UBND THÀNH PHỐ HÀ NỘI TRƯỜNG CAO ĐẲNG Y TẾ HÀ NỘI GIÁO TRÌNH (Ban hành kèm theo Quyết định số: 1107 /QĐ-CĐYTN ngày 22 tháng 11 năm 2021 của Trường Cao đẳng Y tế Hà Nội) MÔ ĐUN: KÝ SINH TRÙNG NÂNG CAO NGÀNH: KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM Y HỌC TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG Hà Nội, năm 2021 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 LỜI GIỚI THIỆU Giáo trình Ký sinh trùng nâng cao được biên soạn cho sinh viên ngành cao đẳng xét nghiệm y học với mục đích cung cấp cho sinh viên một số kiến thức mở rộng về ký sinh trùng gây bệnh. Giáo trình được chia thàh hai phần: Phần lý thuyết: Cung cấp những kiến thức nâng cao về đặc điểm và các phương pháp chẩn đoán ký sinh trùng gây bệnh Phần thực hành: Mô tả một số kỹ thuật xét nghiệm ký sinh trùng nâng cao được sử dụng trong chẩn đoán bệnh do ký sinh trùng.
Các tác giả là những người có kinh nghiệm lâm sàng lâu năm cũng như kinh nghiệm giảng dạy về môn Ký sinh trùng y học, hy vọng rằng cuốn sách này sẽ cung cấp những thông tin có giá trị cho sinh viên nhằm giúp sinh viên có kiến thức về thực tiễn khả năng gây bệnh của ký sinh trùng, lựa chọn được những kỹ thuật chẩn đoán xét nghiệp phù hợp với từng loại ký sinh trùng, giúp cho việc phòng, chữa bệnh đạt hiệu quả. Các tác giả đã biên soạn cuốn giáo trình này với tinh thần trách nhiệm cao, song cũng không tránh khỏi những thiếu sót. Chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý của các bạn đồng nghiệp và độc giả để cuốn giáo trình được hoàn thiện hơn. Xin trân trọng cảm ơn!.
CÁC TÁC GIẢ 3 THAM GIA BIÊN SOẠN 1. Chủ biên ThS. Nguyễn Thị Hồng Ngọc 2. Hà Thị Nguyệt Minh 3.
Bùi Huy Tùng 4 MỤC LỤC TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN. 2 LỜI GIỚI THIỆU. 3 THAM GIA BIÊN SOẠN. 4 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN KÝ SINH TRÙNG NÂNG CAO.
8 BÀI 1: KỸ THUẬT MIỄN DỊCH VÀ SINH HỌC PHÂN TỬ. 8 TRONG CHẨN ĐOÁN KÝ SINH TRÙNG. KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT KHÁNG THUỐC. MỘT SỐ KỸ THUẬT NHUỘM VÀ NUÔI CẤY CHẨN ĐOÁN VI NẤM.40 PHẦN THỰC HÀNH .49 BÀI 4: KỸ THUẬT LÀM TIÊU BẢN BẢO QUẢN TRỨNG GIUN SÁN .49 BÀI 5: KỸ THUẬT LÀM TIÊU BẢN BỌ GẬY VÀ MUỖI ANOPHELES .59 BÀI 6: KỸ THUẬT ĐỊNH DANH BỌ GẬY VÀ MUỖI ANOPHELES.
KỸ THUẬT ĐÁNH GIÁ MẬT ĐỘ KÝ SINH TRÙNG SỐT RÉT. KỸ THUẬT NUÔI CẤY CHẨN ĐOÁN VI NẤM .84 HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH .96 TÀI LIỆU THAM KHẢO .97 5 GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN KÝ SINH TRÙNG NÂNG CAO Tên mô đun: Ký sinh trùng nâng cao Mã mô đun: XN 15B Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của mô đun: - Vị trí: là mô đun số 31 trong chương trình đào tạo kỹ thuật viên xét nghiệm trình độ cao đẳng. - Tính chất: mô đun Ký sinh trùng nâng cao là mô tự chọn trong khối kiến thức chuyên ngành trong chương trình đào tạo kỹ thuật viên xét nghiệm y học trình độ cao đẳng. - Ý nghĩa và vai trò của mô đun: mô đun cung cấp những kiến thức nâng cao về các phương pháp chẩn đoán bệnh do một số ký sinh trùng gây ra phục vụ cho công tác điều trị bệnh và phòng bệnh trong cộng đồng.
