GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG (TẬP MỘT) – DÙNG CHO SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG


Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Giáo dục quốc phòng (Tập một) (Tái bản lần thứ tư) là tài liệu giảng dạy chính thức trong hệ thống giáo dục đại học và cao đẳng tại Việt Nam. Giáo trình do TS. Đồng Xuân Quách làm chủ biên, cùng ban biên soạn gồm: Trần Bá Diễn An, Trần Chinh, Đỗ Văn Hiền, Vũ Đức Huấn, Dương Mạnh Hùng và Lê Doãn Thuật; được Nhà xuất bản Giáo dục phát hành dưới sự chỉ đạo nội dung của Cục Dân quân Tự vệ (Bộ Quốc phòng) và Vụ Giáo dục Quốc phòng (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Môn học Giáo dục quốc phòng (GDQP) giữ vị trí môn học chính khóa trong chương trình đào tạo, được thể chế hóa theo Điều 17 Luật Nghĩa vụ quân sự 1991, Luật Giáo dục 1998, Chỉ thị số 62-CT/TW ngày 12/02/2001 của Bộ Chính trị và Nghị định số 15/2001/NĐ-CP ngày 01/5/2001 của Chính phủ.

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng tới việc:

  • Trang bị hệ thống tri thức khoa học xã hội - nhân văn quân sự và đường lối quốc phòng của Đảng Cộng sản Việt Nam;
  • Nâng cao nhận thức chính trị, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức và ý thức trách nhiệm công dân đối với hai nhiệm vụ chiến lược: Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa;
  • Hình thành năng lực kết hợp giữa chuyên môn kinh tế, khoa học - kỹ thuật với củng cố an ninh - quốc phòng trong hoạt động thực tiễn sau tốt nghiệp.

Về cấu trúc, giáo trình được thiết kế theo khung chương trình môn học ban hành kèm Quyết định số 12/2000/QĐ-BGD&ĐT ngày 09/5/2000 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo. Nội dung phân bổ theo các học phần độc lập, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tích lũy chứng chỉ theo học chế tín chỉ hoặc niên chế. Điểm đặc thù của môn học là khối lượng kiến thức lý thuyết chiếm trên 60% tổng thời lượng chương trình, đóng vai trò nền tảng định hướng cho phần huấn luyện thực hành kỹ - chiến thuật quân sự.


Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Chương trình đào tạo trình độ đại học có tổng thời lượng 165 tiết (trình độ cao đẳng tinh giản còn 135 tiết), được phân chia theo cấu trúc các học phần và bài học cụ thể:

  • Học phần I: Một số nội dung cơ bản về đường lối quân sự của Đảng (45 tiết): Tập trung vào hệ thống quan điểm lý luận chính trị - quân sự, lịch sử nghệ thuật đánh giặc giữ nước của dân tộc, tư duy quân sự hiện đại của Đảng trong thời kỳ hội nhập.
  • Học phần II: Một số nội dung cơ bản về công tác quốc phòng (45 tiết): Nghiên cứu các nội dung tổ chức, xây dựng lực lượng, cơ chế lãnh đạo và quản lý nhà nước về quốc phòng, công tác phòng thủ dân sự và an ninh nhân dân.
  • Học phần III: Một số nội dung kĩ thuật và chiến thuật bộ binh (75 tiết): Trang bị kỹ năng sử dụng vũ khí bộ binh thông thường, các quy tắc bắn súng, tính năng kỹ - chiến thuật của vũ khí và nguyên tắc chiến đấu cá nhân trong tiến công, phòng ngự.
  • Học phần IV (Học phần bổ sung 45 tiết): Phân thành Học phần IVA (dành cho các trường có ngành đào tạo kỹ thuật gần với quốc phòng) và Học phần IVB (Tổ chức và phương pháp giảng dạy GDQP trong trường THPT, dành cho các trường Đại học Sư phạm, Thể dục Thể thao).

