CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THỐNG KÊ HỌC 1.1 –Đối tượng, nhiệm vụ của thống kê học 1. Sơ lược lịch sử phát triển vai trò của thống kê trong đời sống xã hội Thống kê học là môn khoa học có tính lịch sử phát triển lâu đời. Người ta đã tìm thấy một số di tích cổ tại Trung Quốc, cổ Hy Lạp, La Mã, Ai Cập,… chứng tỏ ngay trong thời cổ đại con người đã biết làm công việc đăng ký và ghi chép số liệu. Tuy nhiên, các công việc này cgòn đơn giản, tiến hành trong phạm vi nhỏ hẹp, chưa mang tính thống kê rõ nét.
Đến thời kỳ chiếm hữu nô lệ, các chủ nô thường tìm cách ghi chép và tính toán để nắm được số tài sản của mình như : số nô lệ, số súc vật…Dưới chế độ phong kiến, công tác thống kê đã có nhiều bước phát triển. Hầu hết các quốc gia Châu Á, Châu Âu đều đã tổ chức các cuộc đăng ký, kê khai ở phạm vi rộng như : đăng ký nhân khẩu, kê khai ruộng đất… Tuy đã có tính thống kế nhưng các hoạt động này chưa đúc kết thành lý luận và chỉ dừng lại ở thống kê mô tả. Mãi đến cuối thế kỷ XVII, lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ và phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ra đời. Tính chất xã hội của sản xuất ngày càng cao, thị trường được mở rộng và cạnh tranh ngày càng gay gắt đòi hỏi những người quản lý kinh doanh, quản lý Nhà nước, những nhà khoa học phải đi sâu nghiên cứu lý luận và phương pháp luận thực tiễn để thu thập, tính toán phân tích số liệu.
Thống kê học thực sự ra đời và chuyển sang giai đoạn thống kê phân tích. Các tài liệu, sách báo về thống kê ra đời và một số trường học bắt đầu giảng dạy lý luận thống kê. Trong thời kỳ này, một số tác phẩm có tính chất phân tích thống kê đầu tiên ra đời như cuốn “Số học chính trị” (1676) của nhà kinh tế học người Anh William Petty (1623-1687), ông đã có ý nghĩ về việc sử dụng thống kê đẻ nghiên cứu các hiện tượng kinh tế-xã hội. Đến năm 1660, nhà kinh học người Đức H.Conhring (1606-1681) đã giảng dạy tại trường đại học Heimsted phương pháp nghiên cứu hiện tượng xã hội dựa vào số liệu điều tra cụ thể.
Đến năm 1759, một giáo sư người Đức G.Achenwall (1719- 1722) lần đầu tiên dùng từ “Statistik” để chỉ phương pháp nghiên cứu trên. Sau này, người ta dịch là “Thống kê”. Những thành tựu khoa học tự nhiên trong thời kỳ này, đặc biệt lá sự ra đời của lý thuyết xác suất thống kê đã có ảnh hưởng rất quan trọng đến sự phát triển của thống kê học. Những người sáng lập ra chủ nghĩa Mác-Lênin cũng nhiều lấn nhấn mạnh đến ý nghĩa khoa học và thực tiễn của thống kê.
Trong các tác phẩm của K.I Lênin kiến thức thống kê được sử dụng để phân tích những vấn đề phức tạp và phong phú. Nghiên cứu sơ lược quá trình hình thành phát triển của thống kê học, có thể thấy thống kê học ra đời và phát triển do nhu cầu của hoạt động sản xuất và thực tiễn xã hội. Kể từ khi ra đời, thống kê ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Thông qua việc phát hiện, phản ánh những quy luật về lượng của hiện tượng, các con số thống kê giúp cho việc kiểm tra, giám sát, đánh giá các chương trình, kế hoạch và đinh hướng sự phát triển kinh tế xã hội trong tương lai.
Do vai trò quan trọng của thống kê nên V. Lênnin đã khẳng định rằng “ Thống kê kinh tế -xã hội là một trong những công cụ quan trọng nhất để nhận thức xã hội”. Ngày nay, thống kê được coi là một trong những công cụ quản lý vĩ mô quan trọng, có vai trò cung cấp các thông tin thống kê trung thực, khách quan, chính xác, đầy đủ, kịp thời phục vụ các cơ quan Nhà nước trong việc đánh giá, dự báo tình hình, hoạch định chiến lược, chính sạch, xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội ngắn hạn và dài hạn. Đồng thời, các con số thống kê cũng là những cơ sở quan trọng nhất để kiểm điểm, đánh giá tình hình thực hiện các kế hoạch, chính sách đó.
Trên giác độ quản lý vi mô, thống kê không những có vai trò đáp ứng nhu cầu thông tin của tổ chức, cá nhân trong xã hội và còn phải xây dựng, cung cấp các phương pháp phân tích đánh giá về mặt lượng các hoạt động kinh tế- xã hội của các tổ chức, đơn vị. Đối tượng nghiên cứu của thống kê học. Thống kê học là môn khoa học xã hội, nó nghiên cứu mặt lượng trong mối quan hệ mật thiết với mặt chất của hiện tượng và quá trình kinh tế- xã hội số lớn, trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể. Thứ nhất, Thống kê học là môn khoa học xã hội.
