Giáo trình Bảo vệ Môi trường ngành Kỹ thuật Xây dựng tại Trường Cao đẳng Cơ điện Xây dựng Việt Xô

Giáo trình bảo vệ môi trường cho nghề kỹ thuật xây dựng trung cấp tại trường cao đẳng cơ điện xây dựng Việt Xô, cung cấp kiến thức thiết yếu.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hoài Thu
• Trường học: Trường Cao Đẳng Cơ Điện Xây Dựng Việt Xô
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Xây Dựng
• Đề tài: Giáo Trình Bảo Vệ Môi Trường
• Loại tài liệu: Giáo Trình
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Ninh Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI GIỚI THIỆU
• 1. CHƯƠNG 1: MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI
• 1.1. Khái niệm và định nghĩa về môi trường
• 1.2. Khái niệm và định nghĩa về tài nguyên thiên nhiên
• 1.3. Khái niệm và định nghĩa về phát triển kinh tế xã hội
• 1.4. Mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển kinh tế - xã hội
• 1.5. Ý nghĩa của phát triển bền vững, sự cần thiết và khó khăn trong thực hiện
• 2. CHƯƠNG 2: MÔI TRƯỜNG LÀ ĐỊA BÀN SỐNG CỦA CON NGƯỜI
• 2.1. Nơi ở của con người
• 2.2. Mối quan hệ giữa dân số và phạm vi không gian sống của con người
• 2.3. Chất lượng không gian sống
• 2.4. Các phương hướng và biện pháp bảo vệ và cải thiện không gian sống của con người
• 3. CHƯƠNG 3: MÔI TRƯỜNG LÀ NGUỒN TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN
• 3.1. Đặc điểm chung của tài nguyên thiên nhiên
• 3.2. Tài nguyên đất
• 3.3. Tài nguyên rừng
• 3.4. Tài nguyên nước
• 3.5. Tài nguyên khoáng sản
• 3.6. Tài nguyên năng lượng
• 3.7. Tài nguyên sinh học và đa dạng sinh học
• 3.8. Quan hệ sinh thái giữa con người và các dạng tài nguyên
• 4. CHƯƠNG 4: MÔI TRƯỜNG LÀ NƠI CHỨA ĐỰNG PHẾ THẢI
• 4.1. Chất thải ở thể rắn, tính chất, nguy hại, biện pháp phòng ngừa, xử lý
• 4.2. Chất thải ở thể lỏng, tính chất, nguy hại, biện pháp phòng ngừa, xử lý
• 4.3. Chất thải ở thể khí, tính chất, nguy hại, biện pháp phòng ngừa, xử lý
• 4.4. Chất thải độc hại, tính chất, nguy hại, biện pháp phòng ngừa, xử lý
• 5. CHƯƠNG 5: CÁC CHÍNH SÁCH VÀ CHƯƠNG TRÌNH HÀNH ĐỘNG VÌ MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG Ở VIỆT NAM VÀ TRÊN THẾ GIỚI
• 5.1. Chính sách bảo vệ môi trường, phát triển bền vững của Việt Nam
• 5.2. Các chính sách bảo vệ môi trường, phát triển bền vững của các tổ chức quốc tế

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình Bảo vệ Môi trường Kỹ thuật Xây dựng

Giáo trình Bảo vệ Môi trường Kỹ thuật Xây dựng được biên soạn nhằm cung cấp kiến thức cơ bản về môi trường và các vấn đề liên quan đến kỹ thuật xây dựng. Môn học này không chỉ giúp sinh viên hiểu rõ về các yếu tố môi trường mà còn trang bị cho họ những kỹ năng cần thiết để ứng phó với các thách thức trong lĩnh vực xây dựng. Nội dung giáo trình bao gồm các khái niệm cơ bản về môi trường, tài nguyên thiên nhiên, và mối quan hệ giữa phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi trường.

1.1. Khái niệm và định nghĩa về Bảo vệ Môi trường

Bảo vệ môi trường là một lĩnh vực quan trọng trong kỹ thuật xây dựng, liên quan đến việc duy trì và cải thiện chất lượng môi trường sống. Điều này bao gồm việc quản lý chất thải, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đảm bảo rằng các hoạt động xây dựng không gây hại cho môi trường.

1.2. Tầm quan trọng của Giáo trình Bảo vệ Môi trường

Giáo trình này không chỉ cung cấp kiến thức lý thuyết mà còn giúp sinh viên phát triển kỹ năng thực tiễn trong việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường trong các dự án xây dựng. Điều này rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay khi mà ô nhiễm môi trường đang gia tăng.