Mục tiêu mô đun * Kiến thức - Trình bày được nguyên lý của một số kỹ thuật miễn dịch và sinh học phân tử trong chẩn đoán ký sinh trùng. - Trình được các khái niện về ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc và các phương pháp chẩn đoán ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc. - Trình bày được một số phương pháp nhuộm và nuôi cấy trong chẩn đoán vi nấm gây bệnh và hình thể một số vi nấm hoại sinh. * Về kỹ năng: - Làm được tiêu bản để lưu trữ và định danh một số loại ký sinh trùng - Thực hiện được một số kỹ thuật đánh giá mật độ ký sinh trùng sốt rét - Thực hiện và nhận định kết quả một số kỹ thuật nuôi cấy vi nấm.
* Năng lực tự chủ và trách nhiệm: - Nghiêm túc, cẩn thận, sáng tạo vận dụng kiến thức đã học được về đặc điểm sinh học, chu kỳ phát triển, tác hại, các biện phòng bệnh do các loài ký sinh trùng gây ra để giải quyết các vấn đề trong học tập. - Chứng minh được năng lực làm việc độc lập và phối hợp nhóm để giải quyết các vấn đề học tập. Thận trong, tỉ mỉ, nghiêm túc phối hợp, hướng dẫn, giám sát và đánh giá chất lượng công việc sau khi hoàn thành và kết quả thực hiện của các thành viên trong nhóm. - Tuân thủ đúng các quy định về y đức, các quy chế chuyên môn, các quy định của pháp luật liên quan đến lĩnh vực xét nghiệm y học và các quy trình kỹ thuật của ngành y tế để đảm bảo an toàn cho người và thiết bị trong quá trình học tập.
Nội dung và phương pháp đánh giá mô đun: 1. Nội dung của mô đun 6 Số giờ STT Tên bài Lý Thực Kiểm Tổng thuyết hành tra 1 Kỹ thuật miễn dịch và sinh học phân tử 5 5 trong chẩn đoán ký sinh trùng 2 Ký sinh trùng sốt rét kháng thuốc 5 5 3 Một số kỹ thuật nhuộm và nuôi cấy chẩn 4 4 đoán vi nấm Kiểm tra 1 1 4 Kỹ thuật làm tiêu bản bảo quản trứng giun 5 5 sán 5 Kỹ thuật làm tiêu bản bọ gậy và muỗi 5 5 Anopheles 6 Kỹ thuật định danh bọ gậy và muỗi 5 5 Anopheles 7 Kỹ thuật đánh giá mật độ ký sinh trùng sốt 10 10 rét 8 Kỹ thuật nuôi cấy chẩn đoán vi nấm 4 4 Kiểm tra 1 Tổng 45 14 29 2 2. Phương pháp đánh giá mô đun - Các kiến thức và kỹ năng trên sẽ được đánh giá qua các bài kiểm tra định kỳ và bài thi kết thúc môn học. Sinh viên đủ điều kiện dự thi nếu không nghỉ quá 20% giờ học lý thuyết, tham gia đầy đủ giờ học thực hành và điểm trung bình chung các điểm kiểm tra đạt ≥ 5,0 (theo thang điểm 10).
- Sinh viên được đánh giá đạt mô đun nếu Điểm tổng kết môn học đạt ≥ 4,0 (theo thang điểm 10). Nội dung Hệ số 1 Hệ số 2 Thi Hình thức Tự luận/ Trắc Thực hành Thực hành nghiệm Số lượng 1 1 1 7 PHẦN LÝ THUYẾT BÀI 1: KỸ THUẬT MIỄN DỊCH VÀ SINH HỌC PHÂN TỬ TRONG CHẨN ĐOÁN KÝ SINH TRÙNG MỤC TIÊU * Kiến thức: 1. Trình bày được nguyên nguyên lý và các kỹ thuật miễn dịch học trong chẩn đoán ký sinh trùng. Trình bày được nguyên lý và các kỹ thuật sinh học phân tử trong chẩn đoán ky sinh trùng.
