Chương 1 trình bày các vấn đề cơ bản trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng như khái niệm, phương châm nguyên tắc và mục tiêu của chăm sóc sức khỏe ban đầu trong cộng đồng. Hiểu được các yếu tố liên quan đến sức khỏe như nguồn nước, dinh dưỡng, sinh sản, môi trường và vấn đề giáo dục tuyên truyền ý thức nâng cao sức khỏe cho cọng đồng. Phân tích được các yếu tố tác động từ môi trường đến sức khỏe của người dân. Mục tiêu: - Trình bày được nguyên tắc trong chăm sóc sức khỏe cộng đồng và những nội dung cụ thể của việc chăm sóc sức khỏe ban đầu cho cộng đồng.
- Trình bày được những ảnh hưởng của môi trường, dinh dưỡng, sinh sản đến sức khoẻ con người. - Phân tích được mối quan hệ của các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe con người như giáo dục sức khỏe, nguồn nước, dinh dưỡng. - Tổ chức thực hiện các biện pháp tuyên truyền cho cộng đồng tham gia vệ sinh môi trường, dinh dưỡng an toàn để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. - Có ý thức trong việc chăm sóc sức khoẻ cho bản thân, gia đình và cộng đồng.
- Tích cực tham gia các hoạt động chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Nội dung chính: 1. Khái niệm, nguyên tắc và phương châm của chăm sóc sức khoẻ cộng đồng (1, 2) 1. Khái niệm: - Khái niệm về sức khỏe Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO - 1978) thì “Sức khỏe con người là trạng thái thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội chứ không phải chỉ bao gồm tình trạng không có bệnh hay thương tật”.
Theo định nghĩa này thì sức khoẻ gồm 3 mặt: sức khỏe thể chất, sức khỏe tinh thần và sức khoẻ xã hội. Sức khỏe thể chất được thể hiện một cách tổng quát là sự sảng khoái và thoải mái về thể chất. Càng sảng khoái, thoải mái càng chứng tỏ bạn là người khỏe mạnh. Cơ sở của sự sảng khoái, thoải mái thể chất là: sức lực, sự nhanh nhẹn, sự dẻo dai, khả năng chống đỡ được các yếu tố gây bệnh, khả năng chịu đựng được những điều kiện khắc nghiệt của môi trường.
Sức khỏe tinh thần là hiện thân của sự thỏa mãn về mặt giao tiếp xã hội, tình cảm và tinh thần. Nó được thể hiện ở sự sảng khoái, ở cảm giác dễ chịu; cảm xúc vui tươi, thanh thản; ở những ý nghĩ lạc quan yêu đời; ở những quan niệm sống tích cực, dũng cảm, chủ động; ở khả năng chống lại những quan niệm bi quan và lối sống không lành mạnh. Sức khoẻ tinh thần chính là biểu hiện nếp sống lành mạnh, văn minh và có đạo đưc. Cơ sở của sức khỏe tinh thần là sự thăng bằng và hài hoà trong hoạt động tinh thần 8 giữa lý trí và tình cảm.
Sức khỏe xã hội thể hiện ở sự thoải mái trong các mối quan hệ chằng chịt, phức tạp giữa thành viên, gia đình, nhà trường, bạn bè, xóm làng, nơi công cộng, cơ quan. Nó thể hiện ở sự được chấp nhận và tán thành của xã hội. Càng hoà nhập với mọi người càng có sức khỏe xã hội tốt và ngược lại. Cơ sở của sức khỏe xã hội là sự thăng bằng giữa hoạt động và quyền lợi cá nhân với hoạt động và quyền lợi xã hội, của những người khác; là sự hoà nhập giữa cá nhân, gia đình và xã hội.
