Giáo trình Bảo tồn Đa dạng Sinh học Phần 2: Các Phương Thức và Ý Nghĩa Quan Trọng

Giáo trình Đa dạng sinh học phần 2: Khám phá các hệ sinh thái, quần xã sinh vật và bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả. Tài liệu học tập hữu ích.

• Trường học: Chưa rõ
• Chuyên ngành: Đa dạng sinh học
• Đề tài: Bảo tồn đa dạng sinh học
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: Chưa rõ
• Địa điểm: Chưa rõ

Mục lục chi tiết

• 4. CHƯƠNG 4: BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC
• 4.1. KHÁI NIỆM VỀ BẢO TỒN ĐA DẠNG SINH HỌC (ĐDSH)
• 4.2. BẢO TỒN NGUỒN GEN, THÀNH PHẦN LOÀI VÀ CÁC HỆ SINH THÁI
• 4.2.1. Bảo tồn nguồn gen
• 4.2.1.1. Tầm quan trọng của bảo tồn nguồn gen
• 4.2.1.2. Các phương thức bảo tồn nguồn gen
• 4.2.1.3. Các biện pháp bảo tồn nguồn gen
• 4.2.2. Bảo tồn thành phần loài và các hệ sinh thái
• 4.2.3. Bảo tồn các hệ sinh thái

Tóm tắt

I. Khám phá bảo tồn đa dạng sinh học và tầm quan trọng

Bảo tồn đa dạng sinh học là một lĩnh vực khoa học và thực tiễn cấp thiết, tập trung vào việc bảo vệ và quản lý sự phong phú của sự sống trên Trái Đất. Hoạt động này không chỉ giới hạn ở việc bảo vệ các loài quý hiếm mà còn bao gồm việc duy trì sự đa dạng di truyền, bảo vệ các hệ sinh thái và đảm bảo các quá trình sinh thái diễn ra ổn định. Trong bối cảnh các nguồn tài nguyên thiên nhiên đang bị suy thoái với tốc độ đáng báo động, việc hiểu rõ và thực thi các biện pháp bảo tồn đa dạng sinh học trở thành nhiệm vụ sống còn. Các chiến lược bảo tồn giúp đảm bảo an ninh lương thực, phát triển các loại thuốc mới và duy trì các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu cho sự tồn tại của con người. Tầm quan trọng của việc bảo tồn nguồn gen và các hệ sinh thái là nền tảng cho sự phát triển bền vững của mọi quốc gia.

1.1. Giải mã khái niệm cốt lõi về bảo tồn đa dạng sinh học

Theo định nghĩa, bảo tồn đa dạng sinh học là một tập hợp các hành động quản lý và bảo vệ toàn diện, bao gồm nhiều cấp độ. Cụ thể, nó bao gồm việc khoanh vùng và quản lý các khu vực có đa dạng sinh học cao, phát triển các cơ sở hạ tầng chuyên biệt để bảo tồn. Mục tiêu chính là bảo vệ các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoặc mang tính đại diện, giữ gìn cảnh quan môi trường và những nét độc đáo của thiên nhiên. Đồng thời, công tác này tập trung vào bảo tồn loài sinh vật có giá trị đang bị đe dọa tuyệt chủng. Một khía cạnh không thể thiếu là việc lưu giữ và bảo quản lâu dài các mẫu vật di truyền, tạo ra một kho dự trữ quý giá cho tương lai. Hoạt động này đảm bảo rằng sự phong phú của thế giới tự nhiên, từ cấp độ gen, loài đến hệ sinh thái, được duy trì một cách bền vững cho các thế hệ mai sau. Về bản chất, đây là nỗ lực duy trì các quần thể loài có thể tồn tại và phát triển trong môi trường tự nhiên hoặc trong điều kiện được kiểm soát.

1.2. Lý do cấp thiết phải bảo tồn nguồn gen sinh vật quý hiếm

Tầm quan trọng của việc bảo tồn nguồn gen là vô cùng to lớn, đặc biệt khi nhiều loài sinh vật đang đối mặt với nguy cơ suy thoái và tuyệt chủng. Bảo tồn sự đa dạng di truyền là yếu tố then chốt để duy trì và cải thiện năng suất, phẩm chất của cây trồng, vật nuôi, thủy sản và các sản phẩm lâm nghiệp. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đã cảnh báo: “Các đặc tính di truyền ưu tú của các giống cây trồng, cây thuốc, gia súc, gia cầm, thủy sinh và vi sinh vật... là vô cùng cần thiết cho các chương trình chọn giống”. Các nguồn gen này giúp tạo ra tính kháng sâu bệnh, khả năng thích nghi với môi trường khắc nghiệt và nhiều đặc tính quý giá khác. Hiện tượng xói mòn di truyền đang diễn ra với tốc độ đáng báo động. Một ví dụ điển hình là trong vòng 40 năm, Hy Lạp đã mất đi 95% giống lúa bản địa do xu hướng thương mại hóa. Do đó, việc thu thập, bảo tồn và khai thác hợp lý nguồn di truyền là một nỗ lực toàn cầu cấp bách để đảm bảo an ninh lương thực và sự phát triển bền vững.

II. Thách thức lớn trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Mặc dù vai trò của bảo tồn đa dạng sinh học đã được công nhận rộng rãi, công tác này vẫn đối mặt với vô số thách thức nghiêm trọng. Các mối đe dọa đến từ cả nguyên nhân tự nhiên và hoạt động của con người, trong đó các tác động nhân tạo ngày càng trở nên gay gắt và khó kiểm soát. Sự suy giảm đa dạng sinh học không chỉ là mất đi một vài loài, mà là sự phá vỡ các cấu trúc và chức năng của toàn bộ hệ sinh thái. Các nguyên nhân chính bao gồm mất môi trường sống, khai thác quá mức, ô nhiễm, sự xâm lấn của các loài ngoại lai và biến đổi khí hậu. Để thực hiện công tác bảo tồn hiệu quả, cần phải nhận diện và phân tích sâu sắc các thách thức này, từ đó xây dựng các chiến lược ứng phó phù hợp và kịp thời. Việc đánh giá tình trạng các loài bị đe dọa theo các tiêu chuẩn quốc tế như Sách đỏ IUCN là bước đi đầu tiên và quan trọng nhất.

2.1. Phân tích các nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học

Sự suy thoái đa dạng sinh học tại Việt Nam bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp. Một trong những nguyên nhân hàng đầu là sự suy giảm và mất đi nơi cư trú. Các hoạt động như chuyển đổi đất rừng sang đất nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng, và đô thị hóa đã thu hẹp môi trường sống tự nhiên của vô số loài. Tập quán du canh du cư đã làm mất khoảng 13 triệu ha rừng, biến chúng thành đất trống đồi trọc. Bên cạnh đó, khai thác quá mức tài nguyên sinh vật cũng là một vấn đề nhức nhối. Áp lực từ gia tăng dân số và nghèo đói đã dẫn đến việc khai thác cạn kiệt các nguồn tài nguyên rừng và biển. Các phương pháp đánh bắt hủy diệt như sử dụng mìn, hóa chất đã làm suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi thủy sản. Ô nhiễm môi trường từ chất thải công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt cũng góp phần làm thay đổi và phá hủy môi trường sống, ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn tại của các loài.