II. Vấn đề và Thách thức trong Bảo vệ Môi trường Kỹ thuật Xây dựng

Trong quá trình phát triển kinh tế, các vấn đề môi trường ngày càng trở nên nghiêm trọng. Các hoạt động xây dựng thường gây ra ô nhiễm không khí, nước và đất. Việc nhận diện và giải quyết các thách thức này là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Ô nhiễm do hoạt động xây dựng

Hoạt động xây dựng có thể tạo ra nhiều loại chất thải khác nhau, từ chất thải rắn đến chất thải lỏng và khí thải. Việc quản lý hiệu quả các loại chất thải này là một thách thức lớn trong bảo vệ môi trường.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến tất cả các lĩnh vực, bao gồm cả xây dựng. Các chuyên gia cần phải xem xét các yếu tố khí hậu khi thiết kế và thực hiện các dự án xây dựng để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

III. Phương pháp và Giải pháp Bảo vệ Môi trường trong Xây dựng

Để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp hiệu quả trong quá trình xây dựng. Những giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tiết kiệm chi phí cho các dự án.

3.1. Sử dụng công nghệ xanh trong xây dựng

Công nghệ xanh bao gồm việc sử dụng vật liệu tái chế, năng lượng tái tạo và các phương pháp xây dựng bền vững. Việc áp dụng công nghệ này giúp giảm thiểu ô nhiễm và tiết kiệm tài nguyên.

3.2. Quản lý chất thải hiệu quả

Quản lý chất thải là một phần quan trọng trong bảo vệ môi trường. Các biện pháp như phân loại, tái chế và xử lý chất thải đúng cách sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và Kết quả nghiên cứu trong Bảo vệ Môi trường

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường trong xây dựng không chỉ mang lại lợi ích cho môi trường mà còn cải thiện hiệu quả kinh tế. Các dự án xây dựng bền vững đã chứng minh được tính khả thi và hiệu quả của chúng.

4.1. Các dự án xây dựng bền vững thành công

Nhiều dự án xây dựng bền vững đã được triển khai thành công, từ việc sử dụng vật liệu tái chế đến việc áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng. Những dự án này không chỉ bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế cao.

4.2. Kết quả nghiên cứu về tác động môi trường

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp bảo vệ môi trường trong xây dựng có thể giảm thiểu ô nhiễm và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cộng đồng. Điều này cho thấy tầm quan trọng của giáo trình Bảo vệ Môi trường trong đào tạo kỹ thuật xây dựng.

V. Kết luận và Tương lai của Giáo trình Bảo vệ Môi trường Kỹ thuật Xây dựng

Giáo trình Bảo vệ Môi trường Kỹ thuật Xây dựng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho sinh viên. Tương lai của giáo trình này sẽ tiếp tục phát triển để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về bảo vệ môi trường trong lĩnh vực xây dựng.

5.1. Tầm nhìn tương lai cho giáo trình

Giáo trình sẽ được cập nhật thường xuyên để phản ánh các xu hướng mới trong bảo vệ môi trường và kỹ thuật xây dựng. Điều này sẽ giúp sinh viên luôn được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết.

5.2. Vai trò của sinh viên trong bảo vệ môi trường

Sinh viên sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường trong tương lai. Họ sẽ là những người tiên phong trong việc áp dụng các công nghệ và phương pháp bền vững trong xây dựng.

Nội dung chính

BÀI MÔ TẢ HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG (NGÀNH KỸ THUẬT XÂY DỰNG - TRÌNH ĐỘ TRUNG CẤP)

---

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Bảo vệ Môi trường (Mã môn học: MH 19) do tác giả Nguyễn Thị Hoài Thu tham gia biên soạn, được Khoa Xây dựng thuộc Trường Cao đẳng Cơ điện Xây dựng Việt Xô (Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) ban hành năm 2018 tại Ninh Bình. Tài liệu được thiết kế chuyên biệt theo đề cương chương trình đào tạo ngành Kỹ thuật Xây dựng (chuyên ngành Xây dựng Dân dụng và Công nghiệp) ở trình độ Trung cấp. Trong khung kế hoạch đào tạo hệ 2 năm, môn học được bố trí giảng dạy vào học kỳ 2 của năm học thứ nhất.

