I. Khám phá Phát triển cộng đồng Nền tảng lý luận cốt lõi
Giáo trình phát triển cộng đồng (PTCĐ) cung cấp một hệ thống lý luận và phương pháp luận toàn diện, tập trung vào việc lấy con người làm trung tâm cho mọi nỗ lực phát triển. Khác với các phương pháp truyền thống mang tính áp đặt, PTCĐ nhấn mạnh vai trò chủ động và sự tham gia tích cực của người dân trong toàn bộ quá trình, từ xác định nhu cầu, lập kế hoạch đến thực thi và đánh giá. Triết lý cốt lõi của phương pháp này cho rằng cộng đồng sở hữu tiềm năng và nội lực để tự định hướng và kiểm soát sự phát triển của chính mình. Sự chuyển dịch từ mô hình cung cấp phúc lợi thụ động sang nâng cao năng lực cộng đồng để họ tự giải quyết vấn đề là một bước tiến quan trọng. Nội dung của giáo trình không chỉ dừng lại ở các khái niệm cơ bản mà còn đi sâu vào ứng dụng thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh phát triển nông thôn bền vững. Các chương trình PTCĐ thường mang tính đa ngành, có thể khởi đầu từ các hoạt động kinh tế như tăng thu nhập, phát triển sinh kế nông thôn, đến các lĩnh vực xã hội như y tế, giáo dục, nước sạch. Tuy nhiên, mục tiêu bao trùm luôn là tạo ra những chuyển biến xã hội tích cực, làm nền tảng cho sự tăng trưởng kinh tế - xã hội bền vững và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân. Đây là một ngành khoa học ứng dụng, đòi hỏi sự kết hợp kiến thức từ xã hội học, tâm lý học, kinh tế học và khoa học quản lý.
1.1. Định nghĩa phát triển cộng đồng là gì và bản chất cốt lõi
Vậy phát triển cộng đồng là gì? Theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc, đây là "những tiến trình qua đó nỗ lực của người dân kết hợp với nỗ lực của chính quyền để cải thiện các điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa của các cộng đồng". Định nghĩa này nhấn mạnh hai yếu tố then chốt: sự tham gia của cộng đồng với tinh thần tự lực tối đa và sự hỗ trợ kỹ thuật từ bên ngoài để các nỗ lực đó đạt hiệu quả cao. Một cách tiếp cận khác xem PTCĐ là quá trình giải quyết vấn đề, qua đó cộng đồng được gia tăng sức mạnh nhờ nâng cao kiến thức và kỹ năng. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giải quyết các vấn đề trước mắt mà là nâng cao năng lực cộng đồng để họ có thể tự quyết định tương lai. Bản chất của PTCĐ là một quá trình chuyển biến xã hội, bao gồm ba thay đổi tích cực: (1) năng lực của các thành viên được cải thiện, (2) tổ chức cộng đồng được củng cố để phù hợp với hoạt động tập thể, và (3) các quy chế, thể chế hoạt động hướng tới dân chủ và bình đẳng. Đây là nỗ lực có kế hoạch nhằm giúp các cá nhân có được thái độ, kỹ năng phù hợp để tham gia hiệu quả vào việc cải thiện các vấn đề chung.
1.2. Các lý thuyết phát triển cộng đồng và cơ sở khoa học
Lý thuyết phát triển cộng đồng được xây dựng trên nền tảng đa ngành, vận dụng kiến thức từ xã hội học, nhân chủng học, tâm lý học, và kinh tế học. Một trong những lý thuyết nền tảng là học thuyết về vốn xã hội, nhấn mạnh tầm quan trọng của mạng lưới quan hệ, lòng tin và các chuẩn mực hợp tác trong việc thúc đẩy hành động tập thể. Khi vốn xã hội mạnh, cộng đồng có khả năng huy động nguồn lực và giải quyết vấn đề hiệu quả hơn. Một lý thuyết quan trọng khác là lý thuyết trao quyền (Empowerment Theory), cho rằng phát triển thực sự xảy ra khi các cá nhân và cộng đồng, đặc biệt là nhóm yếu thế, có được quyền kiểm soát cuộc sống và môi trường của mình. Quá trình này không chỉ là trao quyền lực mà còn là xây dựng năng lực để sử dụng quyền lực đó một cách hiệu quả. Ngoài ra, lý thuyết về học tập xã hội (Social Learning Theory) cũng được áp dụng, cho thấy con người học hỏi và thay đổi hành vi thông qua quan sát, tương tác và tham gia vào các hoạt động chung, từ đó hình thành các chuẩn mực mới và kỹ năng hợp tác.
