Giáo Trình Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt Nghề Nuôi Trồng Thủy Sản Trung Cấp

Giáo trình kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt cung cấp kiến thức cần thiết cho nghề nuôi trồng thủy sản trung cấp, nâng cao hiệu quả sản xuất.

• Người hướng dẫn: Chủ Biên Lê Phan Anh Phụng
• Trường học: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI
• 1.1. Đặc điểm thành thục sinh dục của cá
• 1.2. Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ
• 1.3. Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long
• 1.4. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ SINH SẢN CÁ
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG KÍCH THÍCH TỐ CHO CÁ SINH SẢN
• 4. CHƯƠNG 4: KỸ THUẬT SẢN XUẤT GIỐNG
• 5. CHƯƠNG 5: KỸ THUẬT ƯƠNG CÁ GIỐNG
• 6. CHƯƠNG 6: VẬN CHUYỂN CÁ GIỐNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt là một lĩnh vực quan trọng trong ngành nuôi trồng thủy sản. Việt Nam, với hệ thống sông ngòi phong phú, có tiềm năng lớn để phát triển ngành này. Tuy nhiên, việc sản xuất giống cá nước ngọt vẫn gặp nhiều thách thức. Để đảm bảo nguồn cung thực phẩm bền vững, việc áp dụng các kỹ thuật hiện đại trong sản xuất giống là cần thiết.

1.1. Đặc điểm sinh học của cá nước ngọt

Cá nước ngọt có nhiều loài với đặc điểm sinh học khác nhau. Mỗi loài có tuổi thành thục và khối lượng thành thục khác nhau, ảnh hưởng đến quy trình sản xuất giống. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất.

1.2. Vai trò của giống cá trong nuôi trồng thủy sản

Giống cá là yếu tố quyết định đến năng suất và chất lượng sản phẩm trong nuôi trồng thủy sản. Việc sản xuất giống cá chất lượng cao giúp nâng cao hiệu quả kinh tế cho người nuôi.

II. Thách thức trong Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Ngành sản xuất giống cá nước ngọt đang đối mặt với nhiều thách thức như chất lượng giống, bệnh tật và quản lý môi trường. Những vấn đề này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng cá nuôi. Cần có các giải pháp hiệu quả để khắc phục những thách thức này.

2.1. Vấn đề chất lượng giống cá

Chất lượng giống cá là yếu tố quan trọng quyết định đến sự thành công trong nuôi trồng thủy sản. Việc sử dụng giống cá không đạt tiêu chuẩn có thể dẫn đến năng suất thấp và tăng nguy cơ bệnh tật.

2.2. Bệnh thường gặp ở cá giống

Cá giống thường dễ mắc các bệnh do điều kiện nuôi không đảm bảo. Việc nhận diện và phòng ngừa bệnh kịp thời là rất quan trọng để bảo vệ đàn cá và nâng cao tỷ lệ sống.

III. Phương Pháp Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt Hiệu Quả

Để sản xuất giống cá nước ngọt hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng giống cá. Việc áp dụng công nghệ sinh học trong sản xuất giống đang trở thành xu hướng mới.

3.1. Quy trình sản xuất giống cá

Quy trình sản xuất giống cá bao gồm các bước từ chọn giống, nuôi vỗ đến kích thích sinh sản. Mỗi bước cần được thực hiện đúng kỹ thuật để đảm bảo tỷ lệ thành công cao.

3.2. Sử dụng kích thích tố trong sản xuất giống

Kích thích tố là một trong những yếu tố quan trọng giúp cá sinh sản đúng thời điểm. Việc sử dụng kích thích tố cần được thực hiện theo đúng liều lượng và phương pháp để đạt hiệu quả cao.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều địa phương. Những ứng dụng này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm. Các mô hình nuôi cá giống thành công đã được triển khai và mang lại hiệu quả kinh tế cao.

4.1. Mô hình nuôi cá giống thành công

Nhiều mô hình nuôi cá giống đã được triển khai thành công tại Đồng bằng Sông Cửu Long. Những mô hình này không chỉ giúp tăng sản lượng mà còn tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân.

4.2. Kết quả nghiên cứu về sản xuất giống cá

Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất giống cá đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Những nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc cải tiến quy trình sản xuất.

