Chương 1 giúp cho người học có cái nhìn tổng quát về Kinh tế học nói chung và Kinh tế vi mô nói riêng; hiểu được nền kinh tế cần giải quyết ba vấn đề cơ bản nào để phân bô và sử dụng các nguồn lực sản xuất có hiệu quả?. Bên cạnh đó, Chương này cung cấp cho người học kiến thức về đường giới hạn khả năng sản xuất; các mô hình kinh tế; sự vận hành của một nền kinh tể thị trường bằng sơ đồ chu chuyển hoạt động kinh tế. MỤC TIÊU Sau khi học xong chương này, Học sinh Sinh viên có khả năng: - Phân biệt được kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô. - Phân biệt được kinh te thực chứng và kinh tể chuẩn tắc.
- Trình bày được ba vấn đề cơ bản của nền kinh tế. - Phân tích được đường giới hạn khả năng sản xuất. - Phân biệt được các mô hình kinh tể. - Trình bày được sự vận hành của một nền kinh tế thị trường bằng sơ đồ chu chuyển hoạt động kinh tể.
KHÁI QUÁT VÈ KINH TÉ HỌC Kinh tế học (Economics) là môn khoa học xã hội, nghiên cứu cách thức phân bổ các nguồn lực khan hiếm cho nhiều khả năng sử dụng để sản xuất ra những hàng hóa và dịch vụ, nhằm thỏa mãn nhu cầu cho mọi thành viên trong xã hội Trong khái niệm kinh tế học, chúng ta cần quan tâm một số vẩn đề sau: Thứ nhất, các nguồn lực sản xuất (các tài nguyên) của mồi quốc gia bao gồm: nguồn tài nguyên thiên nhiên (ví dụ: đẩt đai, sông, biển,.); nguồn lao động (bao gồm số lượng người lao động, trình độ chuyên môn và kinh nghiệm của người lao động); nguồn vốn (ví dụ: máy móc thiết bị, nhà xưởng, nguyên vật liệu,.); trình độ kỹ thuật sản xuất. Thứ hai, các nguồn lực sản xuất của mỗi quốc gia là khan hiếm (hữu hạn). Mặc dù, các nguồn lực sản xuất đều khan hiểm nhưng có nhiều cách phân bổ, sử dụng nguồn lực khác nhau và mồi cách sử dụng nguồn lực sản xuất sẽ tạo ra những khối lượng hàng hóa và dịch vụ khác nhau nhằm đem lại mức thỏa mãn nhu cầu khác nhau cho mọi thành viên trong xã hội. Thứ ba, nhu cầu của mọi thành viên trong xã hội là vô hạn.
Thứ tư, với mâu thuẫn giữa nguồn lực sản xuất khan hiếm và nhu cầu của mọi thành viên trong xã hội là vô hạn. Do đó, kinh tế học ra đời nhằm nghiên cứu phải làm thế nào để các nguồn lực sản xuất của mồi quổc gia ngày càng gia tăng, ngày càng có khả năng sản xuất được nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn. Để thuận lợi trong nghiên cứu, kinh tế học chia ra làm hai phần: Kinh tế vi mô và Kinh tế vĩ mô. Kinh tế vi mô (Microeconomics) nghiên cứu về cách thức các hộ gia đình, các doanh nghiệp ra quyết định và tác động lẫn nhau trong một thị trường sản phấm nào đó, để lý giải sự hình thành và vận động của giá cả sản phẩm trong mỗi dạng thị trường.
Các đối tượng được nghiên cứu trong Kinh tế vi mô là hộ gia đình, doanh nghiệp và chính phủ. Kỉnh tế học vĩ mô (Macroeconomics) nghiên cứu sự hoạt động của nền kinh tế như một tổng the thống nhất thông qua các biến số kinh tế như: Tổng sản phẩm quốc gia; tỉ lệ thất nghiệp; tỉ lệ lạm phát; cán cân thương mại;. Nghiên cứu nền kinh tể vĩ mô nhằm mục đích ổn định, thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế của quốc gia. Các đối tượng được nghiên cứu trong Kinh tế vĩ mô là hộ gia đình, doanh nghiệp, chính phủ, nước ngoài.
