chương 1 đề cập đến việc tiếp cận một số mô hình lý luận về khuyết tật, người khuyết tật để từ đó có thể hiểu một cách hệ thống và đầy đủ về các quan điểm nhìn nhận về khuyết tật, người khuyết tật theo chiều dài lịch sử của loài người. 2 Báo cáo thường niên năm 2010 của ban điều phối các hoạt động hỗ trợ người tàn tật Việt Nam (NCCD) 9 Cách hiểu về nguyên nhân gây ra khuyết tật, vai trò vị trí của ngƣời khuyết tật trong cộng đồng đƣợc gọi chung là những mô hình lý luận về khuyết tật. Lịch sử phản ánh nhiều cách tiếp cận khác nhau về khuyết tật và dẫn đến nhiều mô hình khác nhau. Các mô hình lý luận trong nghiên cứu khuyết tật đóng góp một phần rất quan trọng trong việc định hƣớng cho các hoạt động nhƣ vận động và xây dựng chính sách với ngƣời khuyết tật, công tác xã hội với ngƣời khuyết tật và các đề tài nghiên cứu xã hội học về ngƣời khuyết tật.
Đây cũng chính là định hƣớng cho việc tiếp cận các chƣơng sau của giáo trình. Các mô hình khuyết tật có thể đƣợc phân chia thành hai nhánh chính: Cá nhân và xã hội. Mô hình cá nhân quan niệm về khuyết tật nhƣ là vấn đề của cá nhân ngƣời khuyết tật. Các mô hình này có những quan điểm chính về việc các cá nhân bị khuyết tật có vấn đề sai lệch của bản thân, những vấn đề đó đôi khi có nguyên nhân từ các yếu tố bên ngoài từ xã hội.
Do đó, nguyên nhân, sự đổ lỗi, và trách nhiệm phần lớn đƣợc nhìn nhận là nằm ở các cá nhân đó. Ở cách nhìn khác, mô hình xã hội nhìn nhận khuyết tật trong bối cảnh sống xung quanh nó đƣợc hình thành ở nhiều vấn đề khác nhau, bao gồm cả môi trƣờng tự nhiên, môi trƣờng xây dựng, các giá trị xã hội, các thiết chế xã hội, và các cá nhân nhƣ nhóm xã hội, các hình ảnh công cộng, và văn hoá về khuyết tật. Mô hình này không nhìn nhận vấn đề khuyết tật là vấn đề của cá nhân, mà nó đi vào nhìn ngƣời khuyết tật nhƣ là nhóm ngƣời đƣợc đƣợc đối xử một các khác theo khía cạnh về giá trị của họ và sự quan tâm đến họ nhƣ là những cá nhân. Các mô hình này đƣợc xem là nền tảng cho quan niệm về khuyết tật khi cho rằng khuyết tật không phải là vấn đề cá nhân ngƣời khuyết tật mà đó còn là vấn đề của xã hội đã tạo nên khuyết tật.
Mô hình này cho rằng, sự khác biệt giữa các cá nhân xảy ra một cách tự nhiên trong cuộc sống nhƣng chúng có thể trở thành vấn đề khuyết tật bởi do cách xã hội tạo nên điều đó. Từ hai quan điểm nhìn nhận đó, hiện nay trên thế giới phổ biến một số mô hình lý luận về ngƣời khuyết tật. Mô hình tâm linh – tín ngưỡng ( Mô hình đạo đức) Mô hình tâm linh – tín ngƣỡng (hoặc gọi là mô hình đạo đức). Theo mô hình này, thì khuyết tật đƣợc hiểu đó là sự trừng phạt của Thƣợng đế Trời đất, Thánh thần đối 10 với ngƣời nào đó về lỗi lầm, tội lỗi của họ trong quá khứ hay cả hiện tại.
Sự trừng phạt còn có thể liên quan đến ngƣời thân, đến những ngƣời trong gia đình của ngƣời gây ra tội lỗi, lỗi lầm. Những tội lỗi, lỗi lầm của họ có thể do họ không tuân theo luật lệ, những giáo huấn của thánh thần, bất kính với trời đất, làm những điều trái với đạo đức, thuần phong mỹ tục của xã hội, không tích đức, tu nhân. Vì thế, để trừng phạt những ngƣời mắc tội lỗi, lỗi lầm thì trời đất, thƣợng đế thánh thần bắt họ hoặc ngƣời thân của họ phải chịu những kiếp nạn khổ đau, và một trong kiếp nạn họ phải chịu đó là bị khuyết tật. Tuy nhiên, ở thời kỳ đồ đá, ở một số cộng đồng, xã hội lại nhìn nhận ngƣời khuyết tật nhƣ là ngƣời dị thƣờng, đại diện cho thế lực siêu nhiên, đại diện cho đấng tối cao, cho thần thánh.
