CHƯƠNG I. KỸ THUẬT CƠ BẢN NGOẠI KHOA THÚ Y 1.Phương pháp cố định gia súc 1.Một số lưu ý khi cố định gia súc gia súc giúp ngăn ngừa việc chống cự, tấn công của gia súc; tránh được những tai nạn đáng tiếc cho cả người và gia súc; tạo điều kiện thuận lợi, rút ngắn được thời gian thực hiện, giảm nguy cơ nhiễm trùng vết mổ và tránh việc mất máu nhiều khi phẫu thuật. Một số điểm cần lưu ý khi cố định gia súc Khi tiếp xúc với gia súc phải có thái độ ôn hòa, thân mật nhất là đối với loài có tính hưng phấn cao. Cần tránh có những động tác thô bạo, thái độ nóng nảy làm cho gia súc sợ hãi gây khó khăn cho việc cố định.
Trước khi thực hiện cố định gia súc cần kiểm tra kỹ lưỡng dụng cụ cố định (dây thừng, rọ mõm, giá cố định…). Nơi cố định phải được dọn vệ sinh sạch sẽ, đặc biệt không có vật cứng (gạch đá, đinh thép, dây thép gai, mảnh sành,.) nhằm tránh những tổn thương cho gia súc khi cố định. Khi gia súc ăn quá no, cần tránh việc vật ngã một cách thô bạo. Đối với gia súc mang thai cần thận trọng khi cố định.
Các thao tác cố định phải được tiến hành nhanh, chính xác. Các nút buộc cần đơn giản mà chắc chắn, dễ giải thoát cho vật nuôi khi có các tai biến. Trong phẫu thuật ngoại khoa khi cố định cần sử dụng các nút thắt “sống” để dễ dàng giải thoát gia súc khi có tai biến xảy ra. Tùy theo vị trí phẫu thuật, loài gia súc mà có các cách cố định cho hợp lý.
Tư thế của con vật sau khi cố định phải thuận lợi cho người thực hiện phẫu thuật.Phương pháp cố định 1. Phương pháp cố định trâu, bò * Xoắn tai Để xoắn tai người ta dùng dây xoắn tai. Dây xoắn tai là nguyên nhân gây đau đớn cho bò, làm lệch sự chú ý khi có tác nhân gây đau đớn ở những phần khác trên cơ thể. Đây là phương pháp có hiệu quả nhưng cần chú ý tránh gây hư hại cho lớp sụn của tai.
* Cố định một chân trước Một vòng dây được buộc vào cổ chân, đầu còn lại vòng qua u vai, đưa ra phía trước và được giữ chặt. Nó sẽ được bỏ ra khi bò bắt đầu ngã. * Cố định một chân sau Cố định một chân sau của trâu, bò khó khăn hơn nhiều so với cố định chân trước vì trâu, bò rất khỏe. Muốn thực hiện được, chúng ta phải dùng dây thừng buộc vào đốt ngón chân của chúng rồi kéo lên.
Đầu dây thừng tự do vắt qua người con vật hoặc thanh dọc của gióng cố định. * Cố định đứng trong giá Gía cố định được làm với 4 cột trụ chôn chặt xuống đất hoặc có bộ giá bằng sắt hay xi măng cốt thép. Kết nối giữa bốn trụ là các gióng dọc và ngang trải đều 2 tầng trên và dưới. Có các dây thừng và chão để buộc giữ; ghìm đầu, đỡ bụng, chằng ngang lưng, khóa hai chân sau hoăc cả bốn chân.
Cố định trâu, bò đứng trong giá bốn trụ dùng để thực hiện các ca phẫu thuật phức tạp có thời gian kéo dài. Cố định bò trong gióng 4 trụ Hình 2. Phương pháp cố định bò * Phương pháp vật trâu bò + Vật bò: - Cách thứ nhất: dùng một sợi dây thừng bền chắc, dài 5-6 m. Một đầu dây buộc cố định vào hai gốc sừng con vật.