2.2. Hiện trạng các loài bị đe dọa tuyệt chủng theo cấp độ IUCN

Để nêu bật tình trạng nguy cấp của các loài, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đã xây dựng một hệ thống phân loại các cấp độ bảo tồn, đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng các nỗ lực bảo vệ trên toàn cầu. Hệ thống này bao gồm 5 cấp độ chính:

• Đã tuyệt chủng (Extinct): Các loài không còn được tìm thấy trong tự nhiên.
• Đang nguy cấp (Endangered): Các loài có khả năng rất cao bị tuyệt chủng trong tương lai gần nếu các yếu tố đe dọa tiếp diễn.
• Dễ bị thương tổn (Vulnerable): Các loài có thể bị đe dọa tuyệt chủng do quần thể đang bị thu hẹp trên toàn vùng phân bố.
• Hiếm (Rare): Các loài có số lượng cá thể ít, thường do vùng phân bố hẹp, dễ bị tổn thương trước các mối đe dọa.
• Chưa hiểu biết đầy đủ (Insufficiently known): Các loài thiếu dữ liệu để xếp vào một cấp độ cụ thể. Trung tâm Quan trắc Bảo tồn Thế giới (WCMC) sử dụng các cấp độ này trong các cuốn Sách đỏ để đánh giá mối đe dọa đối với hàng chục nghìn loài thực vật và động vật, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn loài.

III. Hai phương pháp bảo tồn đa dạng sinh học then chốt hiện nay

Để đảm bảo an toàn cho các loài và kho dự trữ gen, các nhà khoa học đã phát triển hai phương pháp tiếp cận chính trong bảo tồn đa dạng sinh học: bảo tồn nguyên vị (In-situ) và bảo tồn chuyển vị (Ex-situ). Mỗi phương pháp có những ưu và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn hay kết hợp chúng phụ thuộc vào từng loài cụ thể, điều kiện môi trường và nguồn lực sẵn có. Bảo tồn nguyên vị tập trung vào việc bảo vệ các loài ngay trong môi trường sống tự nhiên của chúng, trong khi bảo tồn chuyển vị là duy trì các loài bên ngoài phạm vi xuất xứ. Sự kết hợp linh hoạt giữa hai chiến lược này thường mang lại hiệu quả cao nhất, giúp duy trì các quần thể loài một cách toàn diện và bền vững, từ đó đóng góp thiết thực vào mục tiêu chung của bảo tồn loài và hệ sinh thái.

3.1. Chi tiết về phương pháp bảo tồn nguyên vị In situ

Bảo tồn nguyên vị (In-situ) là phương pháp duy trì các loài sinh vật tại vùng xuất xứ của chúng, hay nói cách khác là bảo vệ chúng trong môi trường tự nhiên hoang dã. Đây được coi là một hệ thống hoạt động linh hoạt vì nó cho phép các động lực tiến hóa tự nhiên tiếp tục tác động lên vật liệu được bảo quản. Phương pháp này không chỉ bảo vệ các loài đã được xác định mà còn cả những loài chưa được khám phá. Ưu điểm lớn nhất của bảo tồn In-situ là cho phép các quần thể tiếp tục thích nghi với sự thay đổi của môi trường thông qua các quá trình tiến hóa tự nhiên, do đó được xem là cách bảo vệ hiệu quả hơn. Nó cũng cho phép các nhà khoa học nghiên cứu loài trong bối cảnh sinh thái tự nhiên của chúng. Việc thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia là hình thức phổ biến nhất của bảo tồn nguyên vị, giúp bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái và các mối tương tác phức tạp bên trong nó.

3.2. Hướng dẫn các hình thức bảo tồn chuyển vị Ex situ

Bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) là phương pháp duy trì các loài cây trồng và động vật ngoài phạm vi môi trường sống tự nhiên của chúng. Các phương tiện chính phục vụ cho chiến lược này bao gồm vườn thực vật, vườn thú, ngân hàng gen, kho lạnh và các tập đoàn cây trồng trên đồng ruộng. Đối với thực vật, chúng có thể được bảo vệ trong ngân hàng gen hạt giống hoặc các bộ sưu tập tế bào mầm (germplasm). Đối với động vật, các kỹ thuật tương tự như bảo quản phôi, trứng, và tinh trùng được áp dụng, dù phức tạp hơn. Tuy nhiên, một nhược điểm lớn của bảo tồn Ex-situ là chi phí rất tốn kém. Do đó, phương pháp này hiện chỉ có thể thực hiện được với một tỷ lệ rất nhỏ các loài trên thế giới. Nó thường được áp dụng cho các loài đang bị đe dọa nghiêm trọng trong tự nhiên hoặc khi môi trường sống của chúng đã bị phá hủy hoàn toàn, đóng vai trò như một biện pháp cứu cánh cuối cùng.

IV. Bí quyết lưu giữ nguồn gen qua các mô hình ngân hàng gen

Ngân hàng gen là một trong những hình thức bảo tồn chuyển vị (Ex-situ) quan trọng nhất, đóng vai trò như một kho lưu trữ an toàn cho sự đa dạng di truyền của thế giới. Các ngân hàng gen được thiết kế để bảo quản vật liệu di truyền, từ hạt giống, mô, tế bào cho đến ADN, trong những điều kiện được kiểm soát nghiêm ngặt. Việc này giúp ngăn chặn sự mất mát không thể khắc phục của các nguồn gen quý hiếm do xói mòn di truyền, thiên tai hoặc các hoạt động của con người. Có nhiều mô hình ngân hàng gen khác nhau, mỗi mô hình phù hợp với các đối tượng và mục tiêu bảo tồn riêng. Việc phát triển và duy trì các hệ thống bảo tồn nguồn gen này là một khoản đầu tư chiến lược cho tương lai nông nghiệp, y học và ổn định hệ sinh thái.

4.1. Ngân hàng gen hạt giống Lưu giữ dài trung và ngắn hạn

Ngân hàng gen hạt giống là nơi thu thập và lưu giữ hạt giống từ các cây hoang dại và cây trồng trong điều kiện lạnh và khô. Đây là phương pháp lưu giữ ex-situ cho các loài cây có hạt giống dễ bảo quản (orthodox). Hạt được làm khô và bảo quản ở các chế độ khác nhau:

• Dài hạn: Nhiệt độ -10°C, độ ẩm 40%, lưu giữ tới 50 năm.
• Trung hạn: Nhiệt độ 4°C, độ ẩm 45%, lưu giữ 25-30 năm.
• Ngắn hạn: Nhiệt độ 15°C, độ ẩm 60-65%, lưu giữ 3-5 năm. Ưu điểm của phương pháp này là giữ nguyên được đặc tính di truyền, bảo tồn được số lượng lớn nguồn gen với tính an toàn cao. Tuy nhiên, nó cũng có nhược điểm như phụ thuộc vào thiết bị và nguồn điện, hạt có thể mất khả năng nảy mầm theo thời gian, và không áp dụng được cho các loài có hạt "bảo thủ" (recalcitrant) không chịu được điều kiện khô và lạnh.

