Giáo trình Cây Màu Ngành Bảo Vệ Thực Vật Cao Đẳng Đồng Tháp

Giáo trình cây màu nghề bảo vệ thực vật cao đẳng phần 1 cung cấp kiến thức cơ bản và ứng dụng cho sinh viên tại trường cao đẳng cộng đồng Đồng Tháp.

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Lành
• Trường học: Trường Cao Đẳng Cộng Đồng Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Bảo Vệ Thực Vật
• Đề tài: Giáo Trình Cây Màu Bảo Vệ Thực Vật Cao Đẳng
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Đồng Tháp

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: KỸ THUẬT CANH TÁC CÂY BẮP
• 1.1. Tình hình sản xuất trong nước và trên thế giới
• 1.2. Đặc điểm sinh học và các giai đoạn phát triển
• 1.2.1. Đặc điểm sinh học
• 1.2.2. Các giai đoạn phát triển
• 1.3. Nhu cầu sinh thái
• 1.4. Nhu cầu dinh dưỡng
• 1.5. Kỹ thuật canh tác
• 1.5.1. Chuẩn bị đất
• 1.5.2. Thu hoạch và bảo quản
• 2. CHƯƠNG 2: KỸ THUẬT CANH TÁC CÂY ĐẬU XANH
• 2.1. Tình hình sản xuất trong nước và trên thế giới
• 2.2. Đặc điểm sinh học và các giai đoạn phát triển
• 2.2.1. Đặc điểm sinh học
• 2.2.2. Các giai đoạn phát triển
• 2.3. Nhu cầu sinh thái
• 2.4. Nhu cầu dinh dưỡng
• 2.5. Kỹ thuật canh tác cây đậu xanh
• 2.5.1. Chuẩn bị đất
• 2.5.2. Thu hoạch và bảo quản
• 3. CHƯƠNG 3: KỸ THUẬT CANH TÁC CÂY KHOAI LANG
• 3.1. Tình hình sản xuất trong nước và trên thế giới
• 3.2. Đặc điểm sinh học và quá trình tạo củ khoai lang
• 3.2.1. Đặc điểm sinh học
• 3.2.2. Quá trình tạo củ khoai lang
• 3.3. Nhu cầu sinh thái
• 3.4. Nhu cầu dinh dưỡng
• 3.5. Kỹ thuật canh tác cây khoai lang
• 3.5.1. Chuẩn bị đất
• 3.5.2. Thu hoạch và bảo quản
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về giáo trình Cây màu Bảo vệ thực vật cao đẳng

Giáo trình "Cây màu" được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức cơ bản về kỹ thuật canh tác các loại cây màu như bắp, đậu xanh và khoai lang. Đây là môn học quan trọng trong chương trình đào tạo ngành Bảo vệ thực vật tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp. Nội dung giáo trình không chỉ giúp sinh viên nắm vững lý thuyết mà còn áp dụng vào thực tiễn sản xuất nông nghiệp.

1.1. Mục tiêu và ý nghĩa của giáo trình Cây màu

Giáo trình này nhằm trang bị cho sinh viên kiến thức về tình hình sản xuất, đặc điểm sinh học và kỹ thuật canh tác các loại cây màu. Mục tiêu là giúp sinh viên có khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao năng suất và chất lượng cây trồng.

1.2. Cấu trúc nội dung giáo trình Cây màu

Giáo trình bao gồm ba chương chính: Kỹ thuật canh tác cây bắp, cây đậu xanh và cây khoai lang. Mỗi chương sẽ trình bày chi tiết về tình hình sản xuất, đặc điểm sinh học, nhu cầu dinh dưỡng và kỹ thuật canh tác.

II. Vấn đề và thách thức trong sản xuất cây màu hiện nay

Sản xuất cây màu đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, dịch hại và nhu cầu thị trường không ổn định. Những vấn đề này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến là cần thiết để giải quyết những thách thức này.

2.1. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến cây màu

Biến đổi khí hậu gây ra những thay đổi về thời tiết, ảnh hưởng đến sự phát triển của cây màu. Nhiệt độ cao và lượng mưa không ổn định làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.2. Dịch hại và biện pháp quản lý

Dịch hại là một trong những nguyên nhân chính làm giảm năng suất cây màu. Việc áp dụng các biện pháp quản lý dịch hại hiệu quả là rất quan trọng để bảo vệ cây trồng và tăng năng suất.

III. Phương pháp canh tác cây bắp hiệu quả trong giáo trình

Kỹ thuật canh tác cây bắp được trình bày chi tiết trong giáo trình, bao gồm các bước chuẩn bị đất, gieo hạt, chăm sóc và thu hoạch. Việc áp dụng đúng kỹ thuật sẽ giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm.

3.1. Chuẩn bị đất và gieo hạt

Chuẩn bị đất là bước quan trọng đầu tiên trong kỹ thuật canh tác cây bắp. Đất cần được làm tơi xốp, bón phân hợp lý và đảm bảo độ ẩm trước khi gieo hạt.

3.2. Chăm sóc và thu hoạch cây bắp

Chăm sóc cây bắp bao gồm tưới nước, bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Thời điểm thu hoạch cũng rất quan trọng để đảm bảo chất lượng hạt bắp.

IV. Kỹ thuật canh tác cây đậu xanh trong giáo trình

Cây đậu xanh là một trong những loại cây màu quan trọng, được trình bày chi tiết trong giáo trình. Kỹ thuật canh tác bao gồm các bước từ chuẩn bị đất đến thu hoạch, giúp sinh viên nắm vững quy trình sản xuất.