II. Thách thức trong phát triển nông thôn Vì sao cần đổi mới
Trong thế kỷ XX, nhiều chương trình phát triển, đặc biệt tại các cộng đồng nông thôn, đã cho thấy sự thiếu bền vững. Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến thất bại là sự thiếu hụt ý chí và nỗ lực từ chính người dân. Các dự án thường được thiết kế theo cách tiếp cận áp đặt từ trên xuống (top-down), nơi các giải pháp và mệnh lệnh được đưa ra từ bên ngoài, trong khi cộng đồng chỉ đóng vai trò là người thực hiện thụ động. Hậu quả là khi dự án kết thúc và nguồn hỗ trợ rút đi, các hoạt động không được duy trì, và cộng đồng nhanh chóng quay trở lại tình trạng ban đầu. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một tư duy và phương pháp tiếp cận mới. Các hoạt động phát triển cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc làm việc mới, nơi cộng đồng đóng vai trò trung tâm trong việc xác định nhu cầu và lập kế hoạch. Thay vì "làm hộ", sự giúp đỡ từ bên ngoài chỉ nên mang tính chất hỗ trợ, xúc tác, và quyết định cuối cùng phải thuộc về người dân. Đối với Việt Nam, với gần 80% dân số sống ở nông thôn, việc giảm nghèo ở nông thôn và xây dựng một nông thôn phát triển toàn diện là nhiệm vụ chiến lược. Thách thức không chỉ nằm ở kinh tế mà còn ở các vấn đề văn hóa, xã hội, đòi hỏi một giải pháp đồng bộ và bền vững, bắt nguồn từ chính nội lực của cộng đồng.
2.1. Hạn chế của phương pháp tiếp cận từ trên xuống Top down
Phương pháp tiếp cận từ trên xuống (top-down) trong các dự án phát triển thường xem cộng đồng là những người hưởng lợi thụ động thay vì là đối tác tích cực. Các kế hoạch và giải pháp được xây dựng bởi các chuyên gia bên ngoài, dựa trên các phân tích kỹ thuật mà ít khi xem xét đến kiến thức bản địa, nguyện vọng và bối cảnh văn hóa - xã hội đặc thù của người dân. Hạn chế lớn nhất của phương pháp này là nó không tạo ra được ý thức sở hữu và trách nhiệm từ cộng đồng. Người dân không cảm thấy dự án là "của mình", do đó sự tham gia của cộng đồng chỉ mang tính hình thức, không bền vững. Khi dự án kết thúc, các công trình có thể bị bỏ bê, các kỹ thuật mới không được áp dụng vì chúng không phù hợp hoặc người dân không được đào tạo đầy đủ để tự vận hành. Điều này dẫn đến sự lãng phí nguồn lực và quan trọng hơn là làm xói mòn lòng tin của người dân vào các nỗ lực phát triển trong tương lai. Sự áp đặt này cũng vô tình làm suy yếu vốn xã hội và khả năng tự tổ chức của cộng đồng.
2.2. Vấn đề giảm nghèo ở nông thôn và vai trò của cộng đồng
Mục tiêu giảm nghèo ở nông thôn không thể đạt được một cách bền vững nếu chỉ dựa vào các biện pháp trợ cấp từ bên ngoài. Cái nghèo ở nông thôn là một vòng luẩn quẩn của nhiều yếu tố như năng suất thấp, thiếu cơ hội việc làm, hạ tầng yếu kém, trình độ học vấn hạn chế và khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội còn nhiều bất cập. Các chương trình phát triển cộng đồng cung cấp một giải pháp đột phá bằng cách trao quyền cho người nghèo. Thay vì chỉ là đối tượng của các chương trình xóa đói giảm nghèo, họ trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Bằng cách phát huy tính chủ động, cộng đồng có thể phân tích tình hình, nhận thức rõ hoàn cảnh của mình, và tự tổ chức để tìm kiếm giải pháp. Các dự án phát triển cộng đồng thành công thường tập trung vào việc cải thiện sinh kế nông thôn, tạo ra các mô hình kinh tế phù hợp với điều kiện địa phương và nâng cao năng lực cộng đồng thông qua đào tạo, huấn luyện kỹ năng quản lý, sản xuất. Khi đó, việc thoát nghèo không chỉ là sự cải thiện về thu nhập mà còn là sự trưởng thành về năng lực tự quản và tự lực.