Cả 3 yếu tố sức khỏe trên liên quan chặt chẽ với nhau. Nó là sự thăng bằng, hài hòa của tất cả những khả năng sinh học, tâm lý và xã hội của con người. Nó là cơ sở quan trọng tạo nên nền tảng hạnh phúc cho con người. - Khái niệm sức khỏe cộng đồng (SKCĐ) Theo quan điểm Mac-xít: Cộng đồng là mối quan hệ qua lại giữa các cá nhân, được quyết định bởi sự cộng đồng hoá lợi ích giống nhau của các thành viên về các điều kiện tồn tại và hoạt động của những người hợp thành cộng đồng đó, bao gồm các hoạt động sản xuất vật chất và các hoạt động khác của họ, sự gần gũi giữa các cá nhân về tư tưởng, tín ngưỡng, hệ giá trị chuẩn mực cũng như các quan niệm chủ quan của họ về các mục tiêu và phương tiện hoạt động.
Theo từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học năm 2004: “Cộng đồng là toàn thể những người cùng sống, có những điểm giống nhau, gắn bó thành một khối trong sinh hoạt xã hội”. Sức khỏe cộng đồng là biểu hiện tổng hợp của các yếu tố tự nhiên (bẩm sinh, di truyền) và điều kiện sống ở mỗi quốc gia (về lao động, mức sống, vệ sinh môi trường, văn hóa, giáo dục, y tế…). Theo đó, sức khoẻ cộng đồng là một trong những yếu tố hàng đầu phản ánh trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và phản ánh chất lượng đời sống của cư dân. Sức khoẻ cộng đồng vừa là điều kiện, nhưng cũng là mục tiêu của sự phát triển.
Đảm bảo sức khoẻ cho nhân dân là một trong những phương pháp hữu hiệu để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho sự phát triển xã hội hiện tại cũng như trong tương lai. Mặt khác, đối với một xã hội hiện đại, sức khoẻ lại là một tiêu chí quan trọng để phản ánh mức độ bảo đảm quyền con người, tính nhân văn và sự công bằng xã hội của mỗi quốc gia. Vì vậy, có thể nói rằng chăm sóc sức khoẻ cộng đồng là trách nhiệm của mọi người và toàn xã hội. Trong tất cả các ngành có liên quan thì y tế phải là ngành đóng vai trò chủ đạo.
Chăm sóc sức khoẻ cộng đồng là một tiến trình giải quyết các vấn đề khó khăn, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, hướng tới việc giữ gìn và nâng cao sức khoẻ (về cả thể chất, tinh thần và xã hội) của cộng đồng thông qua sự tham gia phối hợp của chính người dân với các tổ chức trong cộng đồng. - Khái niệm về chăm sóc sức khỏe ban đầu. Chăm sóc sức khỏe ban đầu là những chăm sóc sức khỏe thiết yếu, dựa trên phương pháp và kỹ thuật thực hành, đưa đến tận cá nhân và từng gia đình trong cộng đồng, được mọi người chấp nhận thông qua sự tham gia đầy đủ của họ với giá thành mà họ chấp nhận được nhằm đạt được sức khỏe cao nhất. Chăm sóc sức khỏe ban đầu nhằm 9 nâng cao sức khỏe, phòng bệnh, chữa bệnh và phục hồi sức khỏe.
- Khái niệm về giáo dục sức khỏe. Khi xem xét GDSK trên phương diện thực hành, chúng ta có thể nghĩ rằng GDSK là sự cung cấp thông tin và nó sẽ thành công trong việc tăng cường sức khỏe khi đối tượng làm theo lời khuyên của chúng ta. Green và cộng sự (1980) đã định nghĩa GDSK là “sự tổng hợp các kinh nghiệm nhằm tạo điều kiện thuận lợi để người dân chấp nhận một cách tự nguyện các hành vi có lợi cho sức khỏe”. Khái niệm GDSK được đề cập trong tài liệu Kĩ năng giảng dạy về Truyền thông - Giáo dục sức khỏe của Bộ Y tế (1994) là một quá trình nhằm giúp người dân tăng cường hiểu biết để thay đổi thái độ, tự nguyện thay đổi những hành vi có hại cho sức khỏe, chấp nhận và duy trì thực hiện những hành vi lành mạnh, có lợi cho sức khỏe.