4.1. Đặc điểm sinh học và nhu cầu dinh dưỡng của cây đậu xanh

Cây đậu xanh có đặc điểm sinh học riêng biệt và nhu cầu dinh dưỡng khác nhau. Việc hiểu rõ những yếu tố này sẽ giúp sinh viên áp dụng kỹ thuật canh tác hiệu quả.

4.2. Kỹ thuật chăm sóc và thu hoạch cây đậu xanh

Chăm sóc cây đậu xanh bao gồm tưới nước, bón phân và phòng trừ sâu bệnh. Thời điểm thu hoạch cũng cần được chú ý để đảm bảo chất lượng sản phẩm.

V. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong giáo trình

Giáo trình không chỉ cung cấp lý thuyết mà còn đưa ra các ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong sản xuất cây màu. Những thông tin này giúp sinh viên có cái nhìn tổng quan về ngành Bảo vệ thực vật.

5.1. Các nghiên cứu điển hình về cây màu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến có thể tăng năng suất cây màu lên đáng kể. Những nghiên cứu này là cơ sở để sinh viên áp dụng vào thực tiễn.

5.2. Ứng dụng công nghệ trong sản xuất cây màu

Công nghệ hiện đại như tưới tự động, phân bón thông minh đang được áp dụng trong sản xuất cây màu, giúp nâng cao hiệu quả và giảm thiểu chi phí.

VI. Kết luận và tương lai của giáo trình Cây màu Bảo vệ thực vật

Giáo trình Cây màu Bảo vệ thực vật cao đẳng là tài liệu quan trọng giúp sinh viên nắm vững kiến thức và kỹ năng cần thiết trong ngành nông nghiệp. Tương lai của giáo trình sẽ tiếp tục được cập nhật và hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

6.1. Định hướng phát triển giáo trình trong tương lai

Giáo trình sẽ được cập nhật thường xuyên để phản ánh những thay đổi trong ngành nông nghiệp và công nghệ mới. Điều này giúp sinh viên luôn được trang bị kiến thức mới nhất.

6.2. Vai trò của giáo trình trong đào tạo nghề Bảo vệ thực vật

Giáo trình Cây màu đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nghề Bảo vệ thực vật, giúp sinh viên có kiến thức vững vàng và sẵn sàng cho thị trường lao động.

Nội dung chính

THÔNG TIN THƯ MỤC VÀ PHÂN TÍCH HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH CÂY MÀU

• Tên giáo trình: Giáo trình môn học: Cây màu
• Mã môn học: CNN438
• Chủ biên: Nguyễn Thị Ngọc Lành
• Cơ quan ban hành: Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp (ban hành kèm Quyết định năm 2017)
• Ngành đào tạo: Bảo vệ thực vật
• Trình độ đào tạo: Cao đẳng
• Quy mô thời lượng: 30 tiết (27 tiết lý thuyết, 03 tiết kiểm tra và thi)

---

Tổng quan về giáo trình

Môn học và vị trí trong chương trình đào tạo

Giáo trình Cây màu (mã môn học CNN438) là học phần chuyên môn thuộc chương trình đào tạo trình độ cao đẳng ngành Bảo vệ thực vật tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp. Môn học được bố trí sau khi người học đã tích lũy khối kiến thức giáo dục đại cương và các học phần cơ sở ngành (như Sinh lý thực vật, Thổ nhưỡng - Nông hóa, Vi sinh vật học đại cương). Học phần trang bị cơ sở lý thuyết và hướng dẫn kỹ thuật canh tác ba đối tượng cây trồng cạn chủ lực: cây bắp (Zea mays), cây đậu xanh (Vigna radiata) và cây khoai lang (Ipomoea batatas).

Mục tiêu học tập (Learning Outcomes)

• Về kiến thức: Trình bày chi tiết tình hình sản xuất nông nghiệp trong nước và quốc tế; giải thích các đặc điểm sinh học, quy luật sinh trưởng, nhu cầu sinh thái (nhiệt độ, ẩm độ, ánh sáng, đất đai), nhu cầu dinh dưỡng khoáng (đa - trung - vi lượng) và biện pháp kỹ thuật canh tác bắp, đậu xanh, khoai lang.
• Về kỹ năng: Xây dựng và hướng dẫn quy trình kỹ thuật làm đất, chọn giống, gieo trồng, bón phân, tưới tiêu, quản lý dịch hại và bảo quản nông sản sau thu hoạch; thu thập và phân tích dữ liệu thị trường nông sản.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Ứng dụng các biện pháp thâm canh nông nghiệp an toàn, bảo vệ môi trường sinh thái đất và nước, nâng cao hiệu quả kinh tế trên đơn vị diện tích.

Cấu trúc và cách tiếp cận

Giáo trình có tổng thời lượng 30 tiết, phân bổ thành 3 chương:

• Chương 1: Kỹ thuật canh tác cây bắp (10 tiết lý thuyết).
• Chương 2: Kỹ thuật canh tác cây đậu xanh (07 tiết lý thuyết, 01 tiết kiểm tra).
• Chương 3: Kỹ thuật canh tác cây khoai lang (10 tiết lý thuyết, 01 tiết ôn tập, 01 tiết thi kết thúc môn học).

Cách tiếp cận của giáo trình đi từ phân tích số liệu thống kê ngành hàng, phân tích hình thái sinh lý thực vật, xác định các ngưỡng sinh thái giới hạn, đến việc xây dựng quy trình canh tác cụ thể và phòng trừ sâu bệnh chuyên biệt cho từng loại cây.