4.2. Ngân hàng gen đồng ruộng và bảo tồn ngay tại trang trại

Ngân hàng gen đồng ruộng là thuật ngữ chỉ các tập đoàn thực vật sống được duy trì bên ngoài môi trường tự nhiên của chúng, chẳng hạn như trên đồng ruộng thí nghiệm, trong công viên hoặc vườn thực vật. Phương pháp này đặc biệt quan trọng đối với các loài cây lâu năm, cây sinh sản vô tính, hoặc các loài có hạt "recalcitrant". Một hình thức tương tự là bảo tồn nguồn gen trong trang trại, nơi các giống cây trồng, vật nuôi bản địa được người dân địa phương trực tiếp bảo vệ và khai thác. Các giống địa phương này thường có tính ổn định cao và khả năng thích nghi tốt với môi trường, ví dụ như giống lúa Một Bụi ở miền Nam hay vải thiều Thanh Hà, nhãn lồng Hưng Yên. Phương pháp này không chỉ bảo vệ nguồn gen mà còn duy trì được quá trình tiến hóa tự nhiên và gắn liền với văn hóa bản địa.

4.3. Kỹ thuật tiên tiến trong ngân hàng gen in vitro hiện đại

Ngân hàng gen in-vitro là nơi bảo quản các vật liệu di truyền như cơ quan, mô, phôi, tế bào hoặc ADN trong môi trường dinh dưỡng nhân tạo và điều kiện vô trùng. Đây là giải pháp cho các loài sinh sản vô tính, cây có hạt khó bảo quản, hoặc các nguồn gen cần nhân nhanh. Hai phương pháp chính được áp dụng:

1. Lưu giữ sinh trưởng chậm: Duy trì vật liệu trong ống nghiệm ở điều kiện nhiệt độ và ánh sáng thấp để kéo dài thời gian giữa các lần cấy chuyển.
2. Bảo quản siêu lạnh (Cryopreservation): Lưu giữ vật liệu trong nitơ lỏng ở -196°C. Ở nhiệt độ này, mọi phản ứng sinh hóa bị ngưng đọng hoàn toàn, cho phép bảo quản lâu dài mà không bị biến đổi di truyền. Ưu điểm của phương pháp này là độ an toàn và sạch bệnh cao, có thể tái tạo quần thể lớn và đồng nhất. Nhược điểm là chi phí lớn, đòi hỏi kỹ thuật cao và có nguy cơ phát sinh biến dị soma (biến dị dòng vô tính).

V. Cách thiết lập và quản lý các khu bảo tồn đa dạng sinh học

Thành lập các khu bảo tồn là một trong những bước đi nền tảng và hiệu quả nhất trong chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học nguyên vị. Các khu vực này, từ Vườn Quốc gia đến khu bảo tồn thiên nhiên nghiêm ngặt, đóng vai trò là nơi trú ẩn an toàn cho các loài và hệ sinh thái, bảo vệ chúng khỏi các áp lực từ bên ngoài. Tuy nhiên, việc thiết kế và quản lý một khu bảo tồn hiệu quả không phải là điều đơn giản. Nó đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về kích thước, hình dạng, vị trí và khả năng kết nối với các khu vực khác. Việc phân hạng các khu bảo tồn theo tiêu chuẩn quốc tế giúp xác định rõ mục tiêu quản lý, từ đó đảm bảo công tác bảo tồn được thực hiện một cách khoa học và nhất quán trên toàn cầu.

5.1. Phân hạng các khu bảo tồn theo tiêu chuẩn quốc tế IUCN

Để việc quản lý các khu bảo tồn có hiệu quả, Liên minh Bảo tồn Quốc tế (IUCN) đã xây dựng một hệ thống phân loại chi tiết, xác định rõ chức năng và mức độ con người được phép tác động. Hệ thống này bao gồm các hạng mục chính:

• Hạng Ia: Khu bảo tồn thiên nhiên nghiêm ngặt: Quản lý chủ yếu cho mục đích khoa học.
• Hạng Ib: Khu hoang dã: Bảo vệ các vùng đất rộng lớn, ít bị tác động.
• Hạng II: Vườn Quốc gia: Bảo vệ hệ sinh thái và phục vụ giải trí, du lịch.
• Hạng III: Di sản thiên nhiên: Bảo tồn các đặc điểm tự nhiên, văn hóa độc đáo.
• Hạng IV: Khu quản lý loài/nơi ở: Can thiệp chủ động để duy trì nơi ở cho các loài cụ thể.
• Hạng V: Khu bảo vệ cảnh quan: Duy trì sự tương tác hài hòa giữa con người và thiên nhiên.
• Hạng VI: Khu quản lý tài nguyên bền vững: Kết hợp bảo tồn với việc sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên. Mỗi hạng mục có mục tiêu quản lý riêng, từ nghiên cứu khoa học, bảo tồn loài đến hỗ trợ phát triển cộng đồng địa phương.

5.2. Phân tích hiệu quả và các tồn tại của khu bảo tồn hiện nay

Các khu bảo tồn được lựa chọn cẩn thận có thể che chở cho phần lớn các loài của một quốc gia. Ví dụ, Vườn Quốc gia Santa Rosa ở Costa Rica chỉ chiếm 0,2% diện tích đất nước nhưng chứa tới 55% số lượng các loài bướm đêm. Tuy nhiên, hệ thống khu bảo tồn trên thế giới vẫn còn nhiều hạn chế. Hầu hết các khu bảo tồn có diện tích nhỏ, khó duy trì các quần thể động vật lớn. Chúng thường được thành lập ở những vùng đất có giá trị kinh tế thấp, không đại diện đầy đủ cho các hệ sinh thái quan trọng. Nhiều nơi chỉ là “khu bảo tồn trên giấy”, thiếu kinh phí và hoạt động quản lý hiệu quả. Ngân sách toàn cầu cho các khu bảo tồn (khoảng 6 tỷ USD/năm) là quá nhỏ so với nhu cầu thực tế. Đặc biệt, diện tích dành cho các khu bảo tồn biển còn rất thấp (chỉ 0,5% diện tích đại dương), dù lợi ích của chúng là vô cùng to lớn.

5.3. Nguyên tắc thiết kế khu bảo tồn Cuộc tranh luận SLOSS

Một trong những câu hỏi then chốt trong việc thiết kế khu bảo tồn là nên tạo ra một khu bảo tồn lớn duy nhất hay nhiều khu bảo tồn nhỏ (cuộc tranh luận SLOSS - Single Large Or Several Small). Những người ủng hộ khu bảo tồn lớn cho rằng chỉ có các khu vực rộng lớn mới đủ sức duy trì các loài có phạm vi hoạt động rộng (như thú ăn thịt lớn), giảm thiểu hiệu ứng vùng biên và chứa đựng sự đa dạng nơi ở cao hơn. Ngược lại, những người ủng hộ nhiều khu bảo tồn nhỏ lập luận rằng một mạng lưới các khu nhỏ được lựa chọn kỹ lưỡng có thể bảo vệ được nhiều kiểu hệ sinh thái và các loài quý hiếm hơn. Đồng thời, việc phân tán các khu bảo tồn giúp giảm nguy cơ toàn bộ quần thể bị hủy diệt do một thảm họa duy nhất như dịch bệnh hay cháy rừng. Hiện nay, các nhà khoa học thừa nhận rằng chiến lược tối ưu phụ thuộc vào từng nhóm loài cần bảo tồn; các khu bảo tồn lớn thường tốt hơn, nhưng các khu nhỏ được quản lý tốt vẫn có giá trị rất lớn.