Trong phần nội dung của Tập một, hai bài học lý luận trọng tâm gồm:

[Bài mở đầu] GDQP trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc
  • Bài 1 - Một số quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh, quân đội và bảo vệ Tổ quốc:

    • Lý luận về chiến tranh: Phân tích chiến tranh là một hiện tượng lịch sử - xã hội mang tính giai cấp, bắt nguồn từ sự xuất hiện chế độ tư hữu và đối kháng giai cấp; khẳng định bản chất chiến tranh là sự kế tục của chính trị bằng thủ đoạn bạo lực.
    • Tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh: Xác định tính chất chính nghĩa của chiến tranh giải phóng, tự vệ; nguyên lý bạo lực cách mạng kết hợp lực lượng chính trị với lực lượng vũ trang; chiến lược "chiến tranh nhân dân", "toàn dân, toàn diện", "trường kì kháng chiến", "dựa vào sức mình là chính".
    • Lý luận về quân đội: Bản chất giai cấp của quân đội kiểu mới (Hồng quân Liên Xô, Quân đội nhân dân Việt Nam); vai trò quyết định của Đảng Cộng sản đối với quân đội; tổ chức lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam gồm 3 thứ quân (bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, dân quân tự vệ); 3 chức năng cơ bản của Quân đội nhân dân Việt Nam (đội quân chiến đấu, đội quân công tác, đội quân lao động sản xuất).
    • Lý luận về bảo vệ Tổ quốc XHCN: Tính tất yếu khách quan của nhiệm vụ bảo vệ thành quả cách mạng; trách nhiệm toàn dân; vai trò lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng Cộng sản.
  • Bài 2 - Xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa:

    • Định nghĩa quốc phòng là công cuộc giữ nước bằng tổng thể hoạt động đối nội, đối ngoại trên mọi lĩnh vực, lấy sức mạnh quân sự làm đặc trưng.
    • Ba tính chất của nền quốc phòng toàn dân: Toàn dân (của dân, do dân, vì dân), Toàn diện (kết hợp chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ, đối ngoại), Hiện đại (phát triển vũ khí, trang bị gắn liền với công nghiệp hóa, hiện đại hóa và kinh tế tri thức).
    • Các quan điểm xây dựng nền quốc phòng: Gắn kết xây dựng chủ nghĩa xã hội với bảo vệ Tổ quốc; độc lập tự chủ, tự lực tự cường kết hợp hợp tác quốc tế; phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị.
    • Nội dung xây dựng tiềm lực quốc phòng: Tập trung xây dựng tiềm lực chính trị - tinh thần ("trận địa lòng dân") và tiềm lực kinh tế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình cung cấp các khung lý luận và phạm trù học thuật nền tảng:

  • Hệ thống lý luận Mác - Lê-nin: Sử dụng phép duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích các quy luật xã hội, nguồn gốc hình thành nhà nước, giai cấp, bạo lực và sự biến đổi của các hình thái chiến tranh.
  • Hệ giá trị Tư tưởng Hồ Chí Minh: Tích hợp các nguyên lý đạo đức quân sự truyền thống ("Đại Nghĩa - Trí - Nhân", "mở đường hiếu sinh") với đường lối chiến tranh nhân dân hiện đại.
  • Cơ sở pháp lý và đường lối phát triển quốc gia: Trích xuất các văn kiện chỉ đạo tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, IX của Đảng Cộng sản Việt Nam; hệ thống hóa các văn bản luật và nghị định quản lý nhà nước về lĩnh vực quốc phòng - an ninh.