Điểm đặc sắc của giáo trình

Tài liệu tích hợp các số liệu khảo sát thực tế và kinh nghiệm canh tác tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), đặc biệt là các tỉnh Đồng Tháp và An Giang (ví dụ kỹ thuật gieo bắp sau mùa lũ, tận dụng đất phù sa bãi bồi ven sông, hệ thống luân canh bắp - lúa - đậu). Đồng thời, giáo trình kết hợp các nghiên cứu sinh lý thực vật kinh điển quốc tế với các quy chuẩn kỹ thuật nông nghiệp hiện hành.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương và chủ đề chính

Chương 1: Kỹ thuật canh tác cây bắp (10 tiết)

• Tình hình sản xuất: Cung cấp số liệu thống kê diện tích, năng suất của FAO và Tổng cục Thống kê. Phân tích thực trạng Việt Nam nhập khẩu ngô phục vụ sản xuất thức ăn chăn nuôi (năm 2020 nhập khẩu vượt 12 triệu tấn, trị giá 2,4 tỷ USD, chủ yếu từ Argentina và Brazil). Tại ĐBSCL, diện tích canh tác tập trung tại An Giang (6,0 nghìn ha) và Đồng Tháp (5,2 nghìn ha).
• Đặc điểm sinh học: Giải phẫu hệ rễ gồm 4 loại (rễ mầm, rễ thứ cấp, rễ chùm và rễ khí sinh chống đổ ngã); cấu trúc thân hình bầu dục; hình thái lá có gen lặn liguleless (lg/lg); cấu tạo phát hoa đơn tính đồng chu (phát hoa đực dạng cờ nở từ trên xuống dưới, phát hoa cái dạng bắp với nướm nhụy dài tạo thành râu bắp); quy luật tạo hàng hạt luôn là số chẵn (8–24 hàng); cấu tạo hạt gồm vỏ (ngoại bì, trung bì, aleurone), phôi (10% trọng lượng) và phôi nhũ (85–90% trọng lượng, gồm dạng sừng và dạng bột).
• Nhu cầu sinh thái và dinh dưỡng: Xác định ngưỡng nhiệt độ (nảy mầm 30–32°C, sinh trưởng 18–23°C); nhu cầu nước (370 lít nước để tạo 1 kg chất khô); độ pH đất tối hảo từ 5,5–7,0. Phân tích vai trò của đạm (N), lân (P), kali (K), magie (Mg), canxi (Ca) và các vi lượng B, Cu, Zn, Mn, Fe, Mo.
• Kỹ thuật canh tác và dịch hại: Kỹ thuật làm đất cày sâu 15–20 cm; bố trí mật độ (47.000–71.000 cây/ha); công thức phân bón cho 1.000 m² (20 kg Urê + 34 kg DAP + 20 kg KCl chia làm 4 lần bón); các đối tượng sâu hại chính như sâu đất (Agrotis ypsilon), sâu ăn tạp (Spodoptera litura), sâu đục thân (Ostrinia furnacalis), sâu đục trái (Helicoverpa armigera); các bệnh nấm nguy hiểm gồm sọc trắng (Peronosclerospora maydis), đốm lá nhỏ (Helminthosporium maydis), đốm lá lớn (Helminthosporium turcicum), khô vằn (Rhizoctonia solani), gỉ sắt (Puccinia spp.), than trái (Ustilago maydis).

Chương 2: Kỹ thuật canh tác cây đậu xanh (07 tiết)

• Tình hình sản xuất: Phân tích vị trí đậu xanh trong nhóm cây đậu đỗ quốc tế; các quốc gia sản xuất lớn gồm Ấn Độ, Myanmar, Trung Quốc, Thái Lan. Tại Việt Nam, năng suất bình quân ĐBSCL đạt cao nhất cả nước (1.719 kg/ha năm 2015).
• Đặc điểm sinh thái - sinh học: Hệ rễ cọc ăn sâu 50–80 cm; sự hình thành và hoạt động của nốt sần vi khuẩn Rhizobium (xuất hiện sau 7–10 ngày, hữu hiệu sau 20–40 ngày, cố định từ 30–70 kg N/ha cho đất); thân thảo hình tròn mang lông tơ; lá kép 3 lá chét có chỉ số diện tích lá (LAI) thấp (~1,0 khi ra hoa); hoa mọc thành chùm 10–12 hoa nhưng tỷ lệ đậu trái từ 3–10 trái/chùm.
• Quy trình thâm canh: Thời vụ vụ xuân, vụ hè thu; nhu cầu lân và vi lượng (Mo, B) kích thích vi khuẩn nốt sần phát triển; kỹ thuật thu hoạch nhiều đợt do đặc tính chín không tập trung.

Chương 3: Kỹ thuật canh tác cây khoai lang (10 tiết)

• Tổng quan và sinh học: Đánh giá tình hình sản xuất khoai lang; đặc điểm giải phẫu dây, rễ và cơ chế sinh lý của quá trình hình thành, phân hóa mô củ, sự tích lũy tinh bột.
• Nhu cầu sinh thái và dinh dưỡng: Đòi hỏi đất tơi xốp, tầng canh tác dày, độ thông khí cao; nhu cầu kali cao phục vụ quá trình vận chuyển đường và tổng hợp tinh bột về củ.
• Kỹ thuật canh tác: Kỹ thuật lên luống, chọn và xử lý dây giống, chế độ bón phân đón củ, phòng trừ bọ hà và các biện pháp thu hoạch, tồn trữ củ tươi.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