V. Kết Luận và Tương Lai của Kỹ Thuật Sản Xuất Giống Cá Nước Ngọt

Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt có vai trò quan trọng trong ngành nuôi trồng thủy sản. Tương lai của ngành này phụ thuộc vào việc áp dụng các công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất. Cần có sự đầu tư và nghiên cứu liên tục để phát triển bền vững ngành sản xuất giống cá.

5.1. Định hướng phát triển ngành sản xuất giống cá

Ngành sản xuất giống cá cần được định hướng phát triển bền vững, chú trọng đến chất lượng và an toàn thực phẩm. Việc áp dụng công nghệ mới sẽ là chìa khóa cho sự phát triển này.

5.2. Tầm quan trọng của nghiên cứu và phát triển

Nghiên cứu và phát triển là yếu tố quyết định đến sự thành công của ngành sản xuất giống cá. Cần có sự hợp tác giữa các nhà khoa học và doanh nghiệp để thúc đẩy sự phát triển này.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt (mã mô đun: CNN404) được ban hành kèm theo Quyết định số 185/QĐ-CĐCĐ-ĐT ngày 22 tháng 8 năm 2017 của Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp, do tác giả Lê Phan Anh Phụng chủ biên. Trong chương trình đào tạo ngành Nuôi trồng thủy sản trình độ Trung cấp và Cao đẳng, đây là mô đun chuyên ngành bắt buộc, có mối liên hệ mật thiết với các học phần cơ sở như Sinh lý động vật thủy sinh, Quản lý môi trường ao nuôi thủy sản và Dinh dưỡng thức ăn thủy sản.

Mục tiêu học tập của mô đun nhằm trang bị cho người học hệ thống kiến thức toàn diện về sinh học sinh sản, sinh lý nội tiết, các yếu tố sinh thái chi phối sự thành thục của cá; quy trình kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ, phương pháp sử dụng kích thích tố, kỹ thuật thụ tinh, thu và ấp trứng, quy trình ương cá bột lên cá giống và kỹ thuật vận chuyển cá sống. Về mặt kỹ năng, người học hình thành năng lực thực hiện chuẩn xác các thao tác chọn cá thành thục, tiêm kích dục tố, quản lý môi trường bể ấp, định lượng cá giống và vận hành kỹ thuật tại các cơ sở sản xuất giống.

Giáo trình có tổng thời lượng 60 giờ (tương đương 3 tín chỉ), bao gồm 28 giờ lý thuyết, 29 giờ thực hành, thí nghiệm, thảo luận và 3 giờ dành cho kiểm tra định kỳ, ôn tập và thi kết thúc. Cấu trúc nội dung tiếp cận từ các nguyên lý sinh học sinh sản cơ bản đến quy trình công nghệ sản xuất cụ thể trên từng nhóm đối tượng. Điểm đặc sắc của tài liệu là tập trung phân tích sâu các loài thủy sản nước ngọt kinh tế chủ lực tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long như cá tra, cá trê vàng, cá chép, cá rô đồng, cá mè vinh, cá sặc rằn và cá nàng hai.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc giáo trình bao gồm 6 chương chuyên đề, được tổ chức theo trình tự logic từ cơ sở lý thuyết sinh học đến thực hành quy trình công nghệ:

• Chương 1: Sinh học sinh sản một số loài cá nuôi (MH18-01, 3 giờ lý thuyết): Khái quát tuổi và khối lượng thành thục lần đầu theo nghiên cứu của Thành và Kiểm (2009), Nguyễn Văn Kiểm (2004); tính chu kỳ trong sinh sản; quy luật phát triển tuyến sinh dục cái qua 6 giai đoạn mô học (theo Mayen / Kiểm, 2004); cấu tạo tinh trùng và 6 giai đoạn phát triển của tinh sào; các chỉ tiêu về đường kính trứng và sức sinh sản của các loài cá nước ngọt.
• Chương 2: Các yếu tố ảnh hưởng tới sự sinh sản cá (MH18-02, 4 giờ lý thuyết): Trình bày hệ thống nội tiết tác động lên sinh sản gồm não thùy (GtH-I, GtH-II), tuyến giáp trạng (thyroxine), tuyến thượng thận (adrenalin, noradrenalin, cortison) và trục điều khiển thần kinh trung ương - tuyến sinh dục. Phân tích ảnh hưởng của các yếu tố ngoại cảnh như nhiệt độ qua phương trình tổng nhiệt $S = D(T - T_0)$, dinh dưỡng, dòng chảy, ánh sáng, oxy hòa tan ($\ge 3-4\text{ ppm}$), CO2, khí độc ($NH_3, H_2S$) và pH ($7,3 - 8,3$). Trình bày quá trình phát triển phôi (phân cắt, phôi vị, hình thành cơ quan, phôi nở), hậu phôi và các dạng dị hình của phôi.
• Chương 3: Vấn đề sử dụng kích thích tố cho cá sinh sản (MH18-03, 3 giờ lý thuyết): Phân loại và cơ chế tác dụng của HCG, LH-RHa kết hợp Domperidone (chất kháng Dopamine), não thùy thể bảo quản trong aceton; kỹ thuật chia liều (liều sơ bộ chiếm 1/4 - 1/3 tổng liều, liều dẫn, liều quyết định), công thức tính liều não thùy $Y = 0,125x + 1,75$ theo chu vi vòng bụng; các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kích thích tố.
• Chương 4: Kỹ thuật sản xuất giống (MH18-04, 38 giờ: 10 lý thuyết, 28 thực hành): Quy trình công nghệ sản xuất giống cho 3 nhóm cá phân loại theo đặc tính vỏ trứng: nhóm cá đẻ trứng dính (cá tra, cá chép, cá trê vàng), nhóm cá đẻ trứng nổi (cá nàng hai, cá sặc rằn, cá lóc) và nhóm cá đẻ trứng bán trôi nổi (cá mè vinh, mè trắng, trôi Ấn Độ). Bao gồm kỹ thuật nuôi vỗ cá bố mẹ, kiểm tra độ thành thục, tiêm kích dục tố, khử dính trứng cá tra bằng Tanine 0,5 ppm, kỹ thuật ấp trứng trong bình Weys và định lượng cá bột.
• Chương 5: Kỹ thuật ương cá giống (MH18-05, 8 giờ lý thuyết): Đặc điểm dinh dưỡng cá con từ giai đoạn tiêu noãn hoàng sang ăn động vật phù du (luân trùng, Moina) và thức ăn nhân tạo; kỹ thuật chuẩn bị ao ương, quản lý chất lượng nước và quy trình ương giống cụ thể cho từng loài cá.
• Chương 6: Vận chuyển cá giống (MH18-06, 1 giờ lý thuyết): Phân tích tác động của pH, oxy, nhiệt độ, áp suất; kỹ thuật vận chuyển hở, vận chuyển kín trong bao nilon có bơm oxy, tính toán mật độ và phương pháp thuần nước trước khi thả cá.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Hệ thống lý thuyết sinh học phát triển: Cơ chế phát sinh giao tử, các thời kỳ sinh trưởng sinh chất, tích lũy noãn hoàng, phân chia giảm nhiễm và cơ chế rụng trứng ở cá xương.
• Nguyên lý điều hòa nội tiết và sinh thái học sinh sản: Cơ chế liên hệ ngược (feedback) âm/dương giữa trục thần kinh trung ương - tuyến yên - tuyến sinh dục; tương quan giữa nhiệt độ tích lũy, chế độ chiếu sáng, lưu tốc dòng nước với chu kỳ phát dục.
• Dược lý học ứng dụng trong thủy sản: Cơ chế tác động của các hormone hướng sinh dục ngoại sinh (GtH, HCG, LH-RHa) và nguyên lý phong bế thụ thể Dopamine bằng Domperidone nhằm giải phóng ức chế tiết kích dục tố nội sinh.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật chuyên môn: Thao tác kiểm tra và chọn lựa cá bố mẹ đạt độ thành thục giai đoạn IV; tính toán liều lượng và kỹ thuật tiêm thuốc tại gốc vây hoặc xoang bụng; kỹ thuật vuốt trứng, thụ tinh nhân tạo khô/ướt; pha chế dung dịch Tanine 0,5 ppm khử dính trứng; vận hành hệ thống bình ấp 7 lít với mật độ 500 - 700 g trứng/bình; kỹ thuật định lượng trứng và cá bột.
• Kỹ năng phân tích và xử lý môi trường: Đo đạc và kiểm soát các chỉ số thủy lý hóa ao nuôi vỗ và bể ấp (nhiệt độ, pH, oxy hòa tan, khí độc); quan sát, nhận diện các giai đoạn phân cắt phôi và chẩn đoán các dạng dị hình phôi cá.
• Năng lực thực hành nghề nghiệp: Lập kế hoạch sản xuất, điều chỉnh khẩu phần và hàm lượng protein thức ăn phù hợp từng giai đoạn nuôi vỗ, kiểm soát hiện tượng cá bột ăn lẫn nhau và tổ chức vận chuyển cá giống bảo đảm tỷ lệ sống.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình được thiết kế theo định hướng tiếp cận tích hợp giữa lý thuyết chuyên ngành và thực hành nghề nghiệp. Trong tổng số 60 giờ đào tạo, thời lượng thực hành, thảo luận và rèn luyện kỹ năng chiếm 29 giờ (tập trung chủ yếu ở Chương 4 với 28 giờ thực hành), tạo điều kiện cho người học thao tác trực tiếp trên động vật thủy sản sống tại các trại thực nghiệm.

