Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Nghiệp vụ Hướng dẫn Du lịch (Mã môn học: MH14) là tài liệu đào tạo chuyên môn bắt buộc trong chương trình khung ngành Hướng dẫn Du lịch trình độ Trung cấp và Cao đẳng tại Khoa Du lịch – Khách sạn, Trường Cao đẳng Bách khoa Nam Sài Gòn. Giáo trình do ThS. Nguyễn Thị Hồng Nhâm chủ biên năm 2021, được xây dựng với thời lượng thực hiện 75 giờ (bao gồm 45 giờ lý thuyết; 26 giờ thực hành, thảo luận, bài tập và 4 giờ kiểm tra đánh giá). Về mặt chương trình, đây là môn học tích hợp lý thuyết và thực hành, giữ vai trò môn thi kết thúc học phần và là môn thi tốt nghiệp trọng tâm của ngành.

Mục tiêu học tập của giáo trình được cấu trúc theo ba nhóm chuẩn đầu ra rõ ràng:

  • Về kiến thức: Người học liệt kê được các tiêu chuẩn đối với người hướng dẫn viên; nhận biết các yếu tố khách quan tác động đến hoạt động hướng dẫn; xây dựng được lịch trình tham quan và lập kế hoạch tổ chức đón tiếp, hướng dẫn, phục vụ giải trí cho khách.
  • Về kỹ năng: Thực hiện thuần thục kỹ năng hướng dẫn tuyến - điểm; thuyết minh trên các phương tiện vận chuyển; quản lý điều hành đoàn khách và xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình tổ chức tour du lịch trong nước và quốc tế.
  • Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Vận hành trọn vẹn chương trình du lịch trên các địa bàn và phương tiện khác nhau; quản lý đoàn khách và giải quyết thỏa đáng các khiếu nại, phàn nàn phát sinh.

Giáo trình được tiếp cận theo hướng logic tuyến tính kết hợp cấu trúc mô-đun nghề nghiệp, chia thành 6 bài học chính từ nhận thức tổng quan, chuẩn mực nghề nghiệp, các yếu tố tác động, quy trình tổ chức tour, phương pháp thuyết minh cho đến kỹ năng xử lý tình huống nghiệp vụ. Nội dung giáo trình được biên soạn dựa trên sự kế thừa học thuật từ hai công trình nền tảng: Giáo trình Nghiệp vụ Hướng dẫn Du lịch của Đinh Trung Kiên (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001) và Giáo trình Nghiệp vụ Hướng dẫn Du lịch của Bùi Thị Thanh Thủy (Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội, 2009), đồng thời chuẩn hóa theo Luật Du lịch Việt Nam năm 2017.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Giáo trình bao gồm 6 bài học được bố cục tuần tự theo tiến trình phát triển năng lực nghề nghiệp:

  1. Bài 1: Tổng quan nghề hướng dẫn du lịch
    • Key concepts: Lịch sử hình thành du lịch từ thời cổ đại (Ai Cập, Lưỡng Hà, Hy Lạp, La Mã), mốc ra đời của ngành lữ hành gắn với Thomas Cook (1841); khái niệm hướng dẫn du lịch và hướng dẫn viên; phân loại hướng dẫn viên theo Điều 58 Luật Du lịch 2017 (hướng dẫn viên quốc tế, nội địa, tại điểm) và phân loại theo nghiệp vụ (Tour Guide, On-site Guide, City Guide, Step-on Guide, hướng dẫn viên suốt tuyến, hướng dẫn viên địa phương); 4 vai trò của hướng dẫn viên (người phục vụ, marketing viên không chuyên, sứ giả, người bảo vệ an ninh quốc gia và an toàn du lịch); hệ thống nhiệm vụ chung, chuyên môn, kinh doanh, hành chính và trách nhiệm cộng đồng.
  2. Bài 2: Những phẩm chất và năng lực cần có ở hướng dẫn viên du lịch
    • Key concepts: Khung năng lực chuyên môn và kiến thức bổ trợ (địa lý cảnh quan, lịch sử, văn hóa, dân tộc học, kinh tế, chính trị, ngoại ngữ); phẩm chất chính trị và bản lĩnh nghề nghiệp; đạo đức và trách nhiệm bảo vệ môi trường, văn hóa; yêu cầu thể lực và sức bền; chuẩn mực phong cách (nhanh nhẹn, linh hoạt, sáng tạo, lịch thiệp, cởi mở, kỹ năng kiểm soát ánh mắt, tư thế, cử chỉ) và đức tính (chín chắn, tính kế hoạch).
  3. Bài 3: Những yếu tố khách quan tác động đến hoạt động hướng dẫn du lịch
    • Key concepts: Tác động từ hình thức và thời gian của chuyến đi; cơ cấu đoàn khách (tính cách, lứa tuổi, quốc tịch, tâm lý); đặc thù của các phương tiện vận chuyển; tính chất của tuyến điểm và trung tâm du lịch; cơ chế phối hợp liên ngành giữa doanh nghiệp lữ hành với các nhà cung ứng và chính quyền địa phương.
  4. Bài 4: Tổ chức thực hiện chương trình du lịch
    • Key concepts: Quy trình chuẩn thực hiện tour (chuẩn bị trước chuyến đi, tổ chức đón tiếp, lưu trú, ăn uống, tham quan, giải trí, mua sắm, tiễn khách và báo cáo quyết toán); quy trình chi tiết theo từng loại hình: đoàn khách quốc tế vào Việt Nam (Inbound), đoàn khách Việt Nam ra nước ngoài (Outbound), đoàn khách du lịch tàu biển, và đoàn khách du lịch nội địa.
  5. Bài 5: Tham quan du lịch và phương pháp hướng dẫn tham quan du lịch
    • Key concepts: Khái niệm tham quan; quy trình chuẩn bị hướng dẫn (nghiên cứu tích lũy tư liệu, khảo sát thực địa tuyến điểm, lựa chọn đối tượng thuyết minh, lập sơ đồ hành trình, xây dựng bài thuyết minh); phương pháp thực hiện hướng dẫn tại điểm/dưới mặt đất, hướng dẫn trên phương tiện di chuyển; phương pháp thuyết minh chuyên đề theo tài nguyên du lịch nhân văn và tài nguyên du lịch tự nhiên.
  6. Bài 6: Xử lý tình huống trong quá trình hướng dẫn du lịch
    • Key concepts: Định nghĩa và phân loại tình huống nghiệp vụ; yêu cầu và nguyên tắc xử lý tình huống; các tình huống phát sinh cụ thể trong thực tế; kỹ năng điều phối và giải quyết các mối quan hệ giữa hướng dẫn viên với khách du lịch, trưởng đoàn, tài xế và các đơn vị cung ứng dịch vụ.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  • Lý thuyết phát triển du lịch: Phân tích tiến trình lịch sử từ các chuyến đi sơ khai thời cổ đại (vua Ai Cập đến xứ Punt năm 1490 TCN, người Sumer phát minh tiền tệ và bánh xe cách đây 6.000 năm, thế vận hội Olympic cổ đại 776 TCN, các trạm lữ quán Hostelry của La Mã, hải trình Marco Polo 1271, Magellan 1519-1522, phong trào "Grand Tour" thế kỷ XVIII) đến sự hình thành ngành lữ hành hiện đại năm 1841 của Thomas Cook và sự thành lập Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) năm 1975.
  • Khung pháp lý định danh nghề nghiệp: Thiết lập dựa trên Điều 58 Luật Du lịch 2017 (phạm vi hành nghề, điều kiện cấp thẻ hướng dẫn viên quốc tế, nội địa, tại điểm) và Điều 78 Luật Du lịch 2005 (quy chế thuyết minh viên tại điểm).
  • Nguyên tắc vận hành nghiệp vụ: Xây dựng hệ thống nguyên tắc về quản trị hành trình, tính kế hoạch, quy chuẩn an toàn, các thông lệ xuất nhập cảnh và chuẩn mực ngoại giao du lịch.