VI. Hướng tới tương lai Bảo tồn bằng pháp chế và phát triển bền vững

Để công tác bảo tồn đa dạng sinh học đạt được hiệu quả lâu dài, các nỗ lực riêng lẻ là không đủ. Cần có một khung pháp lý vững chắc ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế, cùng với việc lồng ghép các nguyên tắc phát triển bền vững vào mọi chiến lược. Các công cụ pháp chế và các thỏa thuận quốc tế đóng vai trò then chốt trong việc điều phối hành động, kiểm soát các mối đe dọa xuyên biên giới và huy động nguồn lực. Hợp tác quốc tế là điều kiện tiên quyết để giải quyết các vấn đề toàn cầu như buôn bán động vật hoang dã, ô nhiễm đại dương và biến đổi khí hậu. Tương lai của bảo tồn đa dạng sinh học phụ thuộc vào khả năng xây dựng một mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, đảm bảo lợi ích cho cả thiên nhiên và con người.

6.1. Vai trò của các thỏa thuận quốc tế như CITES và Ramsar

Hợp tác quốc tế là yếu tố sống còn trong bảo tồn đa dạng sinh học. Một trong những hiệp ước quan trọng nhất là Công ước CITES (Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp). Với sự tham gia của 120 quốc gia, CITES đưa ra một danh sách các loài được kiểm soát chặt chẽ trong thương mại quốc tế. Phụ lục I liệt kê các loài bị cấm buôn bán hoàn toàn, trong khi Phụ lục II kiểm soát việc buôn bán các loài có nguy cơ bị đe dọa. Một công ước quan trọng khác là Công ước Ramsar về các vùng đất ngập nước, ra đời năm 1971. Công ước này nhằm ngăn chặn sự phá hủy các vùng đất ngập nước, công nhận giá trị sinh thái, kinh tế và văn hóa của chúng, đặc biệt là vai trò của chúng đối với các loài chim nước di cư. Các thỏa thuận này tạo ra một khuôn khổ pháp lý toàn cầu, buộc các quốc gia phải có trách nhiệm chung trong việc bảo vệ di sản thiên nhiên của nhân loại.

6.2. Áp dụng nguyên lý phát triển bền vững trong bảo tồn sinh học

Phát triển bền vững đã trở thành mục tiêu hàng đầu trong cả phát triển kinh tế và quản lý tài nguyên. Đây là sự phát triển mà trong đó các giá trị kinh tế, môi trường và xã hội luôn tương tác và cân bằng với nhau. Nguyên tắc cốt lõi của phát triển bền vững là đảm bảo sự công bằng trong việc phân phối lợi ích và cơ hội giữa các tầng lớp xã hội và giữa các thế hệ. Trong bối cảnh bảo tồn đa dạng sinh học, điều này có nghĩa là liên kết việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên với nhu cầu phát triển của cộng đồng địa phương, những người có cuộc sống phụ thuộc vào các tài nguyên đó. Quản lý bền vững đòi hỏi không được làm suy giảm tổng vốn môi trường, vốn con người hay vốn nhân tạo, để đảm bảo các thế hệ tương lai cũng có cơ hội phát triển. Đây là chìa khóa để giải quyết xung đột giữa bảo tồn và phát triển, hướng tới một tương lai hài hòa.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Đa dạng sinh học là học liệu chuyên ngành được biên soạn cho bậc đào tạo đại học và sau đại học thuộc các ngành Sinh học, Khoa học Môi trường, Quản lý Tài nguyên Rừng, Nông học và Thủy sản. Trong chương trình đào tạo, tài liệu đóng vai trò kết nối giữa các nguyên lý sinh thái học cơ bản và hệ thống phương pháp quản lý, bảo tồn tài nguyên sinh vật trong thực tiễn.

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình cung cấp hệ thống kiến thức giúp người học:

• Làm sáng tỏ các khái niệm, cấp độ và phương thức bảo tồn đa dạng sinh học (nguồn gen, thành phần loài và hệ sinh thái).
• Phân tích các cơ chế kỹ thuật (bảo tồn nguyên vị in situ, chuyển vị ex situ, bảo quản ngân hàng hạt giống, nuôi cấy in vitro) và khung pháp lý quốc tế (Công ước CITES, Ramsar, Đa dạng sinh học, Chương trình MAB của UNESCO).
• Đánh giá thực trạng đa dạng sinh thái, cấu trúc loài và nguồn gen tại Việt Nam; nhận diện các chỉ số phong phú theo số liệu điều tra sinh học; xác định nguyên nhân suy thoái sinh học từ các hoạt động nhân sinh và đề xuất biện pháp quản lý phù hợp.

Cấu trúc tài liệu được thiết kế theo hướng tiếp cận hệ thống: đi từ nguyên lý bảo tồn sinh học lý thuyết, phân hạng cấp độ đe dọa và thiết kế khu bảo tồn, đến việc phân tích hiện trạng cụ thể tại các hệ sinh thái trên cạn, đất ngập nước, biển đảo và nông nghiệp ở Việt Nam. Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp giữa các khung phân loại quốc tế chuẩn mực (IUCN, WCPA, Mace & Lande) với hệ thống dẫn liệu thực địa định lượng phong phú tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung trọng tâm được thể hiện qua các chuyên đề lớn:

• Bảo tồn đa dạng sinh học (Chương 4): Trình bày các cấp độ bảo tồn từ nguồn gen, loài đến hệ sinh thái; phân tích phương thức in situ và ex situ; các dạng ngân hàng gen (hạt giống, đồng ruộng, in vitro, bảo quản lạnh -196°C); hệ thống phân loại cấp độ đe dọa của IUCN và Mace & Lande (1991); 6 phân hạng khu bảo tồn của IUCN/WCPA; công cụ pháp chế quốc tế (CITES, Ramsar, Động vật di cư Bonn 1979); và lý thuyết thiết kế khu bảo tồn (tranh luận SLOSS).
• Đa dạng sinh học và bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam (Chương 5): Khảo sát chi tiết đặc trưng các hệ sinh thái (7 kiểu HST cạn và 16 kiểu HST nước theo Mai Đình Yên, 1996); phân tích hệ động thực vật rừng, đất ngập nước, đầm phá ven biển, sinh vật biển và nguồn gen nông nghiệp; phân vùng địa lý sinh học; phân tích các nguyên nhân suy thoái sinh học do tác động của con người (chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác quá mức, ô nhiễm công nghiệp, chiến tranh hóa học, cháy rừng và xây dựng cơ bản).