Về mục tiêu đào tạo, giáo trình hướng tới ba chuẩn đầu ra cơ bản:

• Về kiến thức: Trang bị cho người học hiểu biết về bản chất của môi trường tự nhiên, môi trường nhân tạo, cấu trúc các quyển địa cầu; phân tích mối quan hệ tương hỗ và mâu thuẫn biện chứng giữa hoạt động phát triển kinh tế - xã hội với trạng thái môi trường.
• Về kỹ năng: Giúp người học phân biệt các tính chất, khả năng chịu tải, giới hạn tự làm sạch của môi trường; xác định các thông số kỹ thuật đặc trưng của chất thải rắn, lỏng, khí và lựa chọn các biện pháp xử lý thích hợp.
• Về năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành ý thức tuân thủ pháp luật bảo vệ môi trường, xác lập hành vi ứng xử kỹ thuật chuẩn xác trong quản lý, khai thác nguyên vật liệu và tổ chức thi công xây dựng.

Cấu trúc giáo trình được xây dựng theo hệ thống 5 chương, bám sát các chức năng cơ bản của môi trường đối với đời sống con người và hoạt động sản xuất. Điểm đặc thù của giáo trình nằm ở việc tích hợp kiến thức khoa học môi trường đại cương với các bài toán kỹ thuật chuyên ngành xây dựng, sử dụng các công thức tính toán lý - hóa thực nghiệm và hệ thống số liệu định lượng cụ thể.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             GIÁO TRÌNH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG (MH 19)
    Chương 1           Chương 2          Chương 3           Chương 4           Chương 5
  (MH19-01)          (MH19-02)         (MH19-03)          (MH19-04)          (MH19-05)
Môi trường &      Môi trường là     Môi trường là      Môi trường là      Chính sách &
Phát triển KT-XH   Địa bàn sống     Nguồn tài nguyên   Nơi chứa phế thải  Chương trình BVMT