III. Nguyên tắc phát triển cộng đồng Kim chỉ nam cho hành động
Để các hoạt động PTCĐ thực sự hiệu quả và mang lại chuyển biến xã hội tích cực, cần tuân thủ một hệ thống các nguyên tắc cốt lõi. Đây không phải là những quy định cứng nhắc mà là những định hướng mang tính triết lý, dẫn dắt mọi hành động của cán bộ phát triển cộng đồng và các bên liên quan. Nguyên tắc phát triển cộng đồng quan trọng hàng đầu là tin tưởng vào năng lực của người dân. PTCĐ giả định rằng mọi cộng đồng đều có khả năng quản lý và giải quyết vấn đề của mình, miễn là họ không bị đè nặng bởi gánh lo sinh tồn. Nguyên tắc thứ hai là phải xuất phát từ nhu cầu thực tế của người dân, áp dụng phương pháp từ dưới lên (bottom-up). Mọi kế hoạch phải được xây dựng dựa trên sự thấu hiểu sâu sắc về mong muốn và ưu tiên của chính cộng đồng. Yếu tố tổ chức cũng hết sức quan trọng; cần hỗ trợ xây dựng và củng cố các tổ chức của người dân, đồng thời điều chỉnh chức năng của chính quyền địa phương để trở thành một đối tác hỗ trợ hiệu quả. Sự phát triển phải mang tính đồng bộ, tác động lên cả kinh tế, văn hóa và xã hội, bởi không thể phá vỡ vòng luẩn quẩn của nghèo đói nếu chỉ tập trung vào một khía cạnh duy nhất.
3.1. Nguyên tắc tiếp cận dựa vào nội lực và sự tự quyết
Một trong những triết lý nền tảng của PTCĐ là tiếp cận dựa vào nội lực. Thay vì tập trung vào những gì cộng đồng thiếu, phương pháp này khuyến khích cộng đồng nhận diện và phát huy những tiềm năng, nguồn lực sẵn có, bao gồm kiến thức bản địa, kỹ năng, tài nguyên thiên nhiên và đặc biệt là vốn xã hội. Sự hỗ trợ từ bên ngoài chỉ đóng vai trò xúc tác, khơi dậy và bổ sung cho nội lực, chứ không làm thay. Nguyên tắc này gắn liền với sự tự quyết của cộng đồng. Mọi chương trình hành động phải được thông qua một tiến trình do cộng đồng tự quyết định. Điều này đảm bảo rằng các giải pháp đưa ra sẽ phù hợp với hoàn cảnh và được người dân đồng thuận ủng hộ. Dân chủ là một nguyên tắc không thể thiếu để đảm bảo lợi ích chung được tôn trọng, đòi hỏi một quá trình rèn luyện và có quy tắc rõ ràng. Khi người dân được tham gia vào quá trình ra quyết định, họ sẽ có trách nhiệm hơn với sự thành công của dự án.
