Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN CÔNG TÁC QUỐC PHÒNG, AN NINH Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC QUỐC PHÒNG VÀ AN NINH - ĐẠI HỌC THÁI NGHUYÊN 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Qua nghiên cứu cho thấy, trong lịch sử phát triển của nghề dạy học trên thế giới, dạy học bằng tình huống đã được các nhà giáo dục lưu tâm sử dụng. Ở Phương Đông, phương pháp xử lí tình huống đã được nhắc đến trong nhiều kinh sách, văn học cổ của các nhà triết học cổ đại ở Trung Quốc mà tiêu biểu là Khổng Tử (551 - 487 TCN).
Với những tình huống đi theo hướng nêu vấn đề khá đặc sắc, cá thể hóa việc tiếp nhận cộng với phương pháp xử lí tình huống là những bài học quý báu về răn dạy con người, được xem là tấm gương về phương pháp giáo dục tích cực cho các thế hệ sau. Người Nhật Bản cũng đã sử dụng phương pháp tình huống trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt trong ngành quản lý, du lịch. Bí quyết để xử lí tình huống thành công của người Nhật Bản bao gồm bốn bước: Tình huống - Phân tích - Tổng hợp - Hành động. Còn ở Hàn Quốc, để xây dựng một nền giáo dục hiện đại phục vụ cho việc phát triển đất nước, Hàn Quốc đã rất chú trọng đến việc giúp cho người học có năng lực giải quyết vấn đề.
Ở Phương Tây, Hoa Kỳ là nước sớm nghiên cứu và áp dụng tình huống trong giáo dục và đào tạo. Năm 1870, giáo sư Christopher Columbus Langdell đã khởi xướng phương pháp tình huống cho khoa Luật của trường Đại học Kinh doanh Havard. Đây là một bước đột phá nhằm chấm dứt hệ thống đọc - nghe - ghi chép truyền thống của giáo dục kinh viện. Chính điều này, về sau đã đem lại hiệu quả rõ rệt cho sinh viên, giúp sinh viên có thể trao đổi, phản biện và tích cực tham gia vào bài giảng của giảng viên.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1919, ở Canada, hai nhà nghiên cứu của Trường Đại học Western Ontario là tiến sĩ W. Sherwood For - Trưởng khoa Cơ bản và tiến sĩ K.R Neville - Trưởng phòng Giáo dục, đã đưa phương pháp tình huống vào giảng dạy kinh doanh của Đại học Kinh doanh Havard ra bên ngoài biên giới Hoa Kỳ. Sau khi xem xét toàn bộ chương trình giảng dạy kinh doanh ở các trường đại học hàng đầu Bắc Mĩ, hai ông kết luận là chương trình giảng dạy của trường Đại học Kinh doanh Havard đã cung cấp những phương pháp giảng dạy hiệu quả nhất. Đến nay, trường Kinh doanh Richard Ille của Đại học Western Ontarion đã trở thành cơ sở uy tín số một ở Canada trong việc áp dụng phương pháp tình huống vào giảng dạy.
Năm 1921, quyển sách đầu tiên về tình huống ra đời, tác giả cuốn sách Copeland đã nhận thấy tác dụng to lớn và tầm quan trọng của việc áp dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy quản trị, nên đã cố gắng phổ biến phương pháp giảng dạy này ra thực tiễn. Phương pháp này sau đó đã từng bước được áp dụng trong các ngành nghề đào tạo như: y dược, luật, hàng không… và trong trường học ở hầu hết các cấp bậc đào tạo, đặc biệt là đào tạo đại học. Không chỉ trong lĩnh vực giảng dạy kinh doanh mà phương pháp tình huống cũng đã được đưa vào giảng dạy y học tương đối sớm. Ngay từ những năm đầu của thế kỉ XX, phương pháp tình huống đã được William Osler đã áp dụng vào đào tạo y bác sĩ và mang lại hiệu quả cao: chỉ sau hai năm học, sinh viên của Osler đã trở nên thành thạo với các kĩ năng trong y học.
Tại Pháp, ngay đầu thế kỉ XX, phương pháp tình huống cũng đã được áp dụng rộng rãi, tuy nhiên tình huống đưa ra lúc đó phần lớn là giả định nên ít có sức thuyết phục. Từ những năm 1960, Gaston de Vilard đã xây dựng một giáo trình lý luận mà nội dung là những tình huống có thật, trong đó thầy giáo xác định một số vấn đề lý thuyết ngắn gọn, nêu tình huống cụ thể cho sinh viên tranh luận với nhau, cuối cùng thầy là người đưa ra kết luận. Phương pháp này đã gây được tiếng vang trong toàn nước Pháp và sau đó được nghiên cứu, áp dụng trong nhiều ngành học khác nhau. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nhà khoa học Liên Xô (cũ) và Ba Lan cũng quan tâm đến phương pháp tình huống.
Tài liệu lí luận về dạy học của họ đã được dịch và phổ biến ở Việt Nam từ cuối những năm 60 của thể kỉ XX, điển hình như: T. Machiiuskin (1972); ngoài ra còn có I. Abbunhinna,… đặc biệt là hai nhà nghiên cứu V. Nhìn chung phương pháp dạy học vận dụng tình huống được các tác giả đề cập đến là dạy học nêu vấn đề và dạy học giải quyết vấn đề.