Nhiều bằng chứng về các vấn đề khác thƣờng về khớp, cột sống, hay răng đƣợc tìm thấy ở các xác ƣớp, điều này cho thấy những dấu hiệu về sự dị dạng và khuyết tật. Điều đó chứng tỏ thời kỳ đó, một số ngƣời khuyết tật đƣợc coi là thần thánh, đấng siêu nhiên. Quan điểm này vẫn còn tồn tại đến thời La Mã cổ đại khi một số ngƣời khuyết tật về trí tuệ ở thời kỳ này đƣợc coi nhƣ là sự hiện thân của thánh thần. Bởi vì niềm tin tôn giáo của ngƣời La Mã cổ đại gắn những ngƣời tiên tri và những ngƣời có vấn đề về tinh thần, đó là những ngƣời tạo ra các sức mạnh đặc biệt, vì thế những ngƣời khuyết tật trí tuệ đôi khi vẫn đƣợc nhìn nhận là thuộc về thần thánh, đƣợc xem nhƣ những dấu hiệu về sự lý giải, tiên đoán các sự kiện và đọc đƣợc các điềm báo.
Quan điểm nhìn nhận khuyết tật là sự trừng phạt của thƣợng đế, thánh thần đã ảnh hƣởng nhiều đến nhận thức của xã hội về ngƣời khuyết tật, xã hội nhìn nhận họ với một sự khinh bỉ, coi thƣờng, nhƣ là sự xấu xa, hay sự thấp kém, Vì thế, từ xƣa, nhiều nơi trên thế giới họ thƣờng từ bỏ, bỏ rơi ngƣời khuyết tật cho đến chết ngay khi sinh, thậm chí còn giết chết khi biết họ là ngƣời khuyết tật. Nhƣ thành phố Sparta của Hi Lạp cổ đại, khi biết có đứa trẻ khuyết tật ra đời, họ thƣờng giết ngay để tránh bị tủi nhục và tránh ảnh hƣởng đến sự phát triển của nòi giống, ngƣời Athen thì coi ngƣời khuyết tật là ngƣời thấp hèn, ngƣời đang bị sự trừng phạt của thƣợng đế nên cấm ngƣời khuyết tật tham gia vào các hoạt động của xã hội, cấm họ đến nhƣng nơi công cộng, họ quan niệm những ngƣời đang bị sự trừng phạt của thƣợng đế, của các thần linh nếu đến các nơi công cộng, tham gia các hoạt động công cộng sẽ mang lại sui xẻo cho mọi ngƣời, có thể sẽ làm thƣợng đế, thần linh nổi giận. Việt Nam, đất nƣớc chịu nhiều ảnh hƣởng của phật giáo, một tôn giáo đề cập đến nhiều đến luật nhân quả nên nhận thức của xã hội về ngƣời khuyết tật theo mô 11 hình tâm linh – tín ngƣỡng là tƣơng đối phổ biến trong xã hội Việt Nam trƣớc đây. Ngƣời khuyết tật thƣờng đƣợc nhìn nhận do bị mắc tội lỗi, do ăn ở không có phúc đức nên bị trời đất trừng phạt.