Nội dung nghiên cửu của Kinh tể vi mô và Kinh tể vĩ mô được đề cập dưới hai dạng: mô tả khách quan các hiện tượng; nêu quan điểm đánh giá có tính chủ quan. Đe phân biệt hai dạng này, các nhà kinh tể học đưa hai khái niệm: Kinh tế học thực chứng và Kinh tế học chuẩn tắc. Kinh tế học thực chứng (Positive economics) là việc sử dụng các lý thuyết và mô hình để mô tả và giải thích các vấn đề kinh tế một cách khách quan và khoa học. Ví dụ: Lạm phát là nguyên nhân làm cho thu nhập thực tế của dân cư giảm.
Kinh tế học chuẩn tắc (Normative economics) đưa ra những chỉ dẫn, những quan điểm cá nhân về cách giải quyết các vấn đề kinh tế. Ví dụ: Chính phủ nên tăng tiền lương cho cán bộ, công chức, viên chức để tạo động lực làm việc. BA VẤN ĐÈ Cơ BẢN CỦA NÈN KINH TẾ Các nguồn lực sản xuất của quốc gia là khan hiếm và có thể kết họp bằng những cách khác nhau để sản xuất ra những khối lượng hàng hóa và dịch vụ khác nhau. Đe phân bổ và sử dụng các nguồn lực sản xuất có hiệu quả, nền kinh tế cần giải quyết ba vấn đề cơ bản: ■ Vấn đề 1: Quyết định sản xuất cái gì? Bao gồm các vấn đề cụ thể: Sản xuất hàng hóa, dịch vụ nào?; số lượng mồi loại là bao nhiêu?; Chất lượng như thế nào?; Thời gian cụ thể nào sẽ sản xuất?.
■ Vấn đề 2: Quyết định sản xuất như the nào? Bao gồm các vấn đề cụ thể: Lựa chọn công nghệ sản xuất nào?; Lựa chọn các yếu tố đầu vào nào?; Sản xuất bằng phương pháp nào?. ■ Vấn đề 3: Quyết định sản xuất cho ai? Bao gồm các vấn đề cụ thể: Ai được hưởng khi phân phối hàng hóa và dịch vụ?; Ai sẽ được lợi khi những hàng hóa và dịch vụ được sản xuất ra?. CÁC MÔ HÌNH KINH TÉ Các quốc gia tự tổ chức các mô hình kinh tế (hệ thống kinh tể) để giải quyết ba vấn đề cơ bản: Quyết định sản xuất cái gì?; Quyết định sản xuất như thể nào?; Quyết định sản xuất cho ai?. Có 4 loại mô hình kinh tế: Mô hình kinh tế truyền thống; Mô hình kinh tế mệnh lệnh (kế hoạch tập trung); Mô hình kinh tế thị trường tự do; Mô hình kinh tế hồn họp.
■ Mô hình kinh tế truyền thống (Hệ thống kinh tế truyền thống): Ba vấn đề kinh tể cơ bản được giải quyết thông qua khả năng kinh tế truyền thống, từ thể hệ này sang thể hệ khác, các kiểu mẫu sản xuất kiểu gia đình cổ: các gia đình nông dân tiếp tục sống trên mãnh đất của mình; các thợ mộc và thợ may truyền nghề mình trong nội bộ gia đình để tiếp tục sản xuất ra các sản phẩm tương tự. ■ Mô hình kinh tế mệnh lệnh (Hệ thống kinh tế mệnh lệnh): Ba vấn đề kinh tế cơ bản do Chính phủ quyết định. ■ Mô hình kinh tế thị trường tự do (Hệ thống kinh tế thị trường tự do): Ba vấn đề kinh tế cơ bản được giải quyết bằng cơ chế thị trường (cung - cầu), thông qua hệ thống giá cả. ■ Mô hình kinh tế hỗn họp (Hệ thống kinh tế hỗn họp): Chính phủ và thị trường cùng giải quyết ba vấn đề kinh tế cơ bản.