Các chương và chủ đề chính

• Chương 1: Môi trường và phát triển kinh tế xã hội (Mã chương: MH19-01): Trình bày các định nghĩa về môi trường theo nghĩa rộng, nghĩa hẹp và theo Khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ Môi trường năm 2005. Phân loại môi trường thành 3 dạng: tự nhiên, nhân tạo, xã hội. Xác định 5 chức năng cơ bản của môi trường (không gian sống, nguồn tài nguyên, nơi chứa đựng chất thải, giảm nhẹ tác động thiên nhiên, lưu trữ và cung cấp thông tin). Mô tả 5 thành phần môi trường gồm thạch quyển, thủy quyển, khí quyển (cấu trúc 5 tầng: đối lưu, bình lưu, trung gian, nhiệt, điện ly), sinh quyển và trí quyển. Phân loại tài nguyên theo Jorgensen (1981) thành tài nguyên tái tạo, không tái tạo và vĩnh cửu. Phân tích bản chất mâu thuẫn giữa tăng trưởng kinh tế và bảo tồn sinh thái cùng 9 nguyên tắc phát triển bền vững.
• Chương 2: Môi trường là địa bàn sống của con người (Mã chương: MH19-02): Khảo sát khái niệm nơi ở, phân tích mối quan hệ giữa biến động dân số toàn cầu và phạm vi không gian sinh tồn. Phân tích chi tiết hiện trạng, nguyên nhân và tác hại của ô nhiễm không khí (do các tác nhân bụi, $\text{SO}_2$, $\text{NO}_2$, $\text{CO}$, $\text{NH}_3$, $\text{H}_2\text{S}$, $\text{VOCs}$, $\text{Pb}$, khí $\text{Radon}$); ô nhiễm môi trường nước (nước thải sinh hoạt, công nghiệp, hóa chất nông nghiệp $\text{Aldrin}$, $\text{Thiodol}$, $\text{Monitor}$); ô nhiễm môi trường đất (do phân bón hóa học, rác thải đô thị, kim loại nặng, chất thải xây dựng và sự cố tràn dầu tạo màng dày $0{,}2 - 0{,}5\text{ mm}$). Đưa ra hệ thống giải pháp kỹ thuật và sinh học xử lý ô nhiễm tại chỗ hoặc sau bóc tách.
• Chương 3: Môi trường là nguồn tài nguyên thiên nhiên (Mã chương: MH19-03): Phân loại tài nguyên đất theo hệ thống FAO-UNESCO (7 nhóm đất chính); thống kê thực trạng sử dụng đất thế giới và Việt Nam. Đánh giá tài nguyên rừng Việt Nam (12.000 loài thực vật, 774 loài chim, 273 loài thú, 180 loài bò sát, 80 loài lưỡng cư) và nguyên nhân suy thoái rừng. Nghiên cứu tài nguyên năng lượng không tái tạo (nhiên liệu hóa thạch, năng lượng hạt nhân qua các mốc lịch sử phân hạch của Enrico Fermi năm 1934, Otto Hahn và Fritz Strassmann năm 1938) và năng lượng tái tạo (bức xạ mặt trời công suất 174 Petawatts, điện gió, thủy triều, thủy điện với đường ống áp lực penstock, sóng biển, địa nhiệt, nhiên liệu sinh học biodiesel qua phản ứng transester hóa, biogasoline pha ethanol, khí biogas). Thống kê 1,4 triệu loài sinh vật qua 15 nhóm phân loại và xác định 3 cấp độ đa dạng sinh học (loài, quần thể, hệ sinh thái).
• Chương 4: Môi trường là nơi chứa đựng phế thải (Mã chương: MH19-04): Phân loại chất thải rắn theo nguồn gốc phát sinh, thành phần hóa học, mức độ nguy hại và công nghệ xử lý. Xác định các thông số kỹ thuật của chất thải rắn gồm khối lượng riêng, độ ẩm ($x_w$), nhiệt trị theo công thức Mendeleev, độ tro ($x_A$) và thành phần cháy ($x_c$). Đánh giá tác hại của chất thải rắn gây ô nhiễm không khí qua các khí đặc trưng ($\text{NH}_3$, $\text{H}_2\text{S}$, Mecaptan, Phenol, Dioxin, Furan), ô nhiễm nguồn nước (làm giảm oxy hòa tan DO, gây phú dưỡng) và thoái hóa đất. Khái quát quy trình xử lý chất thải lỏng, khí và độc hại.
• Chương 5: Các chính sách và chương trình hành động vì môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam và trên thế giới: Giới thiệu hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, chính sách bảo vệ môi trường của Nhà nước Việt Nam cùng các cam kết, công ước và chương trình hành động của các tổ chức quốc tế.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Định chế luật học môi trường: Tiếp cận theo các quy chuẩn của Luật Bảo vệ Môi trường năm 2005, tạo nền móng pháp lý cho việc xác định hành vi và trách nhiệm quản lý môi trường.
• Lý thuyết sinh thái và tài nguyên: Ứng dụng mô hình phân loại tài nguyên của Jorgensen (1981), phân loại đất chuẩn FAO-UNESCO và thuyết tiến hóa - cân bằng sinh thái.
• Cơ sở vật lý và nhiệt động học: Ứng dụng lý thuyết phân hạch hạt nhân, nguyên lý biến đổi năng lượng bức xạ mặt trời (CSP, PV), động lực học dòng chảy trong thủy điện và công thức cân bằng vật chất - nhiệt lượng trong xử lý chất thải.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng tính toán kỹ thuật: Tính toán các chỉ số lý - hóa của chất thải rắn bao gồm độ ẩm: $$x_w = \frac{m_r - m_s}{m_r} \times 100%$$ độ tro: $$x_A = \frac{m_r}{m} \times 100%$$ thành phần cháy: $$x_c = 100% - x_A - x_w$$ và tính nhiệt trị cháy theo công thức Mendeleev dựa trên tỷ lệ các nguyên tố $\text{C}$, $\text{H}$, $\text{O}$, $\text{S}$ và độ ẩm $\text{W}$.
• Kỹ năng nhận diện và xử lý ô nhiễm: Xác định triệu chứng nhiễm độc hóa chất, kim loại nặng; lựa chọn thực vật xử lý ô nhiễm đất (hoa hướng dương hấp thụ $\text{Urani}$, dương xỉ hấp thụ $\text{Asen}$, mù tạc hấp thụ $\text{Chì}$, cỏ ba lá hấp thụ dầu, cúc vạn thọ hấp thụ $\text{Cadmium}$).
• Kỹ năng quản lý môi trường công trường: Phân loại phế thải xây dựng (gạch, vữa, bê tông, bao bì nhựa), tính toán phương án tái chế tro xỉ sau thi công làm vật liệu san nền.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình định hướng phương pháp tiếp cận sư phạm tích hợp giữa lý luận sinh thái học và kỹ thuật ứng dụng thực tế. Nội dung bài học được xây dựng theo chu trình logic: nêu khái niệm khoa học, phân tích cơ chế tác động, lượng hóa bằng số liệu hoặc công thức, và đưa ra giải pháp kỹ thuật tương ứng.