Kỹ năng phát triển

Thông qua các nội dung lý thuyết và thực hành, giáo trình hình thành các nhóm năng lực:

  • Kỹ năng nhận thức và phân tích: Năng lực nhận diện, phân tích bản chất các xung đột chính trị, các nguy cơ chiến tranh cục bộ, xung đột sắc tộc, tôn giáo và thủ đoạn "Diễn biến hòa bình", bạo loạn lật đổ trong bối cảnh toàn cầu hóa.
  • Kỹ năng kết hợp liên ngành: Khả năng vận dụng kiến thức chuyên ngành (kỹ thuật, kinh tế, khoa học xã hội) vào việc giải quyết các nhiệm vụ quốc phòng tại địa phương, cơ quan, đơn vị công tác.
  • Kỹ năng quân sự cơ bản: Thành thục các động tác kỹ thuật, chiến thuật bộ binh cá nhân theo mô hình tổ chức quân sự.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình xác lập khung phương pháp sư phạm chuẩn hóa dựa trên đặc trưng tích hợp giữa lý luận chính trị và kỹ thuật quân sự:

                  CƠ CHẾ GIẢNG DẠY & HỌC TẬP GDQP
[PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY]                         [HÌNH THỨC TỔ CHỨC & TỰ HỌC]

Phương pháp tiếp cận sư phạm

  • Đối với nội dung lý luận: Áp dụng phương pháp thuyết trình nêu vấn đề, đối thoại, tọa đàm định hướng người học đào sâu tư duy; gắn kết nguyên lý với dữ liệu lịch sử và thực tiễn an ninh - quốc phòng đương đại; tổ chức viết tiểu luận và bài thu hoạch chuyên đề.
  • Đối với nội dung kỹ - chiến thuật: Thực hiện nguyên tắc "học đến đâu, thực hành đến đó", xen kẽ lý thuyết với thao tác; giảng viên thực hiện thị phạm mẫu theo quy trình 2 bước (bước 1: làm chậm phân tích cử động; bước 2: làm tổng hợp liên hoàn động tác). Đối với nội dung chuyên ngành quân - binh chủng, khuyến nghị mời giảng viên, chuyên gia thỉnh giảng từ các học viện, nhà trường quân đội.

Quy mô tổ chức lớp học và trang thiết bị

  • Quy mô lớp học: Lớp giảng dạy lý thuyết không bố trí quá 150 sinh viên/lớp; lớp huấn luyện thực hành chia nhóm nhỏ có cán bộ hướng dẫn, tối đa không quá 50 sinh viên/lớp.
  • Cơ sở vật chất: Yêu cầu sử dụng thao trường, bãi tập, phòng học chuyên dùng; mô hình học cụ do các nhà máy, xí nghiệp quốc phòng sản xuất; vũ khí trang bị thực hành được bảo đảm bởi cơ quan quân sự địa phương theo quy chuẩn bảo quản nghiêm ngặt.

Hình thức tổ chức đào tạo

Nhà trường áp dụng linh hoạt các phương thức:

  1. Học rải các nội dung lý luận trong kỳ và học tập trung đối với nội dung thực hành;
  2. Học tập trung theo từng giai đoạn, xoay vòng các học phần;
  3. Học tập trung trọn gói theo đợt tại các Trung tâm Giáo dục quốc phòng. Giáo trình khuyến nghị không bố trí học phần GDQP vào năm học cuối cùng của khóa đào tạo.

Phương thức đánh giá và tự học

  • Đánh giá kết quả thông qua thi viết, trắc nghiệm, vấn đáp và kiểm tra thao tác thực hành trên thao trường. Sinh viên hoàn thành đủ các học phần quy định được cấp chứng chỉ môn học GDQP.
  • Hướng dẫn tự học quán triệt theo quan điểm học tập của Chủ tịch Hồ Chí Minh: rèn luyện tác phong độc lập suy nghĩ, đọc kỹ tài liệu, liên hệ thực tiễn và tích cực tham quan ngoại khóa tại các bảo tàng lịch sử (Bảo tàng Cách mạng, Bảo tàng Quân đội), đơn vị lực lượng vũ trang.