1. Lý thuyết sinh lý - sinh hóa thực vật: Cơ chế quang hợp ở thực vật C4 (cây bắp), hiệu suất quang hợp đạt cực đại 60 mg CO₂/dm²/giờ ở bức xạ 2 cal/cm²/phút (Moss, 1965); hiện tượng tích lũy sắc tố anthocyanin khi cây thiếu lân; cơ chế phân hóa mầm hoa và chu kỳ quang hóa ngắn ngày.
2. Nguyên lý dinh dưỡng khoáng và độ phì đất: Tương tác dinh dưỡng đối kháng (K và Mg), tương quan thuận giữa N và Mg; nguyên lý cân bằng tỷ lệ Fe/Mn = 1,5 trong dịch tế bào; động thái cố định đạm sinh học của vi khuẩn Rhizobium cộng sinh rễ họ Đậu.
3. Ngưỡng phản ứng sinh thái học nông nghiệp: Xác định các điểm tới hạn sinh thái: pH < 5,0 làm giảm 30% năng suất bắp (Schnubbe, 1964); úng ngập 24 giờ trên đất sét nặng làm giảm 30–50% năng suất và chết cây sau 72 giờ; độ ẩm cân bằng bảo quản hạt ngũ cốc ở mức 12–14%.

Thông số sinh học & Dinh dưỡng	Giá trị tiêu chuẩn / Ngưỡng phản ứng (Theo Giáo trình)
Nhu cầu nước tạo 1 kg chất khô (Bắp)	370 lít nước (so với Đậu nành 600 lít, Lúa 680 lít)
Ngưỡng ngập úng gây chết cây con (Bắp)	> 90% độ thủy dung; giảm 30–50% NS sau 24h, chết sau 72h
Năng lực cố định đạm của nốt sần Đậu xanh	30 – 70 kg N/ha/vụ (vi khuẩn Rhizobium)
Ẩm độ an toàn để tồn trữ hạt giống Bắp	12 – 14% (Sấy hạt giống ở nhiệt độ 40 – 43°C)
Công thức phân bón bắp (1.000 m² ĐBSCL)	20 kg Urê + 34 kg DAP + 20 kg KCl (chia 4 lần bón)

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Tính toán mật độ gieo trồng (mùa khô 71.000 cây/ha, mùa mưa 57.000 cây/ha); phối trộn và chia tỷ lệ bón phân N-P-K theo từng giai đoạn xung yếu (10, 20, 30, 42 ngày sau gieo); xử lý hạt giống bằng thuốc sát khuẩn (Captan, Dithane M-45, TMTD).
• Kỹ năng chẩn đoán dịch hại và dinh dưỡng: Phân biệt triệu chứng thiếu hụt khoáng chất qua biến đổi màu sắc phiến lá (cháy mép hình chữ V do thiếu N, đỏ tím bìa lá do thiếu P, sọc trắng đục do thiếu Zn); nhận diện tác nhân gây bệnh hại qua vết bệnh thực tế (đốm lá hình thoi của H. turcicum, vằn da hổ của R. solani, u sưng bọc màng trắng của U. maydis).
• Kỹ năng phân tích và tổ chức sau thu hoạch: Vận hành quy trình phơi sấy hạ ẩm độ hạt; kiểm soát nhiệt độ sấy giống không vượt quá 40–43°C để bảo vệ phôi mầm; bảo quản phòng ngừa mọt bắp (Sitophilus oryzae).

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Tiếp cận sư phạm (Pedagogical approach)

Chương trình giảng dạy được cấu trúc theo phương pháp giảng giải lý thuyết gắn liền với giải thích cơ chế giải phẫu sinh thái và ứng dụng thực hành. Giảng viên sử dụng hệ thống sơ đồ cắt dọc hình thái hoa đực, hoa cái, hạt bắp, nốt sần rễ đậu xanh và hình ảnh giải phẫu triệu chứng sâu bệnh để làm rõ bản chất sinh học trước khi đưa ra các khuyến cáo kỹ thuật canh tác.

  1. Phân tích cơ chế sinh lý, giải phẫu hình thái thực vật
  2. Khảo sát nhu cầu sinh thái, dinh dưỡng và phản ứng đất
  3. Tính toán định mức kỹ thuật canh tác (mật độ, phân bón NPK)
  4. Chẩn đoán và lập quy trình quản lý sâu bệnh hại thực địa
  5. Đánh giá kết quả qua kiểm tra định kỳ (1 tiết) và thi kết thúc (1 tiết)

Bài tập và tình huống thực tiễn (Case studies)

• Bài tập tính toán nông học: Tính toán lượng phân thương phẩm (Urê, DAP, Phân chuồng, Vôi nông nghiệp) quy đổi từ liều lượng nguyên chất khuyến cáo cho các chân đất khác nhau (đất phù sa, đất sét nặng, đất cát ven biển).
• Bài tập giải thích sinh học: Giải thích hiện tượng hạt bắp thụ phấn chéo (tỷ lệ > 95%), mối liên hệ giữa thời gian tung phấn và phun râu, cơ chế phân bố hàng hạt chẵn trên cùi bắp.
• Tình huống xử lý đồng ruộng: Phân tích nguyên nhân làm giảm năng suất khi bắp bị ngập úng 24–48 giờ ở giai đoạn cây con hoặc thiếu nước ở giai đoạn xoáy noãn - trổ cờ; đề xuất biện pháp khắc phục.

Đánh giá và kiểm tra (Assessment methods)

• Đánh giá thường xuyên: Tinh thần tham gia thảo luận nhóm, kỹ năng giải bài tập tình huống kỹ thuật canh tác trên lớp.
• Kiểm tra định kỳ: 01 bài kiểm tra viết (thời lượng 01 tiết) sau khi hoàn thành Chương 2, tập trung vào kiến thức sinh học và kỹ thuật trồng bắp và đậu xanh.
• Thi kết thúc học phần: 01 bài thi kết thúc môn học (thời lượng 01 tiết) sau 01 tiết ôn tập tổng hợp toàn bộ chương trình 3 chương.