Phương pháp giảng dạy kết hợp bài giảng lý thuyết với phân tích tình huống kỹ thuật (case studies) và giải bài tập tính toán định lượng. Các dạng bài tập điển hình bao gồm: tính toán lượng não thùy thể cần dùng dựa trên chu vi vòng bụng cá ($Y = 0,125x + 1,75$); tính tổng nhiệt độ thành thục theo công thức $S = D(T - T_0)$ cho từng loài cá ở các vĩ độ địa lý khác nhau; xây dựng khẩu phần thức ăn nuôi vỗ theo tỷ lệ phần trăm khối lượng thân và hàm lượng protein.

Quy trình thực hành được chuẩn hóa thành các bài tập kỹ thuật chi tiết: kiểm tra độ phân cực của tế bào trứng bằng dung dịch cố định; pha chế và tiêm hormone theo quy trình 1 - 4 lần tiêm (liều sơ bộ, liều dẫn, liều quyết định); xử lý khử dính trứng cá tra; quản lý dòng nước trong bình ấp trứng bán trôi nổi và tính toán mật độ đóng bao vận chuyển cá giống có bơm oxy.

Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm kiểm tra định kỳ (1 giờ), đánh giá quá trình thao tác thực hành tại xưởng sản xuất (độ chuẩn xác khi tiêm, tỷ lệ thụ tinh, tỷ lệ nở của phôi) và thi kết thúc mô đun (1 giờ). Người học được hướng dẫn tự học thông qua việc đọc trước các tài liệu sinh lý học, theo dõi sự biến động môi trường ao nuôi địa phương và ghi chép nhật ký thực hành sản xuất giống.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Giáo trình kế thừa và hệ thống hóa kết quả nghiên cứu khoa học từ các công trình chuyên ngành thủy sản tại Việt Nam, tiêu biểu như tài liệu của Nguyễn Văn Kiểm (2004), Thành và Kiểm (2009), Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993), Dương Nhựt Long (2006) và các nghiên cứu của Bộ môn Kỹ thuật nuôi cá nước ngọt - Đại học Cần Thơ.

Một điểm kỹ thuật quan trọng được cập nhật trong tài liệu là việc đưa vào Quy trình công nghệ sinh sản nhân tạo cá tra được hoàn thiện từ dự án hợp tác nghiên cứu giữa Khoa Thủy sản - Đại học Cần Thơ, Công ty Cổ phần Agifish An Giang và tổ chức CIRAD (Pháp) giai đoạn 1994 - 1998. Nội dung này cung cấp đầy đủ các thông số thực nghiệm: mật độ nuôi vỗ $3 - 5\text{ kg/m}^2$, thức ăn $32 - 36%$ đạm, liều lượng HCG 4.000 UI/kg cá, kỹ thuật khử dính bằng Tanine 0,5 ppm và mật độ ấp trong bình chuyên dụng 7 lít đạt $500 - 700\text{ g trứng/bình}$.