Điểm nổi bật và cập nhật

So với các chương trình huấn luyện quân sự phổ thông ban hành giai đoạn trước (năm 1966, Quyết định 749/QP năm 1983 và chương trình GDQP năm 1991), giáo trình tái bản có các điểm điều chỉnh trọng tâm:

Tiêu chí Giai đoạn trước năm 2000 Chương trình theo Quyết định 12/2000/QĐ-BGD&ĐT
Mục tiêu đào tạo Tập trung vào kỹ năng quân sự phổ thông Mở rộng bồi dưỡng đường lối quân sự, tư duy kết hợp kinh tế với quốc phòng
Tỉ lệ cấu trúc Tỉ trọng thực hành chiếm phần lớn Lý thuyết đường lối chiếm >60%, chia tách học phần tích lũy tín chỉ
Bối cảnh phân tích Chiến tranh bảo vệ biên giới và thế trận truyền thống Tích hợp tác động của toàn cầu hóa, kinh tế tri thức và vũ khí công nghệ cao
Quy định pháp lý Điều chỉnh theo các quyết định nội ngành Thể chế hóa bằng Luật Giáo dục, Nghị định 15/2001/NĐ-CP và Thông tư liên tịch

Giáo trình phân tích các yếu tố đương đại tác động trực tiếp đến nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc:

  • Tác động của toàn cầu hóa kinh tế: Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia làm chuyển dịch ranh giới giữa quan hệ "đối tượng" và "đối tác", đòi hỏi vừa hợp tác vừa đấu tranh.
  • Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ trong quân sự: Sự xuất hiện của vũ khí công nghệ cao với đặc tính chính xác cao, tàng hình, uy lực sát thương lớn và cơ chế phá hoại mới làm thay đổi biên chế quân đội, phương thức tiến hành chiến tranh và nghệ thuật quân sự.
  • Kinh nghiệm quốc tế: Cung cấp thông tin đối chiếu về mô hình giáo dục quốc phòng tại một số quốc gia: chương trình "Phòng thủ tổng lực" của Singapore; chính sách phổ cập huấn luyện quân sự toàn liên bang của Úc; mô hình đào tạo "nhân tài lưỡng dụng" của Trung Quốc; cơ chế kế hoạch động viên quốc phòng qua giáo dục đại học của CHLB Đức; ngân sách GDQP học sinh, sinh viên của Liên bang Nga.

Đối tượng sử dụng giáo trình

Giáo trình được biên soạn phục vụ các nhóm đối tượng cụ thể trong hệ thống giáo dục quốc dân:

                      ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG GIÁO TRÌNH
[SINH VIÊN ĐẠI HỌC / CĐ]      [GIẢNG VIÊN & CÁN BỘ]       [NGHIÊN CỨU & BỔ TRỢ]
    IVB (Phương pháp GDQP THPT)
  1. Sinh viên bậc Đại học và Cao đẳng:
    • Sinh viên tất cả các chuyên ngành đào tạo (kinh tế, kỹ thuật, khoa học xã hội, tự nhiên).
    • Sinh viên các ngành sư phạm và thể dục thể thao sử dụng học phần bổ sung IVB để chuẩn bị năng lực giảng dạy GDQP cấp trung học phổ thông.
    • Sinh viên các ngành kỹ thuật công nghệ gần với quân sự sử dụng học phần IVA để tiếp cận kiến thức quân - binh chủng chuyên sâu.
  2. Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần tích lũy các kiến thức khoa học cơ bản từ chương trình giáo dục phổ thông và năm thứ nhất đại học, bao gồm: Lịch sử, Giáo dục Chính trị, Giáo dục Thể chất, cùng các nguyên lý Toán, Lý, Hóa cơ bản.
  3. Đội ngũ giảng viên và cán bộ quản lý: Làm căn cứ chuyên môn để chuẩn hóa đề cương bài giảng cho sĩ quan biệt phái của Bộ Quốc phòng, giảng viên chuyên trách, giảng viên kiêm nhiệm hoặc thỉnh giảng tại các trường và Trung tâm GDQP.
  4. Học viên đào tạo sĩ quan dự bị và đối tượng tự học: Nguồn sinh viên tốt nghiệp chuẩn bị cho kế hoạch động viên quân đội; cán bộ quản lý kinh tế - xã hội nghiên cứu các mô hình kết hợp phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực dành cho sinh viên theo học bậc đại học và cao đẳng thuộc hệ thống giáo dục quốc dân tại Việt Nam; đồng thời là tài liệu giảng dạy cho giảng viên GDQP và tài liệu học tập của học viên các khóa đào tạo sĩ quan dự bị từ nguồn sinh viên tốt nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào trước khi tiếp cận môn học?