Đầu kia luồn thành hai vòng; một vòng quanh ngực, một vòng quanh bụng sao cho tạo thành hai vòng nút. Đoạn dây còn lại được kéo dọc thân con vật. Khi vật, một người vặn đầu con vật ở tư thế: một tay ghìm sừng xuống, một tay cầm mõm hất lên; một người cầm đuôi kéo về phía định cho con vật ngã; một số người khác kéo đầu dây tự do. Nếu có đủ người thì cả 2 đầu dây được thả tự do, chia số người ra làm 2 tốp kéo về 2 phía ngược chiều nhau, dọc thân con vật.
Phải có sự hiệp đồng chặt chẽ giữa những người tham gia. Con vật nằm xuống, nhanh chóng ghìm sừng, đè đầu và cột 4 chân lại. Đây là động tác quan trọng nhất khi vật bò; nếu để đầu nó cất lên thì con vật lập tức đứng dậy. - Cách thứ 2: dùng dây thừng có độ dài từ 4-5m.
Một đầu buộc chặt vào hai gốc sừng; đầu còn lại luồn qua vòng dây buộc quanh bụng tại vị trí tiếp giáp giữa các đốt sống hông – khum. Khi vật: một người vặn đầu, kéo đuôi, những người khác kéo đầu dây tự do. Con vật ngã, nhanh chóng ghì đầu rồi chói chặt 4 chân lại. Phương pháp này thường dùng để vật những con bò gầy yếu, bò béo khỏe thường rất khó vật.
Đối với bê ta có thể áp dụng phương pháp sau: người vật vòng người qua lưng bê, nắm chặt 2 chân (chân trước và chân sau ở cùng một bên) rồi nhấc lên. Bê ngã, lập tức dùng đầu gối đè lên vai và phần sau, lấy dây thừng cột 4 chân lại. Phương pháp vật bê Hình 4. Phương pháp vật trâu + Vật trâu Dùng dây thừng bền chắc, luồn thành các nút số 8 ở hai chân trước và hai chân sau.
Buộc sao cho các nút thắt lại được khi kéo mà không bị tuột ra (đoạn dây tự do phải nằm phía dưới vòng nút). Khi vật, một người khỏe ghìm giữ đầu; một người kéo đuôi; số còn lại chia làm 2 tốp kéo cùng về 1 phía. Khi kéo, các vòng của nút số 8 thiết chặt dần; hai chân phải, hai chân trái sát lại gần nhau; con vật mất khả năng trụ và đổ vật xuống. Tương tự như vật bò, nhanh chóng ghìm đầu, dùng dây thừng buộc chặt 4 chân.
Phương pháp cố định ngựa * Xoắn mũi Dùng để cố định ngựa ở tư thế đứng. Phương pháp này chỉ nên áp dụng trong các trường hợp thăm khám, điều trị mang tính chất đơn giản. Nguyên tắc: lợi dụng ngựa có môi trên với gương mũi dài và mỏng, tập trung nhiều đầu mút dây thần kinh. Khi xoắn mũi, con vật đau đớn và tập trung sự chú ý vào vùng mũi mà hoàn toàn không để ý tới người khác đang ở phía sau thực hiện thao tác khám bệnh hay điều trị.
Dụng cụ xoắn mũi Cách tiến hành: một tay giữ cương, một tay nắm lấy mũi con vật xoay nửa vòng. Xoay sao cho vừa đủ sự thu hút tập trung của con vật, không nên xoay quá mạnh. Nếu tay không nắm chặt được thì dùng một vòng dây vòng vào vùng môi trên, lồng vào đó một chiếc que sau đó cầm que xoắn dây lại hoặc dùng dụng cụ xoắn mũi chuyên dụng. Chú ý những thao tác xoắn mũi khi thực hiện không gây ra sự hoảng loạn và ít đau đớn.
Nếu đau đớn quá con vật sẽ hoảng loạn, giẫy giụa nhằm thoát khỏi sự cố định. * Giữ dây cương hàm thiếc Để điều khiển ngựa, người ta dùng dây cương và hàm thiếc. Hàm thiếc làm bằng kim loại, cho vào miệng ngựa để đè lưỡi xuống nhằm tránh cắn vào lưỡi khi làm việc, vận động mạnh. Dây thừng buộc vào hàm thiếc để điều khiển ngựa gọi là dây cương.
