NỘI DUNG CUBAN VỂ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1 2 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA Hồ CHÍ MINH GIÁO TRÌNH TRUNG CẤP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ NỘI DUNG CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM NHÀ XUẤT BẢN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ 3 4 BAN CHỈ ĐẠO BIÊN SOẠN 1.GS, TS Nguyễn Xuân Thắng 2.PGS,TS Nguyễn Duy Bắc 3.PGS, TS Hoàng Phúc Lâm 4. PGS,TS Lê Văn Lợi 4. PGS,TS Dương Trung Ý 6. PGS, TS Nguyễn Viết 5 Thảo 7.TS Nguyễn Thị Thanh - Trưởng ban Nhàn - ủy viên - ủy viên - ủy viên - ủy viên - ủy viên - ủy viên Thường trực 6 CHỦ BIÊN PGS, TS Trương Hồ Hải TẬP THẺ TÁC GIẢ 1.
PGS, TS Trương Hồ Hải 2. PGS, TS Tào Thị Quyên 3. PGS, TS Trịnh Đức Thảo 4. TS Đinh Thị Hương Giang 5.
TS Hoàng Minh Hội 6. TS Dương Thị Tươi 7 LỜI GIỚI THIỆU Theo Quyết định số 145-QD/TW ngày 8-8-2018 của Bộ Chính trị về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện là cơ quan “Chủ trì, phối hợp với các cơ quan có liên quan xây dựng, hướng dẫn và thống nhất quản lý việc thực hiện chương trình, nội dung đào tạo và bồi dưỡng; phương pháp giảng dạy và học tập; nghiên cứu khoa học; quy chế quản lý đào tạo; đào tạo, bồi dưỡng giảng viên của các trường chính trị tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, các trường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ của các bộ, ngành, đoàn thể Trung ương”. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp, thường xuyên của Bộ chính trị, Ban Bí thư, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Min 11 luòn quan tâm đặc biệt đối với việc đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giáo dục lý luận chính trị theo phương châm khoa học, thựẹ tiễn, sáng tạo, hiện đại và gắn lý luận với thực tiễn trong đảo lạo. bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, 8 đặc biệt tá cán bộ lãnh đạo, quản lý ở cơ sở - đội ngũ trực tiếp lãnh đạo, ch 1 đạo đưa đường lối chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật cúa Nhà nước vào cuộc sống.
Trước yêu cầu của thực tiễn giai đoạn phát triên mới. Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức biên soạn bộ giáo trình Trung cấp lý luận chính trị bao gồm 10 cuốn. Bộ giáo trinh được áp dụng thống nhất trong các trường chính trị tinh. thành phố trực thuộc Trung ương và trường cán bộ của bộ, ngành, đoàn thể Trung ương.
Đây là công trình được các nhà khoa học biên soạn công phu, trên cơ sở kế thừa các bộ giáo trình Trung cấp lý luận chính trị - hành chính trước kia và điều chỉnh, bổ sung các chuyên đề phù họp với mục tiêu chương trình, đối tượng người học; đồng thời, cập nhật các quan điểm, nội dung mới theo Vãn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng. Nghiên cứu lý luận, thực tiễn về nhà nước và pháp luật nhằm xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nội dung quan trọng trong công tác lý luận thời kỳ đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế ở Việt Nam hiện nay. 9 Trước đây, Giáo trình Những vẩn đề cơ bản về hệ thống chỉnh trị, nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa đã được Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh xuất bản và trở thành tài ]íệu giang dạy, học tập trong Chương trình Trung cấp lý luận chinh trí - hành chính. Tuy nhiên, trong bối cảnh Đảng và nhà nirớc ta dang tiến hành đổi mới mạnh mẽ tổ chức và hoạt động bộ máy 11 há 11U ỚC từ Trung ương đến địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lưc hiệu quả và tiếp tục đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống pháp luật V iệt Nam đòi hỏi chúng ta phải bổ sung những vấn đề lý tuân vã ihực tiễn mới cho học phần Nội dung cơ bản về Nhà nước và pháp luật Việt Nam trong Chương trình Trung cấp lý ỉuận chinh trị.
Giáo trình được biên soạn có tính kế thừa và phát triển. nhẩm bảo đảm cập nhật kịp thời các quan điểm, chủ trương cua Đang tại Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, các vỉín há TI quy phạm pháp luật mới ban hành và bảo đảm phù hợp vói yêu cầu đổi mới toàn diện Chương trình Trung cấp lý luận chính trị theo hướng đồng bộ, hiện đại hoá nội dung và hình thức, kết cấu, phục vụ tốt nhất cho nhu cầu giảng dạy, học tập trong tình hình mới. 10 Trên cơ sở học thuyết Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam và những tri thức tiến bộ của nhân loại về nhà nước và pháp luật, môn học này phân tích, luận giải một cách khoa học những vấn đề lý luận và thực tiễn về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; pháp luật và hệ thống pháp luật xã hội chủ nghĩa Việt Nam; chính quyền địa phương ở Việt Nam và thực hiện pháp luật, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Tuy nhiên, nhà nước và pháp luật là những hiện tượng xã hội phức tạp, nhiều vấn đề mới xuất hiện với những quan điểm, ý kiến khác nhau, do đó rất khó để có được một cuốn giáo trinh hoàn thiện.