Progression logic của nội dung phát triển tuần tự từ cơ sở lý thuyết -> công cụ kỹ thuật và thể chế -> phân tích hiện trạng hệ sinh thái quốc gia -> đánh giá tác động và nguyên nhân suy thoái.

+-------------------------------------------------------------+
| 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÔNG CỤ BẢO TỒN (Chương 4)            |
|    - Cấp độ bảo tồn: Nguồn gen, Loài, Hệ sinh thái          |
|    - Phương thức: In situ & Ex situ                         |
|    - Phân hạng đe dọa (IUCN, Mace & Lande) & Khu bảo vệ     |
|    - Pháp chế & Công ước quốc tế (CITES, Ramsar, MAB)       |
+-------------------------------------------------------------+
                               |
                               v
+-------------------------------------------------------------+
| 2. HIỆN TRẠNG ĐA DẠNG SINH HỌC TẠI VIỆT NAM (Chương 5)     |
|    - 7 kiểu HST cạn, 16 kiểu HST nước (Mai Đình Yên, 1996)  |
|    - Hệ động thực vật đặc hữu & Đa dạng biển, đất ngập nước |
|    - Nguồn gen cây trồng (Jucovski, 1970), vật nuôi         |
+-------------------------------------------------------------+
                               |
                               v
+-------------------------------------------------------------+
| 3. PHÂN TÍCH NGUYÊN NHÂN SUY THOÁI & QUẢN LÝ THỰC TIỄN      |
|    - Khai thác quá mức, chuyển đổi đất, ô nhiễm, cháy rừng  |
|    - Đánh giá trường hợp thực tế (A Lưới, U Minh, Vedan,...) |
+-------------------------------------------------------------+

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Các lý thuyết và nguyên lý cốt lõi:
  • Nguyên lý bảo tồn In situ và Ex situ: Bảo tồn in situ duy trì quần thể tại sinh cảnh tự nhiên để các động lực tiến hóa tiếp tục tác động; bảo tồn ex situ duy trì nguồn gen ngoài vùng phân bố tự nhiên thông qua ngân hàng hạt giống, ngân hàng đồng ruộng hoặc nuôi cấy mô.
  • Đặc tính sinh lý hạt giống: Phân biệt nhóm hạt "orthodox" (hạt dễ tính, chịu được độ ẩm thấp 5–7% và nhiệt độ âm, kéo dài sức sống hàng chục đến hàng trăm năm) và nhóm hạt "recalcitrant" (hạt bảo thủ, chiếm khoảng 15% loài thực vật như cao su, coca, không chịu được sấy khô và nhiệt độ thấp, phải lưu giữ dạng phôi hoặc in vitro).
  • Khung phân loại tình trạng bảo tồn loài: 5 cấp độ của IUCN (Đã tuyệt chủng - Extinct, Đang nguy cấp - Endangered, Dễ bị tổn thương - Vulnerable, Hiếm - Rare, Chưa hiểu biết đầy đủ - Insufficiently known) và mô hình phân hạng định lượng xác suất của Mace & Lande (1991): Nguy cấp trầm trọng (Critical: xác suất tuyệt chủng $\ge 50%$ trong 5 năm hoặc 2 thế hệ), Nguy cấp (Endangered: $20-50%$ trong 20 năm hoặc 10 thế hệ), Dễ bị tổn thương (Vulnerable: $10-20%$ trong 100 năm).
  • Hệ thống phân hạng khu bảo vệ của IUCN/WCPA: 6 hạng mục quản lý từ Bảo tồn nghiêm ngặt/Khu hoang dã (Hạng Ia, Ib), Vườn quốc gia (Hạng II), Di tích tự nhiên (Hạng III), Quản lý loài/nơi ở (Hạng IV), Bảo tồn cảnh quan (Hạng V) đến Sử dụng bền vững tài nguyên (Hạng VI).
  • Nguyên lý thiết kế khu bảo tồn: Tranh luận SLOSS (Single Large Or Several Small) về việc lựa chọn giữa một khu bảo tồn diện tích lớn hay nhiều khu bảo tồn nhỏ có tổng diện tích tương đương nhằm tối ưu hóa việc bảo tồn loài và giảm hiệu ứng vùng biên.
  • Khung phát triển bền vững: Cân bằng tối ưu giữa 3 hệ giá trị: kinh tế, môi trường và công bằng xã hội giữa các thế hệ.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Vận hành quy trình bảo quản nguồn gen (chế độ bảo quản hạt ngắn hạn $15^\circ\text{C}/60-65%$ ẩm, trung hạn $4^\circ\text{C}/45%$ ẩm, dài hạn $-10^\circ\text{C}/40%$ ẩm; quy trình bảo quản mô, tế bào và mô phân sinh trong nitơ lỏng $-196^\circ\text{C}$).
• Kỹ năng phân tích: Đánh giá mức độ rủi ro tuyệt chủng của loài dựa trên kích thước quần thể và động thái sinh thái học; phân tích định lượng nguyên nhân gây suy giảm sinh học qua các số liệu thống kê (khai thác củi, chuyển đổi đất lâm nghiệp, ô nhiễm công nghiệp).
• Năng lực thực tiễn: Áp dụng tiêu chí IUCN để quy hoạch và phân vùng chức năng khu bảo vệ; đối chiếu danh mục phụ lục I và II của Công ước CITES để kiểm soát buôn bán mẫu vật sinh vật hoang dã.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp giảng dạy tích hợp giữa thuyết giảng lý thuyết sinh thái học và phân tích ca nghiên cứu thực tế (case-based teaching).

Bài tập và Case Studies trích xuất từ giáo trình

Giáo trình cung cấp các trường hợp nghiên cứu có số liệu cụ thể:

• Hiệu quả khu bảo tồn diện tích nhỏ: Vườn quốc gia Santa Rosa (Costa Rica) chỉ chiếm 0,2% diện tích lãnh thổ nhưng bảo tồn 55% quần thể của 135 loài bướm đêm; mạng lưới khu bảo tồn tại Zaia chiếm 3,9% diện tích đất nhưng lưu giữ 89% trong tổng số hơn 1.000 loài chim bản địa.
• Hạn chế trong quản lý bảo tồn: Thất bại trong bảo vệ quần thể nhạn biển Sterna paradisaea tại khu bảo tồn Kronne Rammar (1987–2000).
• Tác động của chiến tranh hóa học: Hậu quả của 72 triệu lít chất độc diệt cỏ chứa dioxin rải xuống miền Nam Việt Nam (1961–1975) làm phá hủy hơn 2 triệu ha rừng; ví dụ thực địa tại xã Đông Sơn (huyện A Lưới, Thừa Thiên Huế), nơi thảm thực vật bị biến đổi thành trảng cỏ, cây bụi sim và không thể tự phục hồi diễn thế rừng sau gần 30 năm.
• Ô nhiễm công nghiệp và sự cố môi trường: Vụ xả thải của nhà máy Vedan ra sông Thị Vải với hàm lượng chất ô nhiễm vượt tiêu chuẩn hàng nghìn lần; sự cố tràn dầu tàu Formosa One tại Vũng Tàu (2001, tràn $1.000,\text{m}^3$ dầu diesel) và tàu Mỹ Đình tại vùng biển Quảng Ninh - Hải Phòng (chứa 50 tấn DO và 150 tấn FO).
• Thiệt hại do cháy rừng: Đợt cháy rừng tràm năm 2002–2003 tại Vườn Quốc gia U Minh Thượng ($4.000,\text{ha}$) và U Minh Hạ ($300,\text{ha}$), làm suy giảm số lượng từ 94 loài chim xuống 76 loài và đe dọa các loài quý hiếm như rái cá lông mũi, dơi ngựa lớn, mèo cá.