Giáo trình liên kết chặt chẽ với thực tiễn sản xuất tại Đồng bằng sông Cửu Long khi phân tích cụ thể các đặc tính sinh học thích nghi của các loài thủy sản bản địa: cơ quan hô hấp phụ của cá tra (bong bóng một thùy) và cá trê vàng (cơ quan hoa khế), khả năng sinh sản không có độ không sinh học ($T_0$) do nền nhiệt độ quanh năm cao, cùng các biện pháp hạn chế tính ăn lẫn nhau của cá tra bột giai đoạn 5 - 7 ngày tuổi.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ trực tiếp cho sinh viên hệ Trung cấp và Cao đẳng thuộc ngành Nuôi trồng thủy sản. Để tiếp thu tốt nội dung mô đun, người học cần có kiến thức nền tảng từ các môn học tiên quyết bao gồm: Sinh lý động vật thủy sinh, Quản lý môi trường ao nuôi thủy sản và Dinh dưỡng thức ăn thủy sản.

Đối với giảng viên, tài liệu là căn cứ để xây dựng đề cương chi tiết bài giảng, phân bổ tiến độ giảng dạy 28 giờ lý thuyết và tổ chức 29 giờ thực hành tại trại giống; đồng thời làm tài liệu tham khảo cho việc thiết kế bảng kiểm kỹ năng (checklist) đánh giá thao tác nghề của học viên.

Ngoài ra, giáo trình còn có giá trị sử dụng cho cán bộ kỹ thuật, khuyến nông viên và chủ các cơ sở sản xuất giống cá nước ngọt quy mô tư nhân hoặc hợp tác xã. Nội dung sách cung cấp các công thức tính toán liều lượng thuốc kích dục tố, bảng tra cứu tuổi và khối lượng thành thục, cùng các giải pháp xử lý sự cố môi trường bể ấp giúp chuẩn hóa quy trình sản xuất thực tế tại cơ sở.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu phục vụ sinh viên hệ trung cấp, cao đẳng ngành Nuôi trồng thủy sản, đồng thời là tài liệu tham khảo kỹ thuật cho kỹ thuật viên và người quản lý các trại sản xuất giống cá nước ngọt.

2. Cần kiến thức nền nào để học mô đun này?
Người học cần hoàn thành các môn học cơ sở về sinh lý học động vật thủy sản, kỹ thuật quản lý môi trường nước ao nuôi và dinh dưỡng - thức ăn thủy sản.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu chung về nuôi trồng thủy sản?
Giáo trình tập trung chuyên sâu vào công nghệ sinh sản nhân tạo và ương giống của các loài cá kinh tế đặc trưng vùng Đồng bằng sông Cửu Long, phân loại chi tiết theo đặc tính 3 nhóm trứng (dính, nổi, bán trôi nổi) và cung cấp công thức tính liều kích thích tố cụ thể.

4. Làm sao để tự học và tiếp thu kiến thức hiệu quả?
Cần kết hợp việc đọc hiểu lý thuyết về 6 giai đoạn phát triển tuyến sinh dục với việc rèn luyện thao tác thực tế tại bể cá, thực hành giải các bài toán tính liều lượng hormone và theo dõi sự phát triển của phôi dưới kính lúp/kính hiển vi.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo giáo trình?
Người học có thể tham khảo các công trình nghiên cứu của Nguyễn Văn Kiểm (2004), Thành và Kiểm (2009), các báo cáo khoa học của Khoa Thủy sản - Trường Đại học Cần Thơ và quy trình công nghệ sinh sản nhân tạo của CIRAD.

