc đƣợc sử dụng làm phƣơng tiện thanh toán chình thức cho mọi giao dịch đã giúp thực hiện các hoạt động thu chi bằng tiền để xử lý các quan hệ tài chình gắn liền với các hoạt động kinh tế - xã hội của các chủ thể. Các quốc gia có đồng tiền riêng khác nhau với sức mua không giống nhau.
Từ đó nảy sinh việc thanh toán cho các hoạt động và giao dịch giữa các chủ thể ở các quốc gia khác nhau. Trong quá trình phát triển của xã hội loài ngƣời kể từ khi xuất hiện tiền tệ và đòi hỏi của việc thanh toán quốc tế đã xuất hiện nhiều phƣơng thức khác nhau trong việc xử lý mối quan hệ giữa các đồng tiền quốc gia và xác định phƣơng tiện dùng trong thanh toán quốc tế. Để thực hiện các hoạt động thu chi bằng tiền giữa các quốc gia đòi hỏi cần phải lựa chọn đƣợc phƣơng tiện dùng trong thanh toán quốc tế làm cơ sở cho việc xác định tỷ giá hối đoái giữa các đồng tiền quốc gia để thực hiện cho việc thanh toán các giao dịch quốc tế. Nhƣ vậy, tiền tệ đã thực hiện chức năng tiền tệ thế giới.
Trong hai cơ sở đã kể trên, thì yếu tố các quan hệ quốc tế giữa các quốc gia về kinh tế, chình trị, văn hóa, xã hội, quân sự, ngoại giao có vị trì nhƣ là điều kiện cần tạo cơ sở cho sự hình thành và phát triển của tài chình quốc tế; yếu tố tiền tệ có chức năng tiền tệ thế giới có vị trì nhƣ là điều kiện đủ để các quan hệ 2. Khái quát quá trình phát triển tài chính quốc tế Trong ốlịchếsửậphát triển của xãốhội loài ngƣời, các quan hệ tài chình quốc tế đã ra đời và phát triển từ hình thức đơn giản đến những hình thức phức tạp, đa dạng gắn liền với những điều kiện khách quan của sự phát triển xã hội của quốc gia và của đời sống quốc tế trên cả khìa cạnh kinh tế và chình trị. Tài chình quốc tế xuất hiện đầu tiên là gắn với thƣơng mại quốc tế giữa các quốc gia, do yêu cầu của thƣơng mại mà đã làm xuất hiện tiền tệ quốc tế. Dùng tiền vàng làm trung gian trao đổi thanh toán.
Những hình thức sơ khai ban đầu của tài chình quốc tế là việc trao đổi hàng hoá giữa các quốc gia, cống nộp vàng bạc, châu báu giữa nƣớc này cho nƣớc khác đã xuất hiện từ thời chiếm hữu nô lệ gắn liền với nhà nƣớc chủ nô. Cùng với sự phát triển của các quan hệ kinh tế quốc tế, thuế xuất khẩu, nhập khẩu đã ra đời để điều chỉnh các quan hệ buôn bán giữa các quốc gia và tín dụng quốc tế đã xuất hiện do có các quan hệ vay nợ giữa các nƣớc. Vào cuối thời kỳ phong kiến, tìn dụng quốc tế đã có bƣớc phát triển mạnh mẽ và đã trở thành một trong những đòn bẩy mạnh mẽ nhất của tìch lũy nguyên thủy tƣ bản. Với sự xuất hiện của Chủ nghĩa tƣ bản, những hình thức cổ truyền của quan hệ tài chình quốc tế nhƣ thuế xuất nhập khẩu, tìn dụng quốc tế vẫn tiếp tục tồn tại và ngày càng phát triển đa dạng thích ứng với những bƣớc phát triển mới của các quan hệ kinh tế quốc tế và thái độ chình trị của các Nhà nƣớc.
Với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế hàng hóa - tiền tệ, kinh tế thị trƣờng, những diễn biến phức tạp của cục diện chính trị thế giới, cũng nhƣ cách tiếp cận của Chình phủ các nƣớc trong quan hệ quốc tế, bên cạnh những hình thức cổ truyền, đã xuất hiện những hình thức mới của quan hệ tài chính quốc tế nhƣ đầu tƣ quốc tế trực tiếp và đầu tƣ quốc tế gián tiếp với các loại hình hoạt động đa dạng, viện trợ quốc tế không hoàn lại, hợp tác quốc tế về tài chính - tiền tệ thông qua việc thiết lập các tổ chức kinh tế khu vực và quốc tế. Thế kỷ XX với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ tin học đã làm cho các quốc gia không chỉ mạnh về thƣơng mại hàng hóa mà còn phát triển mạnh về thƣơng mại dịch vụ. Với xu thế toàn cầu hóa, hoạt động của các công ty đa quốc gia làm cho các quan hệ tài chính quốc tế càng phát triển. Vì vậy tất yếu hình thành các thị trƣờng tài chính quốc tế và nhu cầu có đồng tiền quốc tế.
Trong lịch sử tồn tại và phát triển của mình, Việt Nam đã có các quan hệ kinh tế - tài chính quốc tế với một số quốc gia trong khu vực và thế giới nhƣ: Lào, Trung Quốc, Nhật Bản, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha. Tuy nhiên, những mối quan hệ đó không mang tính thƣờng xuyên, tích cực và chủ động. Sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng (1955), Việt Nam đã có những quan hệ kinh tế tài chính với các nƣớc xã hội chủ nghĩa (XHCN) và các tổ chức kinh tế XHCN (nhƣ hội đồng tƣơng trợ kinh tế, Ngân hàng hợp tác kinh tế quốc tế, Ngân hàng đầu tƣ quốc tế. Trong bƣớc phát triển mới của các quan hệ kinh tế - chính trị quốc tế những năm cuối thế kỷ XX, Việt Nam đã chủ động mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế với tất cả các quốc gia TBCN, dân tộc chủ nghĩa, các tổ chức quốc tế trong và ngoài Liên hợp quốc, các tổ chức phi chính phủ., đặc biệt là với các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á.
Chính việc mở rộng và đa dạng hóa các quan hệ kinh tế quốc tế theo xu hƣớng hội nhập, khu vực hóa, toàn cầu hóa đã làm cho các quan hệ tài chính quốc tế của Việt Nam phát triển đa dạng, phong phú và phức tạp hơn. Từ chỗ các quan hệ tài chính quốc tế chủ yếu là nhận viện trợ không hoàn lại, vay vốn quốc tế với lãi suất ƣu đãi. chuyển dần sang các quan hệ tài chính quốc tế độc lập, bình đẳng, nảy sinh trong các lĩnh vực hợp tác sản xuất - kinh doanh, thƣơng mại, đầu tƣ. mà Việt Nam là một bên tham gia; từ chỗ chủ yếu là quan hệ với các nƣớc XHCN tới chỗ quan hệ với tất cả các quốc gia trên thế giới, trên cơ sở quan điểm đối tác kinh tế cùng có lợi.