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng chuyên môn kỹ thuật (Technical skills): Thiết kế sơ đồ tuyến tham quan; lập kịch bản tổ chức tour; soạn thảo đề cương và bài thuyết minh theo chuyên đề tài nguyên tự nhiên và nhân văn; điều hành quy trình đón - tiễn tại sân bay, bến cảng, nhà ga.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Phân tích tâm lý, thị hiếu và cơ cấu khách theo quốc tịch, lứa tuổi; đánh giá tác động của các yếu tố ngoại cảnh đến lịch trình; nhận diện và phân loại rủi ro nghiệp vụ.
  • Kỹ năng thực hành nghề nghiệp (Practical competencies): Kỹ thuật thuyết minh trên xe buýt và tại điểm di tích; phương pháp sử dụng phi ngôn ngữ (tư thế, ánh mắt, khoảng cách tiếp xúc); kỹ năng quản lý đoàn đông người; kỹ năng giải quyết khiếu nại và xử lý khủng hoảng phát sinh trong chuyến đi.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình phân bổ thời lượng 75 giờ đào tạo theo tỷ lệ: 45 giờ lý thuyết (60%), 26 giờ thực hành/thảo luận/bài tập (34,7%), và 4 giờ kiểm tra định kỳ (5,3%). Phương pháp tiếp cận kết hợp giữa cung cấp khung lý thuyết nền tảng và rèn luyện kỹ năng thực địa:

  • Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giảng viên thuyết giảng các khái niệm, quy định pháp luật và quy trình nghiệp vụ; sau đó chuyển giao sang các phiên thảo luận nhóm, phân tích tình huống thực tế và mô phỏng hoạt động hướng dẫn tại lớp học hoặc trên các tuyến điểm du lịch cụ thể.
  • Hệ thống bài tập và nghiên cứu tình huống (Case Studies): Mỗi bài học đều kết thúc bằng hệ thống câu hỏi ôn tập mang tính tổng hợp (ví dụ: phân biệt "hướng dẫn du lịch" và "hướng dẫn viên du lịch", phân tích vai trò đại diện an ninh quốc gia, xử lý các tình huống mâu thuẫn giữa du khách và nhà cung ứng).
  • Thực hành nghề nghiệp: Học viên được yêu cầu trực tiếp khảo sát tuyến điểm, thu thập tư liệu thực tế, xây dựng hoàn chỉnh một bài thuyết minh theo chủ đề (di tích lịch sử - văn hóa hoặc danh lam thắng cảnh tự nhiên) và thực hành diễn giảng trước tập thể.
  • Phương pháp đánh giá: Kết quả học tập được đánh giá thông qua điểm kiểm tra định kỳ (4 giờ), điểm thực hành nghiệp vụ thuyết minh/xử lý tình huống, bài thi kết thúc mô đun và bài thi tốt nghiệp nghề.
  • Hướng dẫn tự học: Người học cần chủ động tra cứu tư liệu địa phương học, dân tộc học, lịch sử, văn hóa; thường xuyên cập nhật các văn bản quy phạm pháp luật du lịch hiện hành, theo dõi tình hình kinh tế - chính trị trong nước và quốc tế để nâng cao bản lĩnh nghề nghiệp.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính kế thừa học thuật chuẩn mực: Giáo trình tổng hợp, kế thừa có chọn lọc kiến thức nền tảng từ hai công trình học thuật uy tín của ngành: giáo trình của PGS.TS. Đinh Trung Kiên (Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001) và ThS. Bùi Thị Thanh Thủy (Đại học Văn Hóa Hà Nội, 2009).
  • Cập nhật khung pháp lý Luật Du lịch 2017: Nội dung phân định rõ ràng các điều kiện hành nghề, tiêu chuẩn trình độ học vấn và điều kiện cấp thẻ hướng dẫn viên du lịch quốc tế, nội địa, tại điểm theo Điều 58 Luật Du lịch 2017 (thay thế các quy định cũ của Luật 2005).
  • Tích hợp dữ liệu phát triển thực tế: Đưa vào số liệu phát triển của ngành Du lịch Việt Nam giai đoạn 2015–2019 (đạt mốc 18 triệu lượt khách quốc tế năm 2019, tăng trưởng bình quân 22,7%/năm; các giải thưởng của World Travel Awards và World Golf Awards dành cho điểm đến Việt Nam).
  • Cấu trúc quy trình nghiệp vụ theo mảng thị trường chuyên biệt: Giáo trình không trình bày quy trình một cách chung chung mà phân tách chi tiết thành 4 quy trình tổ chức riêng biệt tại Bài 4: Tour Inbound, Tour Outbound, Tour Nội địa và Tour Tàu biển, giúp người học nắm bắt đúng tính chất của từng phân khúc lữ hành thực tế.