* Năng lực tự chủ và trách nhiệm: 3. Nghiêm túc, cẩn thận, sáng tạo trong việc vận dụng kiến thức được học để giải quyết vấn đề trong học tập. Chứng minh được khả năng làm việc độc lập, làm việc nhóm để giải quyết vấn đề trong quá trình học tập NỘI DUNG - Ký sinh trùng sau khi xâm nhập vào cơ thể bệnh nhân có khả năng kích thích cơ thể sản xuất ra kháng thể đặc hiệu. Vì vậy, các nguyên lý chung về miễn dịch học đều có thể áp dụng được đối với các bệnh ký sinh trùng.
- Kỹ thuật miễn dịch được sử dụng trong các trường hợp mà phương pháp trực tiếp không thể làm được như: + Giai đoạn mới nhiễm: KST còn non, chưa đẻ trứng (sán lá gan, sán máng). + Trong giai đoạn mãn tính, KST đóng kén như Toxoplasma. + Mật độ ký sinh thấp như Trypanosoma. + KST nằm trong nội tạng sâu như bệnh amíp ở gan, gạo heo (lợn) ở cơ, não.
+ Ngõ cụt ký sinh như hội chứng ấu trùng di chuyển, KST ở dạng ấu trùng, không bao giờ tiến đến giai đoạn trưởng thành và không bao giờ hoàn tất chu trình phát triển như Toxocara sp. - Trong nhiều trường hợp, huyết thanh miễn dịch học tỏ ra thực tế hơn, nhất là trong các trường hợp mà cần lấy bệnh phẩm bằng kỹ thuật xâm lấn. Kỹ thuật miễn dịch trong chẩn đoán ký sinh trùng 1. Nguyên lý của kỹ thuật miễn dịch học 8 Phương pháp miễn dịch học áp dụng trong chẩn đoán bệnh KST bao gồm nhiều kỹ thuật như kết tủa, điện di, gắn bổ thể, ngưng kết, miễn dịch huỳnh quang, miễn dịch phóng xạ, miễn dịch men.
Trước đây, kỹ thuật miễn dịch chỉ dựa vào kháng nguyên để phát hiện và đo lượng kháng thể luân lưu trong máu và các dịch sinh học. ðộ nhạy và độ đặc hiệu của xét nghiệm này tùy thuộc chủ yếu vào chất lượng của kháng nguyên, nếu kháng nguyên thô thì cho nhiều phản ứng chéo, dương giả, kết quả dương tính không cho biết được bệnh đang mắc hay đã qua, vì kháng thể giảm rất chậm, từ vài tháng đến cả năm. Vì vậy, việc biện luận kết quả gặp nhiều khó khăn và cần thận trọng. Vài năm gần đây, chúng ta có những bộ thử nghiệm phát hiện kháng nguyên để chẩn đoán một số bệnh đơn bào như bệnh do Entamoeba histolytica, Giardia lamblia, Cryptosporidium parvum, Trichomonas vaginalis và bệnh giun chỉ Wuchereria, sán máng Schistosoma sp.
So với nhóm trên, các kỹ thuật phát hiện kháng nguyên có giá trị chẩn đoán, kết quả dương tính xác định bệnh đang có. Phản ứng miễn dịch huỳnh quang - Nguyên lý: Những thuốc nhuộm huỳnh quang như Fluorescein, Rhodamin có thể kết hợp với kháng thể mà không phá hủy tính chất đặc hiệu của kháng thể. Kháng thể liên hợp ấy có khả năng kết hợp với kháng nguyên và phức hợp kháng nguyên - kháng thể có thể quan sát ở kính hiển vi huỳnh quang. - Phương pháp trực tiếp: Kháng thể được liên hợp với thuốc nhuộm huỳnh quang rồi cho tác dụng với kháng nguyên.
Ví dụ trong chẩn đoán vi khuẩn tả sau 6 - 8 giờ nuôi cấy ở nước pepton kiềm, làm một phiến phết rồi nhuộm với kháng huyết thanh liên hợp với Fluorescein. Quan sát ở kính hiển vi huỳnh quang, ta phát hiện thấy khuẩn tả phát huỳnh quang xanh lục nếu mầu phân dương tính. - Phương pháp gián tiếp: Kháng thể được cho tác dụng trực tiếp với kháng nguyên rồi cho kết hợp với kháng globulin người liên hợp với Fluorescein.