Hướng dẫn tự học (Self-study guidelines)

• Đọc trước tài liệu theo đề cương chi tiết môn học CNN438.
• Trả lời đầy đủ 10 câu hỏi ôn tập cuối Chương 1 và hệ thống câu hỏi cuối các bài học.
• Quan sát thực địa các mô hình trồng bắp, đậu xanh, khoai lang tại địa phương, lập bảng so sánh quy trình thực tế với các thông số lý thuyết trong giáo trình.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

Tích hợp dữ liệu thống kê chuyên ngành

Giáo trình tổng hợp và phân tích hệ thống số liệu sản xuất giai đoạn 2012–2020:

• Số liệu thế giới: Dữ liệu FAO (2021) về diện tích, năng suất bắp và đậu đỗ của các quốc gia Hoa Kỳ, Trung Quốc, Brazil, Argentina, Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan.
• Số liệu trong nước: Báo cáo Tổng cục Thống kê (2021), Cục Thống kê các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp (2016), Tổng cục Hải quan Việt Nam (2020) về kim ngạch và sản lượng nhập khẩu ngũ cốc.

Cập nhật cơ cấu giống tiến bộ

Giáo trình giới thiệu các bộ giống cây trồng được áp dụng trong sản xuất:

• Nhóm bắp nếp và bắp ngọt: Bắp nếp lai F1 MX10, Wax 44, Wax 48, bắp Nù; bắp ngọt lai NK66, Bioseed, King 80, DK 9901.
• Nhóm bắp rau thu trái non (Baby corn): Giống B271 và B468 (nguồn gốc Thái Lan) với đặc tính cho 3 trái chính, 6 chồi trái/cây, thích nghi tại Đồng Tháp, An Giang.
• Nhóm bắp lai kháng bệnh: LVN 4, LVN 10, Q2, DK-888, Bioseed 9681.

Ứng dụng công nghệ và cơ giới hóa thu hoạch

Giáo trình đưa vào phân tích các dòng máy thu hoạch bắp cơ giới chuyên dụng:

• Máy Snapper: Chuyên dùng để bẻ và hái trái.
• Máy Picker-husker: Kết hợp hái trái và lột vỏ bi, có thể tích hợp bộ phận băm vụn thân lá làm phân xanh (Picker-shredder).
• Máy Sheller-picker: Hái, lột vỏ và tách hạt trực tiếp tại đồng ruộng (yêu cầu ẩm độ hạt < 27%).

So sánh định mức lao động: Thu hoạch thủ công cần 50–60 giờ công/ha để hái và 100 giờ công/ha để lột vỏ; thu hoạch bằng máy cơ giới giảm thời gian xuống còn 2,5 giờ công/ha.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Sinh viên chuyên ngành

Tài liệu là giáo trình giảng dạy bắt buộc cho sinh viên trình độ cao đẳng ngành Bảo vệ thực vật tại Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp. Đồng thời, giáo trình là tài liệu học tập phù hợp cho sinh viên các ngành Nông học, Trồng trọt, Khuyến nông tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và đại học khu vực ĐBSCL.

Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites)

Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình, sinh viên cần hoàn thành các môn học tiên quyết:

• Sinh lý thực vật: Nắm vững cơ chế quang hợp, hô hấp, thoát hơi nước và vận chuyển chất hữu cơ.
• Nông hóa - Thổ nhưỡng: Hiểu về tính chất lý - hóa của đất (thành phần cơ giới, dung trọng, pH đất, khả năng hấp phụ) và các loại phân bón hóa học, hữu cơ.
• Bảo vệ thực vật đại cương: Nắm được vòng đời của côn trùng, nguyên lý gây bệnh của nấm, vi khuẩn, virus và các nhóm thuốc BVTV.

Giảng viên và cán bộ kỹ thuật

• Giảng viên: Sử dụng làm căn cứ chuẩn để lập kế hoạch bài giảng, biên soạn ngân hàng câu hỏi kiểm tra, xây dựng hướng dẫn thực tập giáo trình và đề tài khóa luận.
• Cán bộ khuyến nông và kỹ thuật viên nông nghiệp: Sử dụng làm tài liệu tra cứu thực địa trong công tác chẩn đoán dịch hại, tư vấn kỹ thuật bón phân và chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại các địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho sinh viên trình độ cao đẳng ngành Bảo vệ thực vật. Ngoài ra, tài liệu phù hợp làm tài liệu tham khảo cho sinh viên các ngành Nông học, Trồng trọt, cán bộ khuyến nông và kỹ thuật viên nông nghiệp tại các địa phương.

2. Cần kiến thức nền tảng nào để học tốt môn học này?

Người học cần hoàn thành khối kiến thức cơ sở ngành gồm Sinh lý thực vật, Thổ nhưỡng - Nông hóa và Côn trùng - Bệnh cây đại cương để nắm bắt được các cơ chế sinh học, nhu cầu khoáng và biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại nêu trong sách.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với các tài liệu khác là gì?

Tài liệu tập trung chi tiết vào quy trình kỹ thuật canh tác thực nghiệm gắn liền với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và tập quán canh tác của vùng ĐBSCL (đặc biệt là tỉnh Đồng Tháp và An Giang). Giáo trình phân tích cụ thể cả 3 khía cạnh: sinh thái học, dinh dưỡng khoáng chuyên sâu và cơ giới hóa nông nghiệp.