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Sinh viên/Học sinh chuyên ngành: Học sinh, sinh viên theo học trình độ Trung cấp và Cao đẳng ngành Hướng dẫn Du lịch, Quản trị Lữ hành tại Khoa Du lịch – Khách sạn Trường Cao đẳng Bách khoa Nam Sài Gòn cùng các cơ sở đào tạo nghề du lịch trên cả nước.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành các môn học đại cương về Tổng quan Du lịch, Địa lý Du lịch, Cơ sở Văn hóa Việt Nam, Tâm lý Khách du lịch và đạt trình độ ngoại ngữ giao tiếp cơ bản.
  • Giảng viên: Sử dụng làm giáo trình giảng dạy chuẩn cho mô đun MH14, làm cơ sở biên soạn đề cương bài giảng, thiết kế tình huống thực hành, tổ chức các chuyến đi thực tế (tour khảo sát) và xây dựng ngân hàng đề thi kết thúc môn, đề thi tốt nghiệp nghề.
  • Học viên tự học và tài liệu tham khảo: Phù hợp cho nhân sự đang làm việc tại các doanh nghiệp lữ hành, hướng dẫn viên tự do có nhu cầu chuẩn hóa kiến thức, hoặc học viên tham gia các khóa bồi dưỡng nghiệp vụ để thi lấy chứng chỉ nghiệp vụ hướng dẫn du lịch nội địa và quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho người học trình độ Trung cấp và Cao đẳng ngành Hướng dẫn Du lịch; đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên giảng dạy nghiệp vụ lữ hành và học viên ôn tập thi chứng chỉ hành nghề hướng dẫn viên.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về địa lý du lịch, lịch sử văn hóa Việt Nam, kỹ năng giao tiếp ứng xử và năng lực ngoại ngữ (đối với định hướng hướng dẫn viên quốc tế theo quy định của Luật Du lịch 2017).

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu khác là gì?

Tài liệu kết hợp kiến thức lịch sử, lý thuyết chuyên môn sâu từ các tác giả đầu ngành (Đinh Trung Kiên, Bùi Thị Thanh Thủy) với khung pháp lý mới của Luật Du lịch 2017, đồng thời cung cấp quy trình vận hành chi tiết cho cả 4 phân hệ tour: Inbound, Outbound, Nội địa và Tàu biển.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Học viên cần đọc kỹ lý thuyết từng bài, trả lời toàn bộ câu hỏi ôn tập cuối chương, chủ động thực hành biên soạn bài thuyết minh cho các điểm tham quan cụ thể và rèn luyện kỹ năng giải quyết tình huống theo các nguyên tắc được nêu tại Bài 6.

5. Giáo trình có các tài liệu bổ trợ nào đi kèm?

Giáo trình tích hợp hệ thống câu hỏi ôn tập, hướng dẫn lập hồ sơ đoàn, mẫu sơ đồ tuyến tham quan và danh mục tài liệu tham khảo chuyên ngành từ NXB Đại học Quốc gia Hà Nội và Trường Đại học Văn Hóa Hà Nội.

Kết luận

Giáo trình Nghiệp vụ Hướng dẫn Du lịch (MH14) do ThS. Nguyễn Thị Hồng Nhâm chủ biên là tài liệu đào tạo nghề mang tính hệ thống, gắn kết giữa lý luận lữ hành, căn cứ pháp lý hiện hành và kỹ năng thực thi nghiệp vụ thực tế. Lộ trình học tập được thiết kế mạch lạc từ nhận thức vai trò nghề nghiệp (Bài 1–3) đến làm chủ quy trình tổ chức, kỹ thuật thuyết minh tuyến điểm (Bài 4–5) và năng lực xử lý tình huống phát sinh (Bài 6). Đây là nguồn tư liệu học tập cơ bản, phục vụ trực tiếp cho công tác đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên du lịch đáp ứng các chuẩn mực nghề nghiệp theo quy định của pháp luật du lịch Việt Nam.