---

Kết luận

Giáo trình Kỹ thuật sản xuất giống cá nước ngọt cung cấp hệ thống tri thức hoàn chỉnh từ sinh lý sinh sản cá xương, cơ chế tác động của kích thích tố đến quy trình công nghệ sản xuất và ương giống các loài cá kinh tế tại Đồng bằng sông Cửu Long. Lộ trình học tập được thiết kế khoa học: bắt đầu từ việc nắm vững cơ sở tế bào học và nội tiết (Chương 1-3), chuyển sang thực hành kỹ thuật kích thích sinh sản, ấp nở trứng (Chương 4) và hoàn thiện năng lực quản lý ương nuôi, vận chuyển cá giống (Chương 5-6). Người học có thể mở rộng kiến thức qua các tài liệu chuyên khảo về sinh sản cá của Trường Đại học Cần Thơ và các quy chuẩn kỹ thuật sản xuất giống thủy sản hiện hành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 SINH HỌC SINH SẢN MỘT SỐ LOÀI CÁ NUÔI MH18-01 Giới thiệu: Sinh sản là đặc trưng cơ bản của sinh vật (cá) nhằm tạo ra thế hệ mới duy trì và phát triển nòi giống, là hoạt động sống thể hiện cao nhất sự thích nghi với điều kiện sống của loài. Mục tiêu: + Kiến thức: Trình bày được đặc điểm thành thục sinh dục của cá, các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục và thang bậc phân chia các giai đoạn thành thục của tuyến sinh dục đực cái. + Kỹ năng: Nhận biết được cấu tạo và các giai đoạn phát triển của tế bào sinh dục. + Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Đam mê công việc, có đạo đức nghề nghiệp, tác phong công nghiệp và ý thức tổ chức kỷ luật tốt trong quá trình làm việc.

Đặc điểm thành thục sinh dục của cá 1.1 Tuổi thành thục và trọng lượng thành thục của cá Theo Thành và Kiểm (2009), tuổi thành thục của các loài cá được định nghĩa là thời gian sớm nhất mà cá có thể tạo ra những sản phẩm sinh dục (trứng ở cá cái và tinh trùng ở cá đực) để sinh sản và tạo ra cá con. Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá được tính kể từ lúc cá nở đến khi cá tạo sản phẩm sinh dục lần đầu trong đời. Tuổi thành thục sẽ khác nhau tùy theo loài, vùng địa lý cá phân bố và các yếu tố thức ăn và các yếu tố môi trường của điều kiện sống. Thậm chí, ở những điều kiện địa lí khác biệt trong một vùng địa lí nhỏ cũng dẫn đến sự khác bệt về tuổi thành thục của cá (Bảng 1.1) Khối lượng thành thục là khối lượng của cá trong quá trình sinh trưởng và phát triển mà ở đó, cá bắt đầu thành thục sinh dục.

Khối lượng thành thục lần đầu của cá cũng biến động rất lớn. Cá có thể thành thục sinh dục và sinh sản lần đầu khi khối lượng cá nhỏ hơn rất nhiều so với khối lượng thành thục bình quân của loài (Kiểm, 2004). Ví dụ: Khối lượng thành thục của cá mè trắng Việt Nam là 2 kg tương ứng với 24 tháng tuổi, nhưng cũng có thể gặp những cá thể thành thục khi khối lượng chỉ đạt 0,3−0,4 kg. 1 Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Đồng bằng Sông Cửu Đồng bằng Sông Loài cá Long Hồng Tra 35-40 - Lóc đồng 9-10 10-12 Lóc bông 20-22 - Trôi Ấn Độ 15-16 16-18 Chép 8-9 9-10 Mè trắng 20-22 24-26 Mè hoa 20-22 24-26 Trắm cỏ 20-22 24-26 Sặc rằn 8-9 - Rô đồng 8-9 9-10 Mè vinh, he 8-9 - vàng Trê vàng 8-9 10-11 Bống tượng 8-10 - Bảng 1.

1 Tuổi thành thục của một số loài cá nuôi của Việt Nam Theo Kiểm (2004), tuổi thành thục của cá sẽ thay đổi đáng kể thay đổi khi môi trường sống của cá thay đổi. Cá sống ở vĩ độ cao, nhiệt độ thấp thì có tuổi thành thục lần đầu cao hơn so với cá cùng loài nhưng sống ở vĩ độ thấp có nhiệt độ cao Ví dụ: Cá chép sống ở Amur (thuộc liên Xô cũ) sau 4 năm tuổi mới thành thục và khối lượng tương ứng 2,5−3,5 kg/con. Tuy nhiên, ở Việt Nam, cá chép thành thục khi được 12 tháng tuổi, cá biệt cá 8−9 tháng tuổi đã thành thục với khối lượng 0,3−0,5 kg/con. Chế độ dinh dưỡng cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự thành thục của cá.