Nguyên tắc và phương châm của chăm sóc sức khoẻ ban đầu tại cộng đồng 1. Tính công bằng Chăm sóc sức khỏe ban đầu tại cộng đồng dựa trên các nhu cầu và tính công bằng nhân đạo. Công bằng ở đây có nghĩa là đáp ứng nhu cầu chăm sóc của từng thành viên trong cộng đồng chứ không phải sự chia đều các dịch vụ. Cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho những người có nhu cầu thực sự sẽ làm cho sự chăm sóc được chu đáo và có hiệu quả hơn.
Tính công bằng đòi hỏi các nhân viên y tế phải là người có đạo đức, có tính trung thực cao. Điều này sẽ rất khó thực hiện khi cơ chế thị trường ngày càng ảnh hưởng sâu sắc đến ngành y. Vấn đề y đức ngày càng được đề cập tới nhiều khi khoảng cách giàu nghèo ngày càng xa. Đã có nhiều nhà hảo tâm đóng góp từ thiện giúp cho những người nghèo, giúp họ vượt qua những khó khăn trong bệnh tật.
Việc sử dụng các quỹ từ thiện để giúp đỡ người nghèo khó cần tìm những giải pháp cụ thể cho có hiệu quả. Tăng cường sức khỏe, dự phòng và phục hồi sức khỏe Chăm sóc sức khỏe ban đầu tại cộng đồng giúp người dân nâng cao ý thức trong phòng bệnh, thay đổi những hành vi có hại cho bản thân và cộng đồng thành những hành vi có lợi. Cần chú ý đến dự phòng những bệnh dịch và bệnh không gây dịch trong cộng đồng. Hiện nay, những bệnh không lây trong cộng đồng ngày càng phát triển do đời sống người dân ngày càng được cải thiện, những thói quen không có lợi trong sinh hoạt (ăn uống, nghỉ ngơi không hợp lý) ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của cộng đồng.
Cần có những chuyên đề, đề cập tới cách phòng bệnh trên các kênh truyền thông bằng những hình thức đơn giản giúp cho người dân hiểu rõ cách phòng bệnh tốt nhất. Những bệnh gây thành dịch có nguy cơ bùng phát khi những người dân không có ý thức giữ gìn môi trường sống, vệ sinh an toàn thực phẩm …Ngoài việc giáo dục cộng đồng nâng cao hiểu biết về bệnh dịch, chúng ta đưa ra những cảnh báo sớm về những dịch bệnh có ảnh hưởng lớn tới sức khỏe cộng đồng và nền kinh tế, giúp họ nâng cao nhận thức trước những thông tin về sức khỏe. Nhân viên y tế cần giúp cộng đồng sử dụng các phương tiện hiện có để nâng cao sức khỏe phù hợp với túi tiền và hoàn cảnh của họ. Sự tham gia của cộng đồng (quan trọng nhất): Sự tham gia của cộng đồng là nhân tố cơ bản trong chăm sóc sức khỏe.
Sự tham gia của cộng đồng rất đa dạng trong đó các cá nhân trong cộng đồng nhận thức rõ trách 10 nhiệm của họ trong chăm sóc sức khỏe. Khi có sự đồng thuận của cộng đồng thì chính họ cần quyết định những điều họ mong muốn và đưa ra các giải pháp để đạt được điều đó. Khi người dân tự nguyện tham gia đóng góp vào các phong trào bảo vệ sức khỏe cho chính mình và cộng đồng thì các phong trào đó mới được duy trì lâu dài. Sự tham gia của cộng đồng là một trong những nội dung quan trọng nhất của chăm sóc sức khỏe ban đầu tại cộng đồng.