Sinh viên cần có kiến thức cơ bản về khoa học xã hội - nhân văn (Lịch sử, Triết học Mác - Lê-nin, Giáo dục Chính trị) để tiếp thu các bài học lý luận đường lối; nắm vững kiến thức khoa học tự nhiên cơ bản (Toán, Vật lý, Hóa học) và thể lực tốt để thực hiện các bài học kỹ - chiến thuật bắn súng và địa hình quân sự.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu huấn luyện quân sự trước đây là gì?

Giáo trình điều chỉnh trọng tâm từ huấn luyện kỹ năng chiến đấu đơn thuần sang trang bị toàn diện lý luận đường lối quân sự của Đảng (chiếm >60% thời lượng); phân bổ theo các học phần độc lập phục vụ tích lũy chứng chỉ; bổ sung phân tích về vũ khí công nghệ cao, an ninh phi truyền thống và kinh nghiệm tổ chức GDQP quốc tế.

4. Làm sao để tự học và nghiên cứu giáo trình hiệu quả?

Người học cần kết hợp đọc sâu tài liệu lý thuyết với việc đặt câu hỏi phản biện, đối chiếu với các tác phẩm kinh điển; tích cực rèn luyện thao tác chuẩn xác theo mẫu 2 bước trong các giờ thực hành; tham gia các đợt sinh hoạt ngoại khóa và nghiên cứu hiện vật tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Bảo tàng Cách mạng.

5. Có tài liệu bổ trợ và căn cứ pháp lý nào đi kèm giáo trình?

Hệ thống tài liệu tham khảo chính thống gồm:

  • Các tập Hồ Chí Minh Toàn tập (Tập 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 11, 12, NXB Chính trị quốc gia);
  • Các tác phẩm kinh điển: Tuyển tập Luận văn Quân sự của Ph. Ăng-ghen, V.I. Lê-nin Toàn tập (Tập 31, 36, 38);
  • Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, IX của Đảng Cộng sản Việt Nam;
  • Hệ thống văn bản pháp quy: Nghị định số 15/2001/NĐ-CP, Thông tư liên tịch số 4086/TTLT-BQP-BGD&ĐT-BLĐTB&XH-BTC, Quyết định số 12/2000/QĐ-BGD&ĐT.

Kết luận

Giáo trình Giáo dục quốc phòng (Tập một) là tài liệu học thuật thể chế hóa chủ trương, đường lối quân sự của Đảng và pháp luật của Nhà nước trong hệ thống giáo dục đại học. Với cấu trúc liên kết chặt chẽ giữa 3 học phần chung (165 tiết đại học / 135 tiết cao đẳng) và các học phần chuyên sâu, giáo trình thiết lập lộ trình học tập khoa học từ nhận thức lý luận Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh đến xây dựng nền quốc phòng toàn dân và kỹ năng thực hành quân sự.

Việc nghiên cứu giáo trình kết hợp tra cứu hệ thống văn kiện Đảng, văn bản quy phạm pháp luật và các tác phẩm quân sự kinh điển giúp sinh viên hình thành đầy đủ phẩm chất, tư duy kết hợp kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng, đáp ứng yêu cầu thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược trong tình hình mới.