Những nơi có đủ dinh dưỡng cá thành thục nhanh hơn, khối lượng cá lớn hơn và hệ số thành thục cao hơn (Kiểm, 2004). Vì vậy, khi cá đến tuổi thành thục, để cá phát triển tốt sản phẩm sinh dục, cần cho cá ăn đầy đủ dinh dưỡng, nhất là thành phần đạm. Trong khi đó, trong nuôi thương phẩm một số loài cá có tuổi thành thục sớm, cần giảm hàm lượng protein để cá không mang trứng vì một khi tuyến sinh dục cá phát triển (nhất là cá cái), cá sẽ chậm lớn. Từ những vấn đề nêu trên 2 cho thấy, tuổi thành thục và khối lượng thành thục lần đầu của cá không có mối tương quan rõ rệt và phụ thuộc nhiều vào điều kiện sống (Kiểm, 2004).

Sự thành thục của cá mang tính chất chu kỳ Theo Thành và Kiểm (2009), sự thay đổi các yếu tố môi trường trong năm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sự thành thục và mùa vụ sinh sản của cá. Tùy loài, cá có thể sinh sản một lần hoặc nhiều lần trong năm. Trong tự nhiê, cá sẽ sinh sản vào những thời điểm có lợi nhất về môi trường (thức ăn, oxy, nhiệt độ, dòng chảy, môi trường sống,…) cho sự tồn tại sinh trưởng và phát triển của phôi và cá con một khi chúng nở ra. Quá trình phát triển của tế bào sinh dục theo một trình tự nhất định và lặp lại nhiều lần trong chu kỳ sống.

Quy luật thành thục sinh dục của các loài cá giống nhau, chúng chỉ khác nhau ở thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục và quá trình này chịu tác động của nhiều yếu tố bên trong và bên ngoài (Kiểm, 2004). Ở nước ta, cá ở miền Bắc thường sinh sản tập trung vào tháng cuối tháng 3 đến cuối tháng 4 trong khi cá ở miền Nam có xu hướng sinh sản vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 5 dương lịch (Thành và Kiểm, 2009). Theo Kiểm (2004), những loài cá sinh sản một lần trong năm, ngoài tự nhiên thường có thời gian hoàn thành chu kỳ thành thục dài hơn so với các loài cá sinh sản nhiều lần trong năm. Đối với cá sinh sản nhiều lần trong năm, cá thương sinh sản nhiều (cả về sức sinh sản và số lượng cá thể tham gia sinh sản) vào mùa chính và sẽ sinh sản ít hơn vào các mùa khác trong năm: cá chép, rô phi, cá lóc (Kiểm và Thành, 2009).

Sau khi cá sinh sản xong, tuyến sinh dục trải qua quá trình thoái hóa và tái hấp thu và tuyến sinh dục sẽ trở về giai đoạn II hay III tùy loài (Kiểm, 2004). Những loài cá đẻ nhiều lần trong năm thì sau khi hoàn thành quá trình thoái hóa, tuyến sinh dục trở về giai đoạn III trong khi tuyến sinh dục trở về giai đoạn II đối với cá đẻ một lần trong năm. Thời gian để cá hoàn thành sự thoái hóa và tái hấp thu sản phẩm sinh dục thường tương đương với thời gian tạo trứng và thời gian này cũng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, đặc biệt là nhiệt độ và sự đồng đều của tế bào trứng. Nếu sau khi cá đẻ xong, gặp nhiệt độ thấp, thời gian thoái hóa, tái hấp thu kéo dài và ngược lại (Kiểm, 2004).

Tuy nhiên, ở điều kiện cụ thể trong các ao nuôi vỗ thì thời gian hoàn thành một chu kỳ sinh dục của cá có thể thay đổi. Một trong những nguyên nhân có tác dụng làm cá thay đổi chu kỳ sinh sản đó là vấn đề dinh dưỡng (Kiểm, 2004). Trong các nhóm loài động vật có xương sống, cá là nhóm có sức sinh sản cao nhất (Thành và Kiểm, 2009). Nguyên nhân có thể là do đặc tính tiến hóa thích 3 nghi của các loài cá để bù vào lượng trứng không được thụ tinh (thường thấp trong môi trường tự nhiên) và khả năng sống của phôi và cá bột cũng không cao (Thành và Kiểm, 2009).