Khi muốn khám bệnh, tiêm hay cho uống thuốc… chỉ cần giữ dây cương tại nơi tiếp xúc với hàm thiếc, con vật tạm thời đứng yên tại chỗ (bốn chân vẫn rậm rịch) nếu việc làm của chúng ta không gây sợ hãi cho con vật. * Cố định bằng khung càng xe ngựa kéo Đối với ngựa kéo xe, khó cố định bằng xoắn mũi hay giữ dây cương hàm thiếc ta có thể cho vào trong khung càng xe kéo (như là mắc xe cho chúng đi làm). Xe ngựa kéo có hai càng khỏe, do đó khi cố định bằng phương pháp này cũng gần như đạt được sự chắc chắn như cố định trong giá bốn trụ. * Cố định một chân Vật nuôi 4 chân khi bị cố định một chân bằng cách bắt chân co lên thì sự di chuyển của nó trở nên khó khăn rất nhiều.
Lợi dụng đặc điểm này, chúng ta có thể cố định vật nuôi đứng tạm thời bằng cách bắt chúng co một chân lên; việc bắt gia súc co chân trái hay phải, trước hay sau là tùy thuộc vào vị trí cần kiểm tra. * Cố định một chân trước Cố định một chân trước ở ngựa có thể dùng tay hoặc dùng dây thừng Cố định bằng tay: người cố định quay mặt về phía đuôi ngựa. Khi cố định chân trái thì dùng tay phải và ngược lại. Tay phải vuốt nhẹ từ cổ xuống vai, đến cổ chân thì nắm chặt; tay trái tỳ lên vùng gáy con vật đồng thời hơi đẩy sang bên kia rồi nhấc chân trái lên; tay phải đẩy chân trái con vật về phía sau rồi nhấc lên, dùng hai tay nắm chắc cổ chân con vật.
Cố định một chân trước Cố định bằng dây thừng: dùng một đầu dây thừng buộc thành nút sống ở cổ chân ngựa, dùng tay đẩy nhẹ vai đồng thời cầm dây kéo chân con vật lên. Sau đó, vắt đầu dây thừng còn lại qua vai, luồn qua nách con vật đồng thời quấn đầu dây thừng về phía sau, một người giữ đầu dây thừng. * Cố định một chân sau Cố định một chân sau của ngựa cũng có thể dùng tay hoặc dây thừng. Cố định bằng tay: Người cố định mặt quay về phía đuôi, dùng tay trái để giữ chân phải con vật và ngược lại.
Muốn cố định chân phải của ngựa thì tay phải tỳ nhẹ lên khớp xương cánh chậu của con vật, tay trái vuốt nhẹ từ mông xuống đùi đến cổ chân thì nắm chặt rồi nhấc lên và đưa về phía sau đồng thời chân trái người cố định bước lên một bước rồi tỳ cổ chân con vật lên đầu gối mình hay kẹp chân của nó giữa 2 đùi của người cố định và dùng 2 tay giữ chặt. Cố định bằng dây thừng: sử dụng dây thừng dài 3 – 4m buộc đoạn giữa vào đuôi ngựa hai đầu dây tự do, vòng qua mặt trước ngón chân rồi kéo về 2 phía nhấc lên. Cố định một chân sau bằng tay Hình 8. Cố định một chân sau bằng dây thừng * Cố định 2 chân sau Phương pháp này được sử dụng để tránh trường hợp ngựa đá, ứng dụng trong các trường hợp khám bệnh hay phẫu thuật ở trực tràng hay âm đạo.
- 12 - Trước hết buộc một vòng dây ở cổ, hai đầu của sợi dây đưa về phía sau và nằm ở giữa 2 chân trước. Sau đó buộc một vòng ở mỗi chân sau. Hoặc có thể sử dụng một vòng đeo cổ bằng vải để thay thế cho vòng dây và 2 vòng tròn nhượng để thay thế cho mối cột ở trên 2 khớp nhượng. Cố định hai chân sau Hình 10.