Phương pháp đánh giá và hướng dẫn tự học

• Phương pháp đánh giá: Kiểm tra khả năng tổng hợp thông qua hệ thống câu hỏi cuối chương: phân tích so sánh các phương thức bảo tồn nguồn gen; phân tích ưu - nhược điểm của bảo tồn in situ và ex situ; trình bày thực trạng và các giải pháp bảo tồn hệ sinh thái tại địa phương.
• Hướng dẫn tự học: Sinh viên sử dụng bảng phân loại mục tiêu quản lý khu bảo vệ (Bảng 4.1) để đối chiếu quy hoạch thực tế; tra cứu các danh lục loài trong Sách Đỏ của WCMC và phân tích số liệu biến động diện tích rừng, vùng ngập nước từ các báo cáo chính thức.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp các cơ sở dữ liệu và phân hạng khoa học: Tài liệu phản ánh các thống kê toàn cầu của UNEP và WCMC (2001) với dữ liệu về 30.350 khu bảo tồn (diện tích 13,2 triệu $\text{km}^2$ trên đất liền và 1,3 triệu $\text{km}^2$ trên biển); dẫn nhập phân loại xác suất tuyệt chủng của Mace & Lande (1991) để khắc phục tính chủ quan trong đánh giá phân hạng loài.
• Dữ liệu định lượng chi tiết về tài nguyên sinh vật Việt Nam:
  • Hệ thống thống kê ghi nhận: $11.458$ loài động vật, $21.017$ loài thực vật, $3.000$ loài vi sinh vật (theo Đặng Huy Huỳnh, 2005). Việt Nam xếp thứ 16 trên thế giới về mức độ đa dạng sinh học, chiếm khoảng 6,5% số loài của thế giới.
  • Thống kê động vật đất chuyên biệt: 307 loài giun tròn, 161 loài giun sán ký sinh, 200 loài giun đất, 145 loài ve giáp, 113 loài bọ nhảy, 7.750 loài côn trùng.
  • Động vật đặc hữu: Hơn 100 loài và phân loài chim, 78 loài và phân loài thú; 16/25 loài thú linh trưởng của khu vực có mặt tại Việt Nam (trong đó 4 loài/phân loài đặc hữu, 5 loài thuộc nhóm nguy cấp toàn cầu).
  • Nguồn gen nông nghiệp: Theo Jucovski (1970), Việt Nam là 1 trong 12 trung tâm nguồn gốc cây trồng thế giới; lưu giữ gần 400 giống lúa mùa bản địa (như lúa Một Bụi, Cườm, Bầu, Chiêm Đá), hơn 800 loài cây trồng thuộc 16 nhóm và $12.300$ giống của 115 loài cây trồng được lưu trữ trong Ngân hàng Gen Quốc gia.
• Phân tích thực chứng các nguyên nhân suy thoái sinh học: Đưa ra các con số điều tra thực tế như: Cục Kiểm lâm tịch thu 39.671 khẩu súng săn (1995); 8.964 cá thể động vật quý hiếm thuộc 18 loài Sách Đỏ bị đánh bắt trái phép (1991–1995); số lượng cá thể hươu xạ tại Hữu Liên (Lạng Sơn) suy giảm sau các vụ săn trộm (1996–2000 bị bắn hơn 76 con, chỉ còn khoảng 83–108 con); mất $30.000,\text{ha}$ rừng mỗi năm do xây dựng hồ chứa thủy điện (theo đánh giá của World Bank).

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học và học viên cao học: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho sinh viên từ năm thứ hai trở lên thuộc các chuyên ngành:
  • Sinh học và Công nghệ Sinh học.
  • Quản lý Tài nguyên Thiên nhiên và Môi trường.
  • Lâm học, Quản lý Rừng đặc dụng và Phòng hộ.
  • Nông học, Trồng trọt và Bảo vệ Thực vật.
  • Nuôi trồng Thủy sản và Quản lý Nguồn lợi Thủy sản.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ bản về Sinh thái học đại cương, Sinh học đại cương, Di truyền học và Phân loại học sinh vật để có thể tiếp thu các nội dung về biến dị di truyền, cấu trúc quần thể và động thái hệ sinh thái.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chính khóa, tài liệu tham khảo để biên soạn đề cương bài giảng chuyên đề về Bảo tồn Thiên nhiên, Đa dạng Sinh học Ứng dụng và Quản lý Bền vững Tài nguyên Sinh vật.
• Cán bộ quản lý chuyên trách: Tài liệu tham khảo hữu ích cho cán bộ làm việc tại các Ban quản lý Vườn quốc gia, Khu dự trữ thiên nhiên, Trạm kiểm lâm, Sở Tài nguyên và Môi trường, và các viện nghiên cứu chuyên ngành.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với những đối tượng đào tạo nào?

Giáo trình được thiết kế cho bậc đào tạo đại học và sau đại học các khối ngành Khoa học tự nhiên, Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Môi trường; đồng thời là tài liệu tham khảo cho cán bộ quản lý tài nguyên sinh vật và kiểm lâm.

2. Cần trang bị những kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức cơ bản về Sinh học đại cương, Di truyền học cơ sở, Sinh thái học đại cương và Phân loại học thực vật - động vật để hiểu được các quy trình lưu trữ di truyền và động lực tiến hóa của quần thể.

3. Điểm khác biệt của giáo trình so với các tài liệu sinh thái học chung là gì?

Giáo trình tập trung chuyên sâu vào các kỹ thuật bảo tồn cụ thể (in situ, ex situ, các chế độ nhiệt độ - độ ẩm của ngân hàng hạt giống, nuôi cấy in vitro ở $-196^\circ\text{C}$), hệ thống pháp chế quốc tế (CITES, Ramsar, MAB) và cung cấp các dẫn liệu điều tra định lượng thực tế tại Việt Nam thay vì chỉ trình bày lý thuyết sinh thái đại cương.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả?

Người học nên học tuần tự theo cấu trúc từ nguyên lý lý thuyết đến thực tế phân tích; vẽ sơ đồ phân nhánh các phương thức bảo tồn; đối chiếu các số liệu thống kê bảng biểu với các văn bản pháp luật hiện hành và trả lời chi tiết các câu hỏi tổng hợp ở cuối mỗi chương.