3.2. Đảm bảo công bằng xã hội và ưu tiên nhóm yếu thế
Một chương trình phát triển chỉ thực sự thành công khi nó mang lại lợi ích cho mọi thành viên, đặc biệt là những người nghèo và thiệt thòi nhất. Do đó, đảm bảo công bằng xã hội là một nguyên tắc hoạt động quan trọng. PTCĐ phải hướng tới sự tái phân phối tài nguyên, bao gồm tiền của, tiện nghi, kiến thức và quyền lực. Điều này cực kỳ quan trọng vì không ít chương trình phát triển đã vô tình làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo. Đối tượng ưu tiên của PTCĐ luôn là người nghèo và các nhóm yếu thế trong xã hội. Cần tạo ra các cơ chế để họ có quyền nêu lên nguyện vọng và được tham gia một cách bình đẳng vào các hoạt động phát triển. Các cán bộ phát triển cộng đồng cần có kỹ năng làm việc với các nhóm này, giúp họ vượt qua rào cản tự ti và phát huy tiếng nói của mình. Cách tiếp cận này không chỉ góp phần đẩy mạnh công bằng xã hội mà còn khai thác được tiềm năng của toàn bộ cộng đồng, tránh bỏ lại ai phía sau.
IV. Hướng dẫn mô hình phát triển cộng đồng từ lý thuyết đến HT
Việc chuyển hóa các nguyên tắc và lý thuyết PTCĐ vào thực tiễn đòi hỏi một quy trình và mô hình phát triển cộng đồng rõ ràng, có hệ thống. Mô hình này không phải là một công thức cứng nhắc mà là một khung hành động linh hoạt, có thể điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh cụ thể của từng cộng đồng. Về cơ bản, sự phát triển của một cộng đồng có thể được xem như một tiến trình cải thiện năng lực. Sơ đồ 1 trong giáo trình của TS. Trương Văn Tuyển đã tóm tắt các bước phát triển này, từ giai đoạn "cộng đồng còn yếu kém", đến "thức tỉnh", "gia tăng năng lực" và cuối cùng là "tự lực". Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giải quyết các vấn đề trước mắt mà là xây dựng một cộng đồng có khả năng tự huy động nguồn lực để đối mặt với những thách thức mới trong tương lai. Hoạt động PTCĐ thường được triển khai thông qua các dự án phát triển cộng đồng cụ thể. Tiến trình của một dự án điển hình bao gồm các bước từ nhận diện vấn đề, lập kế hoạch, tổ chức thực hiện, đến giám sát và đánh giá, trong đó sự tham gia của cộng đồng là yếu tố xuyên suốt và quyết định.
4.1. Quy trình các bước thực hiện một dự án phát triển cộng đồng
Một dự án phát triển cộng đồng điển hình thường trải qua một quy trình có cấu trúc chặt chẽ. Sơ đồ 2 trong tài liệu gốc mô tả tiến trình này bao gồm các bước chính sau: (1) Xác định hoạt động: Dựa trên nhu cầu và mục tiêu đã được cộng đồng thống nhất, các bên liên quan cùng nhau xác định các hoạt động cụ thể cần thực hiện. (2) Lập trình tự và khung thời gian: Các hoạt động được sắp xếp theo một trình tự logic, xác định thời điểm bắt đầu và kết thúc để đảm bảo tiến độ. (3) Phân công trách nhiệm: Giao nhiệm vụ cụ thể cho từng cá nhân, nhóm trong cộng đồng dựa trên kỹ năng và sở thích của họ để tạo động lực. (4) Xác định nguồn lực: Liệt kê các phương tiện, thiết bị, vật liệu và dịch vụ cần thiết. (5) Chuẩn bị kinh phí: Lập ngân sách chi tiết và xác định các nguồn huy động (từ cộng đồng, nhà hảo tâm, chính phủ). (6) Tổ chức thực hiện, giám sát và đánh giá: Triển khai các hoạt động theo kế hoạch, thường xuyên theo dõi tiến độ để điều chỉnh kịp thời và cuối cùng là đánh giá kết quả, rút kinh nghiệm. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng và tinh thần trách nhiệm cao của tất cả các thành viên.