Sức sinh sản sẽ biến động khác nhau tùy theo loài. Cá đẻ trứng kích thước lớn và có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản thấp trong khi những loài đẻ trứng nhỏ không có tập tính bảo vệ trứng và cá con thường có sức sinh sản cao hơn (Thành và Kiểm, 2009). 2 Một số chỉ tiêu sinh sản của một số loài cá ở Đồng bằng sông Cửu Long Nguồn: Thành và Kiểm, 2009 Loài cá Đường kính trứng Sức sinh sản Tập tính bảo vệ (mm) (trứng/g cá cái) trứng Mè trắng 1,1-1,2 100-150 Không Mè hoa 1,2-1,3 100-150 Không Trắm cỏ 1,1-1,2 100-150 Không Trôi trắng 0.9-1,0 400-500 Không Trôi đen 0,8-0,9 400-500 Không Chép 1,1-1,2 100-150 Không Mè vinh 0,2-0,3 800-1000 Không Tra 0,9-1,0 40-50 Không Cá lóc 1,1-1,2 40-50 Có Cá trê 1,2-1,3 40-50 Không Tai tượng 2,0-3,0 2-3 Có Bống tượng 0,2-0,3 500-600 Có Sặc rằn 0,2-0,3 200-300 Không Rô đồng 0,2-0,3 200-300 Không Cá hường 0,2-0,3 200-300 Không 4 Nàng hai 3,0-4,0 0,4-0,5 Có 2. Sự phát triển tuyến sinh dục của cá cái Mayen đã chia sự phát triển của tế bào trứng ra một số giai đoạn sau (trích dẫn bởi Kiểm, 2004): thời kỳ phân cắt, thời kỳ sinh trưởng và thời kỳ thành thục và rụng trứng.

Thời kỳ phân cắt (sinh sản) Các noãn nguyên bào nguyên thủy trải qua một số lần phân chia cho nhiều noãn nguyên bào mới có số lượng nhiễm sắc thể 2n. Noãn nguyên bào còn là nguồn bổ sung tế bào sinh dục cho các chu kỳ sau. Thời kỳ sinh trưởng Ở thời kỳ này, quá trình phân chia tạm thời ngừng lại và các tế bào lớn lên về kích thước. Có thể chia thời kỳ này thành 2 giai đoạn nhỏ: 2.

Thời kỳ sinh trưởng nhỏ Thực chất của thời kỳ này là sự lớn lên của tế bào, hạch nhân tăng về kích thước, lượng tế bào chất tăng dần. Dựa vào sự phát triển của thời kỳ này có thể chia ra: Sơ kỳ: Màng tế bào rất mỏng, tế bào chất ở dạng hạt nhỏ, nhân tế bào hình trứng lớn, trong đó có 6−8 hạch nhỏ. Nhiễm sắc thể ở dạng hạt. Đường kính tế bào trứng khoảng 24−70 µm.

Những tế bào như vậy thuộc giai đoạn I. Thời kỳ một lớp follicule: Ngoài màng tế bào phát sinh một lớp follicule, nhiễm sắc thể ở dạng phân tán, trong tế bào trứng có 8−10 hạch nhân, Tế bào chất từ dạng hạt chuyển sang dạng lưới. Đường kính tế bào trứng 180−240 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn II.

Thời kỳ sinh trưởng lớn Đặc trưng của thời kỳ này là quá trình tích lũy vật chất dinh dưỡng trong trứng xảy ra rất mạnh và cũng được chia ra hai thời kỳ nhỏ: Bắt đầu tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng có thể tích lũy từ trong ra ngoài hay từ ngoài vào trong, nhân tế bào hình trứng và nằm ở trung tâm của tế bào trứng, tế bào chất dạng sợi. Giữa noãn bào và lớp follicule hình thành lớp vân phóng xạ, đường kính tế bào trứng khoảng 500−800 µm. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn III. 5 Kết thúc tích lũy noãn hoàng: Noãn hoàng chứa đầy trong tế bào trứng, nhân hình trứng hoặc không có hình dạng nhất định.

Kích thước tế bào trứng cực đại và tùy theo loài (1−1,6mm), tế bào trứng tròn, căng và rời. Những noãn bào có đặc điểm như vậy phần lớn thuộc giai đoạn IV.