4. Làm thế nào để tự học giáo trình đạt hiệu quả cao?

Người học nên kết hợp học lý thuyết theo từng chương với việc trả lời toàn bộ câu hỏi ôn tập cuối bài; thực hành tính toán quy đổi các công thức phân bón cho từng diện tích cụ thể; đồng thời đối chiếu triệu chứng mô tả trong tài liệu với hình thái thực tế ngoài đồng ruộng.

5. Có tài liệu bổ trợ nào được trích dẫn trong giáo trình?

Giáo trình trích dẫn các công trình nghiên cứu và tài liệu chuyên khảo của các tác giả trong nước và quốc tế như: Cây đậu xanh (Phạm Văn Thiều, 2000, 2005), Giáo trình bệnh cây nông nghiệp (Vũ Triệu Mân, Lê Lương Tề, 1998), nghiên cứu về vi khuẩn nốt sần (Dương Minh, 1999), cùng các báo cáo thống kê chính thức từ FAO, AVRDC và Tổng cục Thống kê.

---

Kết luận

Giá trị học thuật của giáo trình

Giáo trình Cây màu (CNN438) của Trường Cao đẳng Cộng đồng Đồng Tháp là tài liệu đào tạo có cấu trúc chặt chẽ, chuẩn hóa về mặt khoa học nông học. Giáo trình liên kết giữa lý thuyết sinh lý học thực vật và kỹ thuật thâm canh ứng dụng, đáp ứng mục tiêu đào tạo thực hành cho ngành Bảo vệ thực vật.

  Giai đoạn 1: Nắm vững giải phẫu sinh học và nhu cầu sinh thái
  (Cấu tạo hoa, hạt, rễ, nốt sần Rhizobium, nhiệt, nước, đất)
  Giai đoạn 2: Nghiên cứu dinh dưỡng khoáng và chẩn đoán thiếu hụt
  (Đại - trung - vi lượng, triệu chứng biến dạng lá, pH đất)
  Giai đoạn 3: Làm chủ kỹ thuật canh tác và phòng trừ dịch hại
  (Thời vụ, mật độ, công thức phân bón, sâu đục thân, bệnh nấm)
  Giai đoạn 4: Ứng dụng thu hoạch, cơ giới hóa và bảo quản nông sản
  (Độ ẩm bảo quản 12-14%, máy thu hoạch, kiểm soát mọt)

Tài nguyên tham khảo bổ trợ

Nhằm mở rộng kiến thức môn học, người học nên tham khảo thêm các tài liệu:

• Các Niên giám thống kê nông nghiệp hàng năm của Tổng cục Thống kê và FAO.
• Các tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) về phương pháp khảo nghiệm giống bắp, đậu xanh và khoai lang.
• Danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng tại Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ban hành định kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KỸ THUẬT CANH TÁC CÂY BẮP MH 34-01 Giới thiệu: Bài học giới thiệu về tình hình sản xuất cây bắp trong nước và trên thế giới, đặc điểm sinh học và các giai đoạn phát triển, nhu cầu về dinh dưỡng, nhu cầu sinh thái và kỹ thuật canh tác cây bắp. Mục tiêu: - Kiến thức: Trình bày được tình hình sản xuất, đặc điểm sinh học, nhu cầu về dinh dưỡng, nhu cầu sinh thái và kỹ thuật canh tác cây bắp. - Về kỹ năng: + Hướng dẫn được quy trình trồng và chăm sóc cây bắp; + Phân tích, thảo luận cách thu thập thông tin, thị trường tiêu thụ và phát triển. - Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Rèn luyện tính ham học hỏi, làm việc theo nhóm.

Vận dụng kiến thức và kỹ năng vào việc phân tích và giải quyết vấn đề trong thực tiễn. Biết áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác trong sản xuất để tăng năng suất và phẩm chất cây trồng đảm bảo an toàn, thân thiện với môi trường. Tình hình sản xuất trong nước và trên thế giới 1. Tình hình sản xuất trong nước Theo tổng cục thống kê (2021), diện tích trồng và sản lượng bắp trong 5 năm gần đây giảm (Bảng 1.

Diện tích trồng bắp năm 2013 đạt 1.170 nghìn ha đến 2019 giảm còn 990,8 nghìn ha, kéo theo sản lượng cũng giảm ( 4. Tuy nhiên, năng suất tăng 4,8 tấn/ha tăng 0,36 tấn/ ha so với năm 2013.1: Diện tích trồng và sản lượng bắp từ năm 2012 đến năm 2019 Chỉ tiêu 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Diện tích 1. Và vùng có diện tích canh tác bắp thấp nhất là Đồng bằng sông Cửu Long chỉ với 30,7 nghìn ha, trong đó An giang là tỉnh trồng nhiều nhất (6,0 nghìn ha), đứng hàng thứ 2 về diện tích trồng bắp ở Đồng bằng sông Cửu Long là tỉnh Đồng Tháp (5,2 nghìn ha) và kế đến là các tỉnh Sóc Trăng (4,3 nghìn ha), Tiền Giang (3,9 nghìn ha), Trà Vinh (3,7 nghìn ha), Hậu Giang (3,2 nghìn ha) và các tỉnh khác (4,4 nghìn ha) (Tổng cục thống kê, 2021). Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên Duyên hải miền Trung 21,1% 18,4% Đông Nam Bộ 6,4% Đồng bằng sông Cửu Long 3,1% Trung du và miền Đồng bằng sông núi phía Bắc Hồng 43,9% 7,1% Hình 1.1: Diện tích bắp phân theo vùng sinh thái, 2019 2 Hiện nay, nhu cầu nhập khẩu và tiêu thụ bắp ở Việt Nam tăng không ngừng 2,26 triệu tấn, tương đương 538,65 triệu đô la (năm 2013) (AGROINFO, 2014).