5. Giáo trình cung cấp những công cụ tra cứu và tài liệu bổ trợ nào?

Tài liệu cung cấp các bảng phân loại chuẩn hóa (Bảng 4.1 về Mục tiêu quản lý khu bảo vệ của IUCN 1994; Bảng phân loại diện tích các kiểu rừng Việt Nam; Bảng cơ cấu nhóm cây trồng), tiêu chuẩn phân hạng đe dọa của IUCN và Mace & Lande (1991), cùng hệ thống trích dẫn các hiệp ước và báo cáo từ FAO, UNEP, WCMC, World Bank.

---

Kết luận

Giáo trình Đa dạng sinh học cung cấp một hệ thống tri thức chuẩn xác, khách quan và có tính hệ thống cao về bảo tồn tài nguyên sinh vật. Nội dung sách cân đối chặt chẽ giữa các nguyên lý khoa học quốc tế và thực tiễn sinh thái học tại Việt Nam.

Lộ trình học tập đề xuất bao gồm:

1. Nắm vững các khái niệm và kỹ thuật bảo tồn nguồn gen, loài và hệ sinh thái.
2. Nắm vững các công cụ phân hạng đe dọa (IUCN, Mace & Lande) và thể chế quản lý quốc tế (CITES, Ramsar, IUCN/WCPA).
3. Phân tích hiện trạng các hệ sinh thái đặc thù tại Việt Nam (rừng, đất ngập nước, biển đảo, nông nghiệp).
4. Đánh giá các nguyên nhân suy thoái sinh học từ các ca nghiên cứu thực tế và xây dựng phương án quản lý bền vững.

Để mở rộng kiến thức, người học nên kết hợp tra cứu Sách Đỏ Việt Nam, Danh lục Đỏ IUCN, các cơ sở dữ liệu định kỳ của Trung tâm Quan trắc Bảo tồn Thế giới (WCMC) và các báo cáo điều tra hiện trạng rừng của Cục Kiểm lâm và Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chuong 4 BẢO TỔN ĐA DẠNG SINH HỌC MỤCĐÍŒHI, YÊU CẤU: Học xong chương này, người học phải: ~ Sáng tỏ các khái niệm về bảo tổn đa dạng sinh học, bảo tổn nguồn gen, bảo tổn loài và bảo tn các hệ sinh thai. ~ Phân tích các phương thức bảo tổn đa dạng sinh học, bảo tổn nguồn gen, bảo tổn loài và bảo tổn các hệ sinh thái, trên cơ sở đó có những biện pháp cụ thể nhằm thực hiện hiệu quả công tác bảo tổn khoa học, thực tiễn và hiệu qua. ~ Nhận thức sâu sắc được ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn của các công tác bảo tổn đa dạng sinh học, phát huy và tuyên truyền nhằm thực hiện tốt các công tác này tại địa phương. KHAI NIEM VE BAO TON DA DANG SINH HOC (DDSH) Bảo tổn ĐDSH bao gồm việc khoanh vùng quản lý các khu vực có ĐDSH cao, phát triển các cơ sở bảo tổn ĐDSH nhằm bào tổn các hệ sinh thái tự nhiên quan trọng, đặc thù hoặc đại diện, cảnh quan môi trường, nét đẹp, nét độc đáo của thiên nhiên, bảo tổn các loài sinh vật có giá trị bị đe dọa tuyệt chủng, lưu giữ và bảo quản lâu dài các mẫu vật di truyền.

BAO TON NGUỒN GEN, THÀNH PHẦN L0ÀI VÀ CÁC HỆ SINH THÁI 4. Bảo tốn nguồn gen 4. Tấm quan trọng của bảo tổn nguồn gen Khi các loài sinh vật đang bị suy thoái và mộts đang có nguy cơ tuyệt chủng thì chúng ta phải có những hình thúc bảo tổn các nguồn gen 62 GIAO TRINH ĐA ĐẠNG SINH HỌC Bảo tổn sự đa dạng về di truyền là điểu vô cùng quan trọng để vững và cải thiện năng suất, phẩm chất các sản phẩm của hầu hết các cây trồng trọt, vật chăn nuôi, thủy sản và lâm nghiệp. Theo báo cáo của to chức FAO và môi trường cho thấy: “Các đặc tính tru tú về di truyền của các giống cây trồng, cây làm thuốc, các loài gia súc, gia cẩm, các loài thủy.

sinh va các vi sinh vật kể cả ở dạng đã được thuần chủng va dang hoang dai vô cùng cẩn thiết đổi với các chương trình chọn giống để tăng năng, suất, cải thiện phẩm chất, tạo tính kháng sâu bệnh, tạo sự thích nghỉ với các điểu kiện môi trường khác nhau và nhiều đặc tính tốt. Hiện nay, mọi người đếu đổng ý rằng sự mất mát cây trồng điễn ra trong mấy chục năm qua là thật khủng khiếp, quá trình xói mòn di truyền dường như còn sự tục diễn ra v: ïc độ nhanh hơn trong tương Ì Ví dụ như trong vòng 40 năm qua 95% giống lúa mỹ Hy Lạp đã bị mất do xu hướng thương mại. Do đó, việc thu thập, bảo tổn và khai thác nguồn di truyền cây trồng hợp lý cẩn sự nỗ lực của toàn thể giớ 4. (ác phương thức bảo tốn nguồn gen Đa dạng sinh học cẩn được bảo tổn bằng một loạt các biện pháp nhằm đám bảo an toàn cho các loài và các kho dự trữ gen như xây dựng và duy trì những khu vực bảo vệ, những, lược tổng thể kết hợp.

được các hoạt động kinh tế với hoạt động bảo vệ trên toàn khu vực. Các chính phủ thường quy hoạch những vùng có tầm quan trọng đặc biệt về: tính đa dạng sinh học thành những Khu bảo tổn đa dạng sinh học. Bảo tồn đa dạng sinh học ở tất cả các mức độ là duy trì một cách cơ bản các quẩn thể của các loài có thể thực hiện được hoặc các quần thể xác định được. Như vậy có thể hoặc là bảo vệ nguyên vị hoặc bảo vệ chuyển vị Một số chương trình quản lý kết hợp cả hai tiếp cận này.

a) Bảo tân nguyên vj (In situ) Bảo tổn Insitu nguốn gen cây trồng là duy trì các loài cay trồng tại vùng xuất xú, hay nói cách khác là bảo vệ trong tự nhiền hoang đại của chúng. Bảo tổn In situ là một hệ thống hoạt động vì nó cho phép các động Tực tiến hóa tác động lên vật liệu báo quản. Bảo tổn In situ liên quan nhiều Chương 4. Bảo tốn đa dạng inh học 63 loài đã được xác định và chưa được xác định.

Trong bảo tổn In situ, chúng, ta cẩn có các kiến thức về phạm vi môi trường sinh sống, vể độ phong, phú các loài và biến động quần thể. Bảo tổn In situ cho phép chúng ta nghiên cứu về loài trong phạm vi môi trường tự nhiên của chủng. Nó cũng là nguồn dự trữ tự nhiên của nguồn tài nguyên di truyển thực vật, trong đỏ rất nhiều loài chưa được xác định nhưng có thể có giá trị sử dụng cao trong tương lai. Loại bảo tổn này là hoàn toàn thích hợp đối với nhiều loài cây dại, kể cả những loài cây là họ hàng của những loài cây trồng.