Ba vẩn đề kinh tế cơ bản chủ yểu được giải quyết bằng cơ chế thị trường; chính phủ sẽ can thiệp vào nền kinh tế bằng các công cụ kinh tế nhằm giúp nền kinh tế hoạt động có hiệu quả. Hiện nay, hầu hết các nước trên thế giới áp dụng mô hình kinh tế hỗn họp để giải quyết ba vấn đề kinh tế cơ bản. ĐƯỜNG GIỚI HẠN KHẢ NĂNG SẢN XUẤT Đường giới hạn khả năng sản xuất (Production Possibility Frontier - PPF) là tập hợp các kết họp tối đa khác nhau giữa hai hàng hóa và dịch vụ mà nền kinh tế có thể sản xuất khi sử dụng toàn bộ các nguồn lực của nền kinh tế có hiệu quả Trong thực tế, một nền kinh tế sản xuất ra hàng ngàn loại hàng hóa và dịch vụ khác nhau. Tuy nhiên, khi xây dựng đường PPF chúng ta giả định nền kinh tế chỉ sản xuất 2 loại hàng hóa là máy vi tính và xe gắn máy.
Các phương án sản xuất khác nhau Hàng hóa Phương án sản xuất Máy vi tính Xe gắn máy (ngàn máy vi tính) (ngàn xe gắn máy) A 0 17 B 40 15 c 70 12 D 90 8 E 100 0 Phương án sản xuất A thể hiện nền kinh tể sử dụng toàn bộ các nguồn lực có hiệu quả để sản xuất 17 ngàn xe gắn máy; phương án sản xuất B thể hiện nền kinh tế sử dụng toàn bộ các nguồn lực có hiệu quả để sản xuất 15 ngàn xe gắn máy và 40 ngàn máy vi tính; phương án c thể hiện nền kinh tể sử dụng toàn bộ các nguồn lực có hiệu quả để sản xuất 12 ngàn xe gắn máy và 70 ngàn máy vi tính; phương án D thể hiện nền kinh tể sử dụng toàn bộ các nguồn lực có hiệu quả đế sản xuất 8 ngàn xe gắn máy và 90 ngàn máy vi tính; phương án sản xuất E thể hiện nền kinh tể sử dụng toàn bộ các nguồn lực có hiệu quả để sản xuất 100 ngàn máy vi tính. Nổi điểm A, B, c, D, 4 E, chúng ta có một đường giới hạn khả năng sản xuất như Hình 1. Đường giới hạn khả năng sản xuất là một đường cong lồi. Với các nguồn tài nguyên khan hiếm, nền kinh tế tổ chức sản xuất có hiệu quả khi nền kinh tế sản xuất các mức sản lượng nằm trên đường PPF như điểm A, B, c, D, E ở Hình 1.
Đường giới hạn khả năng sản xuất Phương án J thể hiện nền kinh tế sử dụng toàn bộ các nguồn lực kém hiệu quả (sản xuất 8 ngàn xe gắn máy và 70 ngàn máy vi tính). Với các nguồn tài nguyên khan hiếm, nền kinh tế tổ chức sản xuất kém hiệu quả khi nền kinh tế sản xuất các mức sản lượng nằm bên trong đường PPF như điểm J ở Hình 1. Nền kinh tế sử dụng toàn bộ các nguồn lực sản xuất nhưng vẫn không thể sản xuất được 12 ngàn xe gắn máy và 90 ngàn máy vi tính tại điểm F. Điểm nằm bên ngoài đường PPF như điểm F ở Hình 1.1 cho biết nền kinh tế sử dụng toàn bộ các tài nguyên nhưng không thể sản xuất được mức sản lượng tại diem F.
Chi phí cơ hội của một hàng hóa được thể hiện trên đường giới hạn khả năng sản xuất. Chi phỉ cơ hội của máy vi tính là số lượng xe gắn máy bị mất đi để sản xuất thêm một máy vi tính.2 cho thấy chi phí cơ hội tăng dần khi di chuyển từ điểm A đến điểm B, từ điểm B đen điểm c, từ điểm c đến điểm D, từ điểm D đến điểm E trên đường giới hạn khả năng sản xuất.