Lượng bắp nhập khẩu chủ yếu cho chế biến thức ăn chăn nuôi (chiếm 90%). Theo Bộ NN&PTNT, nhu cầu bắp cho chăn nuôi rất cao, mỗi năm khoảng 6,4-7 triệu tấn. Trong khi đó, lượng cung bắp từ sản xuất nội địa khoảng 4,8- 5,2 triệu tấn/năm và lượng nhập khẩu bắp chiếm 50-60% (Tổng cục Hải quan Việt Nam: 2,26 triệu tấn năm 2013; 3 triệu tấn năm 2014). Trong mấy năm qua, bắp nhập khẩu về Việt Nam liên tục vượt mốc quan trọng.

Năm 2018, vượt mốc 10 triệu tấn. Năm 2019 vượt mốc 11 triệu tấn. Theo Tổng cục Hải quan, trong năm 2020, đã có 12,072 triệu tấn bắp nhập khẩu về Việt Nam, trị giá 2,4 tỷ USD, tăng 5% về lượng và 2,8% về giá trị so với năm 2019. Như vậy, đây là năm đầu tiên, lượng bắp nhập khẩu về Việt Nam vượt mốc 12 triệu tấn.

Argentina là nước cung cấp bắp lớn nhất cho Việt Nam. Năm 2020, Việt Nam đã nhập khẩu bắp từ Argentina với khối lượng khoảng 8 triệu tấn, trị giá 1,6 tỷ USD. Đứng thứ 2 là Brazil với 3,063 triệu tấn, trị giá gần 600 triệu USD. Nhập khẩu bắp về Việt Nam vẫn đang có xu hướng tăng lên.

Tình hình sản xuất trên thế giới Bắp là loại cây lương thực thực phẩm được trồng rộng rãi trên thế giới. Nhờ khả năng được sử dụng đa dạng và việc áp dụng những kỹ thuật canh tác tiến bộ kết hợp với các giống cải thiện, diện tích và sản lượng bắp trên thế giới đã gia tăng nhanh chóng. Đến năm 2013, về diện tích bắp trên thế giới là 187,56 triệu ha đứng hàng thứ 2 sau lúa mì (219, 41 triệu ha) nhưng về sản lượng nó tăng đáng kể đứng đầu với 1 018,11 triệu ha (FAO, 2021). Lượng bắp sử dụng cho chăn nuôi khoảng 60-70% tổng sản lượng.

Tuy nhiên những năm gần đây, do điều kiện thời tiết bất lợi dẫn đến diện tích trồng bắp tại các nước suy giảm. Tổng diện tích canh tác bắp trên thế giới là 185,12 triệu ha (2019) giảm so với năm 2013 (187,56 triệu ha) (Bảng 1. Tổng sản lượng bắp trên thế giới khoảng 1148,49 triệu tấn (năm 2019), tăng gấp 1,1 lần so với năm 2013 (1016, 80 triệu tấn). Trong các nước đang phát triển, Trung Quốc là nước có năng suất bắp cao nhất, trung bình 6 tấn/ha.

Hiện nay, có nhiều nước đang chú trọng phát triển loại cây trồng này, trong đó nhiều nhất là Mỹ, Brazil, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Việt Nam. Tổng sản lượng tiêu thụ ngô thế giới ước tính cho niên vụ 2019/2020 là: 1,127 triệu tấn. Mỹ là quốc gia sản xuất ngô lớn nhất cũng đồng thời là quốc gia có mức độ tiêu thụ lớn nhất, chiếm 27% tổng lượng tiêu thụ thế giới, quốc gia đứng thứ 2 là Trung Quốc chiếm 25% tổng lượng tiêu thụ. 3 Trong số tất cả các quốc gia trồng bắp hiện nay, Hoa Kỳ (Mỹ) có diện tích trồng bắp đứng thứ 2 sau Trung Quốc nhưng vẫn luôn chiếm vị trí đầu về sản lượng (347,05 triệu tấn) do năng suất cao hơn (10,53 tấn/ha).