Bảo tổn đa dạng sinh học nguyên vị đang ch nay trên thế giới. Cách bảo vệ này hiệu quả hơn vì nó cho phép các quẩn thể tiếp tục thích nghỉ trong các điểu kiện có được bằng các quá trình tiến hoá tự nhiên. b) Bảo lôn chuyển vj (Ex situ) Bảo tốn Ex situ là phương pháp duy trì các loài cây ngoài phạm vi xuất xứ của chúng. Vườn thực vật, kho lạnh, ngân hàng gen, tập đoàn đồng ruộng.

là những phương tiện phục vụ cho bảo tổn Ex sỉtu. Nhiều loài sinh vật có thể bảo tổn bằng cách nuôi trồng hay nuôi trong chuồng. Cây có cũng có thể bảo vệ trong ngân hàng hạt giống và các sưu tập tế bào mầm (germplasm). Đôi với động vật cũng bằng kỹ thuật tương tự (bảo quản phôi, trứng, tỉnh trùng), nhưng phức tạp hơn.

Điều rõ ràng là bảo vệ chuyển vị hiện nay chỉ có thế thực hiện được với một tỉ lệ rất nhỏ vì rất tốn kém. (ácbiện pháp bảo tồn nguồn gen a) Baio ton nguén gen trong trang trại Là hình thức bảo tổn ĐDSH, cây trổng, gia súc trong trang trai. Day là phương pháp được tổn tại từ rất lâu đời, vai trò báo tổn nguồn gen chủ yếu là do nhân dân địa phương bảo vệ và khai thác sử dụng. Phương pháp này có ưu điểm là các giống địa phương có tính ổn định cao, có khả năng thích nghỉ với môi trường tốt hơn giống cải tiến.

Ở nước ta hiện này có hàng nghìn giống cây trổng địa phương, có 64 GIAO TRINH ĐA ĐẠNG SINH HỌC dân như: 400 giống lúa mùa địa phương ở các tỉnh phía nam có khả năng, chống chịu chua, phèn, nước mặn, nước sâu và khô hạn, nổi tiếng như: giống lúa Một Bụi; các giống lúa chịu mặn ở các tỉnh phía Bắc: Cườm, Bầu, Chiêm Đá mà chưa giống mới nào có thể thay thế được; Các loại cây có giá trị: hổi, quế. được gây trổng từ hàng trăm năm nay tại địa phương và vẫn được bảo vệ nguyên vẹn và phát triển rộng rãi. Trong lâm nghiệp, một số loài cây có giá trị như quế; hồi, đẻ Cao Bằng. đã được nhân đân địa phương gây trồng tại chỗ từ hàng trăm năm nay và nguồn tài nguyên di truyển không chỉ được bảo vệ nguyên vẹn mà còn được phát triển rộng rãi ra các địa phương khác.

Các giống mới cải tiến vì cẩn đấu tư cao và đắt đỏ chỉ thích hợp cho các vùng có điều kiện thâm canh hoặc giao lưu hàng hóa tốt. Do nhiều nguyên nhân, như điểu kiện sinh thái, đất đai và phong tục tập quán, nhiều giống thuộc nhiều loài cây có giá trị kinh tế nhất là đối với nến kinh tế địa phương khó có thể thay thế bằng giống mới cải tiến. Ví dụ như các cây lương thục phụ, các loài rau, cây ăn quả địa phương như vải thiểu Thanh Hà, nhãn lổng Hưng Yên, bưởi Đoan Hùng, quýt Bắc Giang. Những loài cây này có thể đã là những cây được nhân dân gieo trồng, nhưng cũng có thể là những loài mọc tự nhiên nhưng được cả cộng đồng.

bảo vệ, khai thác sử dụng. 4) Ngân hàng gen hạt giống Ngân hàng gen hạt giống là những bộ sưu tập hạt giống thu lượm từ các cây hoang dại và cây trồng. Hạt được lưu giữ trong điều kiện lạnh và khô trong một thời gian dài, sau đó lại cho này mẩm. Hiện nay có hơn 50 ngân hàng hạt giống trên thế giới.

Tuy nhiên kiểu bảo tồn này nhiều lúc cũng gặp khó khăn nhất định như mất điện, hỏng thiết bị. có thể xảy ra bất ngò. Kể cả khi được giữ lạnh thì hat cing dan dan mat kha ning nay mam do dự trữ năng lượng quá lâu và do tích tụ các biến đổi nguy hại. Có thể thấy phương pháp này có những điểm chính cẩn chủ ý sau; - Hình thức lưu giữ: Lưu giữ ex-situ quỹ gen của các loài cây có hạt giống dễ tính (hạt giống Othordox).

- Đôi tượng: Cây có hạt giống Othordox (để bảo quản). ~ Đặc điểm của phương pháp: Hạt giống được làm khô ở điểu kiện Chương 4. Bảo tốn đa dạng inh học 65 + Dài hạn: Nhiệt độ ~10'C, ẩm độ 40%, lưu giữ nguồn gen 50 năm. + Trung hạn: Nhiệt độ 4°C, ẩm độ 45%, lưu giữ nguồn gen 25 - 30 năm.

+ Ngắn hạn: Nhiệt độ 15'C, ẩm độ 60 - 65%, lưu giữ nguồn gen 3-5 năm. Sau thời hạn đỏ phải nhân lại để đảm bảo chất lượng và trẻ hoá nguồn gen đang lưu giữ. Tuy nhiên trong điểu kiện trang thiết bị hiện tại ở ngân hàng gen quốc gia, việc nhân lại nguồn gen được tiến hành sau khi lưu giữ 7 - 10 năm (đối với chế độ bảo quản dài hạn), 5-7 năm (đổi với chế độ bảo quản trung hạn). ~ Ưu điểm: Phương pháp lưu giữ này cho phép giữ nguyên trạng đặc tính di truyền của nguồn gen, bảo tổn 1 lượng lớn nguồn gen, có tính an toàn cao và thuận lợi cho việc quản lý và cung ứng.

~ Nhược điểm: Nguồn gen không tiến hoá trong tự nhiên, chịu ảnh hướng diéu kiện thiết bị, điện, mat kha nang nảy mẩm do dự trữ năng, lượng quá lâu. - Số lượng nguồn gen đang được lưu giữ: Đến đầu năm 2003, ngân hàng gen hạt giống đang lưu giữ 10.300 giống của cây trồng có hạt. Để khắc phục nhược điểm của phương pháp này, người ta phải gieo trồng định kỳ, chăm sóc và thu hoạch hạt giống mới để cất giữ. Cho đến nay hơn 2 triệu bộ sưu tập hạt giống đã có mặt trong các ngân hàng hạt giống nông nghiệp.

Tuy nhiên những cây trồng có ý nghĩa khác cho từng khu vực như cây dược liệu, cây lấy s vẫn chưa được lưu giữ trong các ngân hàng này. Họ hàng hoang đại của các loại cây trồng vẫn chưa được tập hợp đẩy đủ trong các ngân hàng hạt giống mặc đủ các loài này vô cùng hữu ích trong các chương trình tạo giống cây trồng.