Những kinh nghiệm vận dụng tình huống được nhấn mạnh vào sự tương tác giữa giảng viên và sinh viên, trong đó hoạt động của giảng viên được chú ý. Tình huống có vấn đề trong dạy học này không chỉ đơn giản là những tình huống có thật trong cuộc sống mà còn bao gồm cả những tình huống có tính lí luận nảy sinh trong quá trình nhận thức tài liệu học tập. Từ phương thức dạy học này, ứng dụng của phương pháp tình huống trong các lĩnh vực quản lí, trong các ngành nghề, trong hoạt động sản xuất, trong đào tạo nghề nghiệp và trong hoạt động nghiên cứu khoa học dần dần được đặt ra. Nhiều tuyển tập, sách giáo khoa của các ngành học khác nhau được biên soạn nhằm phục vụ cho các giờ học có vận dụng tình huống.
Từ cuối những năm 60 cho đến đầu những năm 80 của thế kỉ XX, một nhóm các nhà nghiên cứu khác đã đi sâu tìm hiểu các tình huống có vấn đề diễn ra trong giao tiếp sư phạm và trong giáo dục sinh viên đó là tình huống sư phạm. Bônđarepxcaia với “Sự khéo léo đối xử sư phạm” (1969) nhấn mạnh một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự khéo léo đó là giải quyết các tình huống giáo dục. Tiếp sau đó là một loạt các công trình nghiên cứu của L. Vunphôp (1983)… Ngoài ra có tác giả nghiên cứu những tình huống trong giáo dục gia đình, đó là E.
Trong đào tạo sư phạm, nhất là 20 năm trở lại đây phương pháp tình huống đã được sử dụng rộng rãi hơn. Trong khi một số học giả, chú trọng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu cách sử dụng tình huống nhằm nâng cao khả năng quyết đoán và giải quyết vấn đề của người học thì những người khác lại tập trung nghiên cứu việc áp dụng tình huống trong công tác giảng dạy và quá trình tiếp thu những kiến thức sư phạm. Mặc dù đi theo những hướng nghiên cứu khác nhau, nhưng họ đều đi đến một kết quả chung là phương pháp tình huống mang lại hiệu quả cao trong việc giúp người học liên hệ lý thuyết với thực hành và mang lại không khí học tập sôi nổi trên giảng đường. Như vậy, cho dù ở khía cạnh nào chúng ta đều dễ dàng nhận thấy rằng trên thế giới phương pháp tình huống đã có một chỗ đứng và ngày càng thể hiện được ưu thế của mình so với các phương pháp giáo dục khác.
Ở Việt Nam Ở Việt Nam, sử dụng tình huống trong dạy học hay dạy học bằng phương pháp tình huống là một phương pháp được coi là chủ đạo trong dạy học. Liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài, có các công trình nghiên cứu theo các hướng sau đây: * Những công trình nghiên cứu về phương pháp tình huống Phương pháp tình huống được các nhà giáo dục Việt Nam áp dụng phổ biến trong giảng dạy ở các lĩnh vực khác nhau. Nghiên cứu về phương pháp này ở nước ta có một số công trình tiêu biểu sau: Đề tài nghiên cứu khoa học “Sử dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy môn Giáo dục học tại trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội” của PGS. Nguyễn Thị Phương Hoa (2010).
Đề tài đã nghiên cứu, tổng kết, hệ thống hóa các cơ sở lý luận, các quan điểm về phương pháp tình huống trong dạy học như: Một số khái niệm cơ bản về tình huống, quá trình chuẩn bị và soạn thảo tình huống, tiến trình thực hiện một buổi học theo phương pháp tình huống. Đề tài xây dựng một hệ thống các tình huống giáo dục cũng như quy trình áp dụng phương pháp tình huống trong giảng dạy môn Giáo dục học tại trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội nhằm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com góp phần nâng cao chất lượng dạy - học cũng như tính thực tiễn của môn Giáo dục học trong nhà trường [12]. Luận văn Thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng lý thuyết tình huống trong dạy học phần Hóa hữu cơ lớp 11 Trung học phổ thông” của Nguyễn Thị Minh Tâm (2011). Luận văn đã nghiên cứu về cơ sở lý luận của lý thuyết tình huống theo khía cạnh tâm lý học và giáo dục học.
Trên cơ sở đó tác giả đã đề ra: nguyên tắc xây dựng và áp dụng tình huống vào trong dạy học hóa học, quy trình dạy học môn hóa học bằng phương pháp tình huống. Tác giả đã thấy được tầm quan trọng và ý nghĩa giáo dục của lý thuyết tình huống vào dạy học Hóa học. Luận văn này đã góp phần đổi mới phương pháp dạy học, trong dạy học môn Hóa học ở lớp 11 [21]. Luận văn thạc sỹ “Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn giáo dục công dân lớp 12 ở các trường trường trung học phổ thông huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh” của tác giả Ngọc Thị Mỵ.
Ở công trình này, tác giả đã nghiên cứu và làm rõ khái niệm về phương pháp tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân; đề xuất quy trình dạy học, quy trình kiểm tra đánh giá môn Giáo dục công dân áp dụng trước hết cho các trường Trung học phổ thông huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh; đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học bằng phương pháp tình huống trong dạy học môn Giáo dục công dân lớp 12 ở các trường Trung học phổ thông huyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh [17].