Vậy thống kê có nghiên cứu tự nhiên, kỹ thuật không? Thống kê học nghiên cứu các hiện tượng xã hội, không nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên. Tuy nhiên, giữa các hiện tượng xã hội và hiện tượng tự nhiên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, cho nên khi nghiên cứu các hiện tượng xã hội, thống kê cũng phải nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên (thời tiết, khí hậu, địa lý…) và kỹ thuật (cải tiến công cụ, áp dụng kỹ thuật mới…) đến các hiện tượng và quá trình xã hội. VD: Trời nóng thì công nhân sản xuất 200sp/nn Trời mát thì công nhân sản xuất 300 sp/nn TK không n,cứu trời nóng, trời mát khác nhau như thế nào mà chỉ quan tâm đến ảnh hưởng khí hậu đến kết quả sản xuất. - Thứ hai, mặt lượng trong mối liên hệ mật thiết với mặt chất của các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội? VD: Để có kết luận một học sinh là học giỏi phải thông qua nghiên cứu điểm trung bình học tập, không thể thông qua trọng lượng cơ thể hay chiều cao,.
- Nói cách khác, mặt lượng nghiên cứu phải là biểu hiện bên ngoài của mặt chất cần nghiên cứu. Điểm trung bình học tập chính là biểu hiện của kết quả học tập giỏi hay yếu. Phải căn cứ vào mục đích nghiên cứu để xác định đối tượng nghiên cứu phù hợp. Các hiện tượng mà thống kê học nghiên cứu là các hiện tượng và quá trình kinh tế- xã hội, bao gồm: - Các hiện tượng về quá trình tái sản xuất mở rộng của cải vật chất xã hội.
- Các hiện tượng về dân số và nguồn lao động. -Các hiện tượng về đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần của dân cư như mức sống vật chất, trình độ văn hóa, sức khoẻ. - Các hiện tượng về sinh hoạt chính trị, xã hội như: cơ cấu các cơ quan Nhà nước, đoàn thể, số người tham gia cử tuyển, mít tinh… - Thứ ba, Thống kê nghiên cứu hiện tượng số lớn. Khi nghiên cứu các hiện tượng kinh tế-xã hội thống kê học coi tập hợp gồm nhiều hiện tượng cá biệt là một tổng thể hoàn chỉnh để nghiên cứu và dùng phương pháp quan sát số lớn để loại trừ những ảnh hưởng mang tính chất ngẫu nhiên, qua đó nêu lên đấy đủ và nổi bật những đặc trưng của bản chất và tính quy luật của hiện tượng nghiên cứu.
Nhưng khi nghiên cứu các hiện tượng số lớn, thống kê học cũng không bỏ qua nghiên cứu các hiện tượng cá biệt nhằm giúp nhận thức hiện tượng xã hội được toàn diện, phong phú và sâu sắc hơn. - Thứ tư, Thống kê nghiên cứu hiên tượng trong thời gian và không gian cụ thể. Hiện tượng kinh tế- xã hội bao giờ cũng tồn tại trong những điều kiện cụ thề về thời gian và không gian. Trong những điều kiện lịch sử khác nhau, hiện tượng kinh tế- xã hội có đặc điểm về chất và biểu hiện về lượng khác nhau.
Do vậy khi sử dụng tài liệu thống kê vào phân tích tình hình kinh tê-xã hội phải xét đến điều kiện thời gian và không gian cụ thể của hiện tượng mà tài liệu phản ánh.2 Cơ sở lý luận và cơ sở phương pháp luận của thống kê học 1.1 Cơ sở lý luận Muốn dùng thống kê để nghiên cứu mặt lượng trong mối liên hệ mật thiết với mặt chất của hiện tượng và quá trình kinh tế-xã hội, trước hết phải dựa trên cơ sở nhận thức đầy đủ bản chất và quy luật phát triển của sự vật hiện tượng và quá trình đó. Ví dụ, muốn thống kê tổng sản phẩm quốc dân (GDP) ta cần phải hiểu tổng sản phẩm quốc dân là gì? Như vậy có nghĩa là thống kê học phải lấy chủ nghĩa Mác-Lênin và kinh tế học làm cơ sở lý luận. Chủ nghĩa Mác-Lênin nói chung, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa duy vật lịch sử nói riêng, nghiên cứu bản chất và những quy luật chung nhất, cơ bản nhất về sự phát triển của xã hội. Đó là những môn khoa học có khả năng giải thích rõ ràng và đầy đủ nhất các khái niệm, các phạm trù kinh tế-xã hội, vạch rõ các mối liên hệ ràng buộc và tác động qua lại giữa các hiện tượng.
Do đó, khi nghiên cứu bất kỳ hiện tượng kinh tế- xã hội nào cũng phải dựa trên cơ sở nhận thức đầy đủ bản chất và quy luật phát triển của hiện tượng, tức là phải vận dụng lý luận về các khái niệm, các phạm trù do chủ nghĩa duy vật lịch sử và kinh tế học vạch ra. Đây là nguyên lý có tầm quan trọng bậc nhất, quyết định tính chất khoa học và chính xác của thống kê học. Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường hiện nay đã xuất hiện nhiều chỉ tiêu kinh tế khá mới mẻ mà lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin chưa đề cập tới, do vậy thống kê học còn phải dựa vào kinh tế học thị trường như kinh tế vi mô, kinh tế vỹ mô làm nền tảng khoa học của mình. Đối tượng của thống kê học bao giờ cũng gắn liền với điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể.
Điều đó đòi hỏi khi nghiên cứu thống kê tình hình kinh tế- xã hội nước ta, không chỉ dựa vào lý luận chung của chủ nghĩa duy vật lịch sử và kinh tế học, mà còn phải dựa vào đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước, vì đó là sản phẩm của việc kết hợp lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta. Nếu không, những kết luận được rút ra sẽ không có ý nghĩa thực tiễn đối với Việt Nam.2 Cơ sở phương pháp luận của thống kê học. Quá trình nghiên cứu thống kê hoàn chỉnh thường trải qua ba giai đoạn: điều tra thống kê, tổng hợp thống kê và phân tích thống kê.