4.2. Các giai đoạn nâng cao năng lực cộng đồng để phát triển
Quá trình nâng cao năng lực cộng đồng là một hành trình gồm nhiều giai đoạn, tương ứng với sự trưởng thành của cộng đồng. Giai đoạn đầu tiên là thức tỉnh, khi cộng đồng bắt đầu hiểu rõ thực trạng, nhu cầu và các vấn đề của chính mình thông qua thảo luận, khảo sát. Giai đoạn thứ hai là gia tăng năng lực, khi cộng đồng học cách khai thác các nguồn lực sẵn có và huy động hỗ trợ từ bên ngoài. Giai đoạn này thường bao gồm các hoạt động tập huấn, đào tạo kỹ năng tổ chức, quản lý và kỹ thuật. Cộng đồng biết cách liên kết lại để hành động chung một cách hiệu quả hơn. Giai đoạn cuối cùng và là mục tiêu cao nhất là tự lực. Ở giai đoạn này, cộng đồng đã phát triển đến mức có thể tự chủ động huy động tài nguyên bên trong và bên ngoài để giải quyết các vấn đề mới nảy sinh. Mỗi lần giải quyết thành công một vấn đề, năng lực và sự tự tin của cộng đồng lại được củng cố. Tiến trình này là một vòng lặp liên tục, vì cuộc sống luôn đặt ra những thách thức mới.
V. Ứng dụng lý luận vào phát triển nông thôn bền vững thực tế
Lý luận về PTCĐ chỉ thực sự có giá trị khi được ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn, đặc biệt là trong công cuộc phát triển nông thôn bền vững. Tại Việt Nam, phương pháp này đang ngày càng được áp dụng rộng rãi trong các chương trình lớn như xây dựng nông thôn mới, xóa đói giảm nghèo và phát triển sinh kế nông thôn. Việc ứng dụng này đòi hỏi phải có các công cụ và phương pháp phù hợp để tìm hiểu, phân tích và làm việc cùng cộng đồng. Một trong những bộ công cụ hiệu quả nhất là Đánh giá Nông thôn có sự tham gia (PRA). Thay vì các cuộc khảo sát một chiều, PRA sử dụng các kỹ thuật trực quan như lập sơ đồ, biểu đồ, phỏng vấn nhóm để người dân tự phân tích tình hình và đề xuất giải pháp. Việc ứng dụng PTCĐ vào phát triển nông thôn không chỉ giúp cải thiện cơ sở hạ tầng hay tăng thu nhập, mà quan trọng hơn là nó củng cố vốn xã hội, xây dựng tinh thần đoàn kết và nâng cao năng lực tự quản cho người dân, tạo ra nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài và tự chủ.
5.1. Mô hình xây dựng nông thôn mới dựa trên sức mạnh cộng đồng
Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam là một ví dụ điển hình về việc ứng dụng các nguyên tắc PTCĐ. Phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân hưởng thụ" chính là sự thể hiện của triết lý phát huy vai trò chủ thể của người dân. Các mô hình thành công cho thấy, khi sự tham gia của cộng đồng được đề cao, người dân sẵn sàng đóng góp công sức, tiền của và trí tuệ để xây dựng các công trình phúc lợi, cải tạo cảnh quan môi trường và phát triển các mô hình kinh tế mới. Việc áp dụng phương pháp PTCĐ giúp các địa phương xác định đúng những nhu cầu ưu tiên, tránh đầu tư dàn trải, lãng phí. Thay vì chỉ tập trung vào các tiêu chí về hạ tầng, các mô hình phát triển cộng đồng trong xây dựng nông thôn mới còn chú trọng đến việc xây dựng đời sống văn hóa, củng cố hệ thống chính trị cơ sở và bảo vệ môi trường, hướng tới một sự phát triển nông thôn bền vững và toàn diện.
5.2. Công cụ PRA Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia
Công cụ đánh giá có sự tham gia (PRA), hay Đánh giá Nông thôn có sự tham gia (Participatory Rural Appraisal), là một bộ phương pháp và công cụ được thiết kế để tạo điều kiện cho người dân địa phương chia sẻ, củng cố và phân tích kiến thức của họ về cuộc sống và điều kiện sống, từ đó lập kế hoạch và hành động. Các công cụ của PRA rất đa dạng, bao gồm: sơ đồ cộng đồng, lịch thời vụ, biểu đồ Venn (sơ đồ thể chế), ma trận xếp hạng ưu tiên, lát cắt hiện trạng... Điểm mạnh của PRA là tính trực quan, sinh động và khuyến khích sự tham gia của mọi thành phần trong cộng đồng, kể cả những người ít nói hay không biết chữ. Thông qua các buổi làm việc nhóm sử dụng PRA, cán bộ phát triển cộng đồng không đóng vai trò là chuyên gia mà là người điều phối, khơi gợi để người dân tự phân tích và tìm ra giải pháp. Đây là một công cụ mạnh mẽ để thực hiện phương pháp tiếp cận dựa vào nội lực và đảm bảo các kế hoạch phát triển thực sự xuất phát từ cộng đồng.