Kế đến là Trung Quốc với sản lượng 260, 96 triệu tấn, tiếp theo là Brazil với sản lượng bắp đạt 101,14 triệu tấn và Argentina trong năm 2019 sản lượng cao kỷ lục 56,86 triệu tấn (FAO, 2021). Trong đó, Mỹ chiếm 34% tổng sản lượng, Trung Quốc 26% tổng sản lượng, Brazil chiếm 10% tổng sản lượng và Argentina chiếm 6% tổng sản lượng, còn lại 24% do các nước khác sản xuất.2: Diện tích, năng suất bắp của một số nước trên thế giới (FAO, 2021) 2013 2016 2019 QUỐC Diện Năng Diện Năng Diện Năng GIA tích suất tích suất tích suất (triệuha) (t/ha) (triệuha) (t/ha) (triệuha) (t/ha) THẾ 187,559 5,42 196,488 5,74 185,121 5,82 GIỚI Châu Phi 37,691 1,90 39,877 1,85 40,712 2,01 Mexico 7,095 3,19 7,598 3,72 6,691 4,07 Mỹ 35,478 9,93 35,106 11,74 32,951 10,53 Argentina 4,863 6,60 5,347 7,44 7,232 7,86 Brazil 15,279 5,25 14,971 4,29 17,518 5,77 Trung 36,339 6,01 44,208 5,97 41,309 6,31 Quốc Ấn Độ 9,500 2,57 9,900 2,61 9,027 3,07 Indonesia 3,821 4,84 4,444 5,30 5,645 5,44 Việt Nam 1,170 4,44 1,151 4,55 0,991 4,80 Ukraine 4,827 6,41 4,252 6,60 4,987 7,19 (Nguồn: FAO, 2021) Xuất khẩu ngô thế giới niên vụ 2019/2020 ước tính: 167 triệu tấn với 04 quốc gia xuất khẩu bắp lớn nhất thế giới, chiếm tới 98% tổng sản lượng xuất khẩu, lần 4 lượt là Mỹ (chiếm 28% tương đương 47 triệu tấn); Brazil (chiếm 22% tương đương 36 triệu tấn); Argentina (chiếm 20% tương đương 33,5 triệu tấn) và Ukraine (chiếm 18% tương đương 30 triệu tấn). Điều kiện thời tiết bất lợi dẫn đến diện tích trồng bắp giảm, dự báo sản lượng ngô Mỹ niên vụ 2019/20 sẽ đạt 347,05 triệu tấn, Mỹ vẫn trở thành thị trường có lượng bắp dư thừa nhiều nhất thế giới, có thể dư thừa khoảng 40,54 triệu tấn. Argentina giữ vị trí thứ hai với lượng dư thừa 35 triệu tấn, tiếp đến là Brazil với 35 triệu tấn, Ukraine 29,9 triệu tấn và Nga với 5,6 triệu tấn.

Ngược với xu hướng của các thị trường trên, Mexico có lượng thiếu hụt ngô lớn nhất thế giới với 19,5 triệu tấn cho niên vụ 2019/20, tiếp đến là EU-27 với 17,94 triệu tấn, Trung Quốc với 17,23 triệu tấn, các nước Đông Nam Á với 16,79 triệu tấn, Nhật Bản với 16,1 triệu tấn, Hàn Quốc với 10,82 triệu tấn, Ai Cập với 10,3 triệu tấn. Hầu hết các thị trường thiếu hụt đều phải nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu sử dụng. Bắp được ử dụng nhiều nhất trong chế biến thức ăn chăn nuôi và làm nguyên liệu sản xuất xăng sinh học. Trung Quốc là quốc gia nhập khẩu bắp lớn nhất thế giới.

Trong khi tại những nước nghèo nhe Ethiopia, khoảng 90% ngô được trồng để ăn thì tại Trung Quốc chủ yếu được trồng để cho lợn ăn. Điều này cũng tương tự như Mỹ nhưng thay vì chỉ chăn nuôi, ngô còn được dùng vào nhiều mục đích khác nhau. Bộ nông nghiệp Mỹ cho biết khoảng 38% ngô được dùng làm nhiên liệu sản xuất xăng sinh học, khoảng 37,8% được dùng cho chăn nuôi, khoảng 14,6% dùng để xuất khẩu còn 5,6% dùng cho ngành thực phẩm. Đặc điểm sinh học và các giai đoạn phát triển 2.

Đặc điểm sinh học a) Rễ Thuộc loại rễ chùm. Tùy hình dạng, vị trí, thời gian phát sinh và vai trò, người ta chia làm ba loại rễ: - Rễ mầm: Xuất hiện khi hột nẩy mầm (2 - 3 ngày sau khi gieo), gồm một rễ chính (có thể phân nhánh) có thể mọc sâu đến 20 - 30 cm. nếu đất tốt. Rễ này giữ nhiệm vụ cung cấp nước và một phần chất dinh dưỡng cho cây con trong 2 - 3 tuần đầu.

- Rễ thứ cấp: Mọc từ mắt của diệp tiêu, ở đầu trục thượng diệp. Rễ thứ cấp gồm 2 - 4 rễ, mọc 1 - 2 ngày sau rễ mầm. Rễ này thường không phân nhánh, mọc nghiêng một góc 25 -30o so với mặt đất, sâu 30 - 40 cm. Rễ thứ cấp giữ nhiệm vụ cung cấp nước và nuôi cây con.

Rễ này ít quan trọng nếu gieo cạn. 5 - Rễ chùm (rễ thật sự): Mọc từ 3 - 5 đốt thân đầu tiên, thường là dưới mặt đất. Nhờ sự thay đổi của chiều dài trục thượng diệp (tùy độ sâu lúc gieo), vị trí phát sinh của rễ chùm và rễ thứ cấp hầu như không cách biệt lắm so với mặt đất. Rễ chùm giữ nhiệm vụ chính trong việc cung cấp nước và dưỡng liệu cho cây, từ khi cây bắp được 4 - 5 lá cho đến suốt quá trình sinh trưởng.

- Rễ khí sinh (rễ nạng, rễ chân kiềng): Mọc từ các đốt thân trên không (nơi gần mặt đất) từ 30 ngày sau khi gieo trở đi. Loại rễ này có số lượng nhiều ít tùy giống và điều kiện canh tác (đất tốt, trồng thưa và đủ ẩm cây sẽ cho nhiều rễ khí sinh). Nếu ăn sâu vào đất, rễ này cũng giúp cây ít bị đổ ngã và hấp thụ dưỡng chất nhờ hệ thống lông hút ở gần chóp rễ. Vì vậy, biện pháp vun gốc (nhất là trong mùa mưa) giúp cây mọc tốt nhờ hệ thống rễ khí sinh phát triển.

Sự phân bố và phát triển của rễ tùy vào giống, kỹ thuật canh tác, ẩm độ đất và cơ cấu đất quyết định. Ở đất có sa cấu nhẹ và thoáng, rễ bắp có thể mọc sâu đến 2,5 m.