Khi bắt gặp ngƣời khuyết tật, ngƣời Việt hay thƣờng nghĩ, chắc ngƣời này kiếp trƣớc ăn ở thất đức nên bị trời phạt … Kiếp trƣớc làm nhiều điều ác nên kiếp này chịu quả báo nhƣ vậy…Gia đình, bố mẹ không tu nhân tích đức, làm những điều ác nên con cái phải gánh chịu…Cách nhìn nhận ngƣời khuyết tật với quan điểm trên vẫn còn nhiều ở xã hội Việt Nam hiện nay.Sau này, nhiều quan điểm mang tính thế tục khác cũng nhìn nhận ngƣời khuyết tật là có những khiếm khuyết và cần đƣợc chữa trị. Ngƣời khuyết tật là không hoàn hảo ở một số khía cạnh và vì điều tốt đẹp chung của xã hội những điều chƣa hoàn hảo đó cần đƣợc thay đổi; nếu sự thay đổi không thể thực hiện, sự tách biệt, sự chối bỏ các quyền dân sự và cao nhất là sự loại bỏ sẽ đƣợc xem xét nhƣ là nhƣng sự chọn lựa của xã hội. Ưu điểm của mô hình tâm linh – tín ngưỡng Mô hình tâm linh – tín ngƣỡng có một số mặt tích cực đối với xã hội đó là: con ngƣời sống trong xã hội muốn tránh khỏi sự trừng phạt của thƣợng đế, trời đất, thánh thần, muốn không bị khuyết tật thì cần luôn phải sống tốt đẹp hơn, cần phải sống có đạo đức, cần phải tu nhân tích đức, làm nhiều việc tốt, nhiều việc thiện hơn. Nhƣ vậy sẽ làm cho cuộc sống con ngƣời và xã hội tốt đẹp hơn.
Bên cạnh đó nếu khéo léo duy trì đức tin của ngƣời khuyết tật đồng thời hƣớng đức tin,biến đức tin của họ thành nghị lực, ý chí thì chúng ta có thể khiến cho ngƣời khuyết tật thêm kiên cƣờng khi đối mặt với khó khăn và có niềm tin vào sự thay đổi tích cực. Hạn chế của mô hình tâm linh – tín ngưỡng Với cách nhìn nhận về ngƣời khuyết tật theo mô hình tâm linh – tín ngƣỡng thì có thể thấy rõ hạn chế của mô hình này là cách nhìn nhận phần nào mang tính dị đoan về bản chất và nguyên nhân khuyết tật. Cách nhìn nhận này đã diễn ra trong thời gian rất dài từ thời kỳ cổ đại đến thời kỳ phong kiến, thậm chí vẫn còn phổ biến ở một số nơi trong giai đoạn hiện nay. Chính vì thế dẫn đến một hệ quả là trong thời gian dài mấy ngàn năm, ngƣời khuyết tật không đƣợc nhìn nhận là một con ngƣờikhông có quyền của con ngƣời, họ luôn là hiện thân của những cái xấu xa, cái ác, cái bị nguyền rủa nên luôn bị coi thƣờng, khinh bỉ.
Chính vì vậy, hầu nhƣ ở tất cả các quốc gia, ngƣời khuyết tật hầu nhƣ bị cấm đoán, bị cô lập, không đƣợc tham gia vào các hoạt động của cộng đồng, xã hội. Họ luôn bị coi là những ngƣời thừa, 12 tầng lớp đáy cùng của xã hội nên rất ít có cơ hội và quyền tham gia vào đời sống xã hội nhƣ những ngƣời không khuyết tật. Đây chính là những hạn chế cơ bản của mô hình tâm linh- tín ngƣỡng. Mô hình từ thiện Mô hình từ thiện nhìn nhận ngƣời khuyết tật nhƣ những nạn nhân của thƣơng tật, và tuỳ vào dạng khuyết tật mà ngƣời ta không thể đi lại, nói chuyện, học tập hay làm việc.
Tình trạng khuyết tật bị nhìn nhận nhƣ một sự thiếu sót. Mô hình từ thiện quan niệm rằng ngƣời khuyết tật không thể tự phục vụ bản thân và sống một cách độc lập, họ phải chịu đựng tình trạng bi thảm. Vì thế, họ cần các dịch vụ đặc biệt, nhƣ trung tâm bảo trợ, trƣờng học hay mô hình nuôi dƣỡng tập trung đặc thù bởi vì họ khác biệt đối với xã hội. Bên cạnh đó, mô hình này cho rằng ngƣời khuyết tật cần nhận đƣợc sự thƣơng cảm và cần sự giúp đỡ, chăm sóc.
Chính vì vậy, ngƣời khuyết tật đƣợc xem nhƣ những ngƣời yếu ớt và đáng thƣơng. Mô hình nhìn nhận ngƣời khuyết tật theo quan điểm từ thiện đã tồn tại từ rất lâu trong xã hội loài ngƣời. Trong kinh thánh của Thiên chúa giáo và của Phật giáo đều đề cập đến sự yêu thƣơng, chăm sóc giúp đỡ ngƣời khuyết tật .