VI. Vai trò cán bộ phát triển cộng đồng Tác nhân của đổi mới
Để tiến trình PTCĐ diễn ra thành công, không thể thiếu vai trò của những người làm công tác phát triển. Cán bộ phát triển cộng đồng (Community Development Worker) không phải là người "làm thay" hay "làm cho" người dân, mà là người thúc đẩy, hỗ trợ và tạo điều kiện để cộng đồng tự vươn lên. Vai trò của họ là một quá trình chuyển giao năng lực, bắt đầu với vai trò chủ động và giảm dần để cộng đồng ngày càng tự lực hơn. Một cán bộ phát triển giỏi phải là người am hiểu về con người và xã hội, nắm vững các kỹ năng tác động để thúc đẩy tiến trình phát triển. Họ đóng nhiều vai trò cùng lúc: một nhà nghiên cứu để tìm hiểu cộng đồng, một người huấn luyện để đào tạo kỹ năng, một người lập kế hoạch để hỗ trợ cộng đồng xây dựng dự án, và quan trọng nhất là một người thúc đẩy để tạo ra môi trường thuận lợi cho sự tham gia. Việc đào tạo một đội ngũ cán bộ phát triển chuyên nghiệp, có kiến thức tổng hợp và kỹ năng mềm, là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của các nỗ lực phát triển nông thôn bền vững trong giai đoạn mới.
6.1. Phẩm chất và kỹ năng cần có của một cán bộ phát triển
Một cán bộ phát triển cộng đồng hiệu quả cần hội tụ nhiều phẩm chất và kỹ năng đặc thù. Về phẩm chất, họ cần có sự kiên trì, nhẫn nại, khiêm tốn và biết học hỏi từ người dân. Phong cách hòa đồng, "cùng ăn, cùng ở, cùng làm" giúp tạo dựng lòng tin và sự gần gũi. Sự trung thực, khách quan và một lối sống đạo đức phù hợp cũng là những yếu tố quan trọng để được cộng đồng chấp nhận. Về kỹ năng, họ cần có năng lực hoạt động khoa học và xã hội. Các kỹ năng quan trọng bao gồm: kỹ năng thu thập và phân tích thông tin (sử dụng các công cụ như PRA), kỹ năng tổ chức và điều phối các cuộc họp, lớp tập huấn, kỹ năng lắng nghe và giao tiếp, kỹ năng giải quyết xung đột và kỹ năng lập kế hoạch dự án. Họ phải là người có khả năng truyền cảm hứng và tạo động lực, giúp cộng đồng nhận ra tiềm năng của chính mình.
6.2. Yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chuyên nghiệp cho PTCĐ
Trước những yêu cầu và thách thức mới, việc đào tạo cán bộ phát triển cộng đồng cần được đổi mới theo hướng đa ngành và tổng hợp. Chương trình đào tạo không chỉ trang bị kiến thức kỹ thuật mà còn phải chú trọng phát triển thái độ và khả năng tiếp cận, giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội. Sản phẩm đào tạo phải là những cán bộ có khả năng làm việc trực tiếp tại cộng đồng, có thể xây dựng chiến lược phát triển nông thôn, đề xuất chính sách giảm nghèo ở nông thôn, và thực hiện giám sát, đánh giá các dự án. Họ cần được trang bị kiến thức về xây dựng các tổ chức dựa vào cộng đồng (CBOs), phát triển hợp tác xã kiểu mới, và thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân. Tầm quan trọng của việc đào tạo một nguồn nhân lực chuyên nghiệp, có thể làm cầu nối giữa các ngành, giữa nghiên cứu và ứng dụng, là không thể thiếu để đưa các dự án phát triển cộng đồng đi vào chiều sâu và đạt được hiệu quả bền vững.