Vì vậy, mặc dù tập thể tác giả đã có nhi Ế LL Củ gàng song do thời gian có hạn nên việc biên soạn giáo trình khiđ trành khỏi khiếm khuyết, các tác giả và Nhà xuất bản mon:' rìhặn dược ý kiến góp ý của các giảng viên, học viên để hoàn thiện giáo trinh cho lần xuất bản sau. NHÀ XUẤT BẢN LÝ LUẬN CrìlNH I KJ 11 1 0 Bài ỉ XÂY DựNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYÈN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM CỦA NHÂN DAN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN A. MỤC TIÊU về kiến thức: Trang bị kiến thức lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; xác định các quan điểm, định hướng tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. về kỹ năng: Vận dụng những vấn đề lý luận vào thực tiễn xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chù nghía Việt Nam; giải quyết các vấn đề đặt ra trong tổ chức, hoạt động của Nhà nước, góp phần xây dựng, hoàn thiện Nhà J1UOC pliip quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.
về tư tưởng: Thống nhất nhận thức quan điểm cua Đàng vè Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xây 11 dựng lòn* tin vá chuyển hóa thành quyết tâm chính trị và hành động cụ thồ trong công tác lãnh đạo, quản lý hướng đến mục tiêu, yêu cap xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện 114}. Cơ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYÊN XÀ Í1ỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM 1.Cơ sở hình thành quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa 1. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng nhân loại * Thời kỳ cổ đại Tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã hình thành ngay từ thời cổ đại, luôn gắn với tư tưởng phát triển dân chủ, loại trừ chuyên quyền, độc tài, vô chính phủ, vô pháp luật, được thể hiện trong quan điểm của các nhà tư tưởng như Xôcrát, Đêmôcrít, Platôn, Arixtốt, Xixêrôn.CN): Ông ủng hộ triệt để nguyên tắc tuân thủ pháp luật và cho rằng, xã hội 12 không thể tồn tại nếu các đạo luật bất lực; giá trị cao nhất là công lý, sự tuân thủ pháp luật của nhà nước; không tuân thủ pháp luật thì cũng không thể có nhà nước; công dân tuân thủ pháp luật thì nhà nước sẽ vững mạnh yà phồn vinh.CN): Ông nêu luận điểm nổi tiếng: “Tôi nhìn thấy sụ sụp đổ mau chóng của nhà nước ở nơi nào mà luật không cố hiệu lực và nằm dưới quyền lực của một ai đó. Còn ở dâu mà luậl đứng trên nhà cầm quyền, còn họ chỉ là nô lệ của luật [hì ợ íló lói nhìn thấy sự cứu thoát của nhà nước và tất cả các lợi icli mả ụhĩ có thượng đế mới có thể ban phát cho các nhà nước”1.CN): Ông là học trò của Platôn và được C.
Mác dãn ■■■ giá là nhà tư tưởng vĩ đại nhất của thời cổ đại. Ông cho ràng, có tồn tại pháp luật chung, tự nhiên, cao hơn pháp luật Plaỉon: Nxb. do nhà nước ban hành; đạo đức phải phục vụ pháp luật; hành động công bằng là hành động theo pháp luật. Ông cực lực lên án người cầm quyền không tuân theo 13 pháp luật, chà đạp lên pháp luật, mưu toan thống trị bằng bạo lực và cần phải phân quyền trong tổ chức nhà nước.
Những quan điểm nêu trên được Arixtốt trình bày trong tác phẩm Đạo đức học và Thuật hùng biện.CN): Ông là nhà hoạt động nhà nước, nhà luật học và nhà hùng biện của thời kỳ La Mã cổ đại, tác giả của những tác phẩm nổi tiếng như về nhà nước, về những đạo luật và về các nghĩa vụ v. Ông đã có những tư tưởng tiến bộ như: nhà nước là công việc chung của nhân dân; phân biệt ba hình thức nhà nước: dân chủ, quý tộc và quân chủ V. Đặc biệt, Xixêrôn đưa ra quan điểm nổi tiếng: tất cả mọi người đều ở dưới hiệu lực của pháp luật và nhân dân phải coi pháp luật như chốn nương thân của mình. Tư tưởng về nhà nước pháp quyền thời cổ đại chứa dựng những giá trị cốt lõi sau: Quyền lực nhà nước thuộc ve dân.
Dân jà chủ thể của quyền lực nhà nước, dù khái niệm nhân dân cỏ tnang tính lịch sử. Những người cầm quyền, dù họ là ai, cũng không có quyền mà chỉ được uỷ quyền. Người cầm quyền phải biết dựa váo dân. Quyền lực nhà nước phải được kiểm soát và 14 hạn chế1.
* Thời kỳ cách mạng tư sản Những quan điểm, tư tưởng về nhà nước pháp quyền nẽư trên được tiếp tục phát triển, nhất là trong thời kỳ các cuộc cách mạng tư sản lật đổ chế độ phong kiến chuyên chế, độc tài và vô pháp luật ở châu Âu thế kỷ XVII, XVIII. Trong thời kỳ này tư tưởng về nhà nước pháp quyền được phát ưiển khá phong phú, toàn diện, hình thành hệ thống quan điểm trong các học thuyết chính trị - pháp lý, tiêu biểu là quan điểm của các nhà tư tưởng, lý luận sau: - Jôn Lổccơ (1632-1704)'. Quan điểm tư tưởng về nhà nước pháp quyền của Jôn Lốcco được trình bày trong tác phẩm Hai bài giảng về lãnh đạo nhà nước (1690).