                              CHU TRÌNH TIẾP CẬN SƯ PHẠM

Trong quá trình giảng dạy, giảng viên sử dụng các case study thực tế được nêu trong tài liệu:

• Phân tích hiện tượng suy giảm chất lượng nước sinh hoạt do dư lượng thuốc bảo vệ thực vật thuộc nhóm cấm ($\text{Aldrin}$, $\text{Thiodol}$, $\text{Monitor}$) trong nông nghiệp.
• Bài toán biến động dân số Việt Nam giai đoạn 1960–2013 (tăng từ 30,172 triệu người lên 90 triệu người) và áp lực đối với hạ tầng cấp thoát nước đô thị.
• Đánh giá tác động của dự án nhà máy thủy điện đến hệ sinh thái hạ lưu (xói lở lòng dẫn do nước sau tuabin thiếu cặn lắng, xáo trộn nhiệt độ dòng chảy).

Hệ thống bài tập thực hành tập trung vào việc tính toán cân bằng vật chất và năng lượng của chất thải rắn phục vụ công nghệ thiêu đốt nhiệt phân, phân tích bảng số liệu hiện trạng phân bố 3 loại rừng và 3 nhóm đất chính tại Việt Nam. Phương pháp đánh giá kết quả học tập bao gồm kiểm tra kiến thức định kỳ về các chu trình sinh địa hóa, giải bài tập định lượng tính toán thông số phế thải, và đánh giá năng lực đề xuất giải pháp xử lý ô nhiễm tại hiện trường xây dựng. Đối với hoạt động tự học, giáo trình cung cấp hệ thống câu hỏi sau mỗi chương nhằm hướng dẫn người học tra cứu các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia và liên hệ thực tế tại địa phương.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cơ sở pháp lý quy chuẩn: Giáo trình sử dụng định nghĩa và các điều khoản đối chiếu trực tiếp từ Luật Bảo vệ Môi trường năm 2005, tạo tính chuẩn mực về mặt pháp lý hành chính.
• Hệ thống dữ liệu định lượng chi tiết:
  • Cung cấp số liệu thống kê về đa dạng sinh học với 1,4 triệu loài sinh vật cụ thể, bao gồm 248.428 loài động vật nguyên sinh, 751.000 loài côn trùng, 170.000 loài cây hai lá mầm, 50.000 loài cây một lá mầm, 4.760 loài vi khuẩn.
  • Số liệu kiểm kê đất đai Việt Nam năm 2010 với tổng diện tích tự nhiên trên 33 triệu ha (đất nông nghiệp: 26,226 triệu ha; đất phi nông nghiệp: 3,705 triệu ha; đất chưa sử dụng: 3,164 triệu ha).
  • Tỷ trọng năng lượng hạt nhân toàn cầu đạt 14% tổng sản lượng điện vào năm 2007.
• Cập nhật công nghệ năng lượng tái tạo: Giới thiệu các nguyên lý kỹ thuật hiện đại như công nghệ điện mặt trời tập trung (CSP) dùng hệ thống gương phản xạ; cơ chế quang điện (PV); phản ứng chuyển hóa este (transesterification) để sản xuất Biodiesel từ dầu mỡ sinh học và cồn methanol; công nghệ lên men kỵ khí sản xuất Biogas.
• Gắn kết thực tiễn ngành kỹ thuật công trình: Tài liệu phân tích rõ các tác nhân phế thải phát sinh từ xây dựng như bùn cống rãnh, xỉ than, gạch ngói vỡ, nhựa đường; đồng thời chỉ rõ phương pháp tái sử dụng tro xỉ sau thiêu đốt làm cốt liệu xây dựng hoặc vật liệu san lấp hạ tầng giao thông.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên: Giáo trình phục vụ trực tiếp cho học sinh, sinh viên hệ đào tạo Trung cấp chuyên nghiệp ngành Kỹ thuật Xây dựng và Xây dựng Dân dụng và Công nghiệp. Môn học được giảng dạy ở học kỳ 2 của năm thứ nhất nhằm hoàn thiện khối kiến thức cơ sở ngành trước khi bước vào các học phần thi công chuyên sâu.
• Kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành khối kiến thức khoa học tự nhiên cơ bản ở bậc phổ thông, bao gồm Hóa học đại cương (các phản ứng oxy hóa khử, tính chất kim loại nặng, axit, kiềm), Vật lý cơ bản (nhiệt động học, bức xạ, quang điện) và Sinh học đại cương.
• Giảng viên: Tài liệu cung cấp khung chương trình chuẩn (MH 19) để xây dựng đề cương bài giảng, thiết lập ngân hàng câu hỏi kiểm tra đánh giá và định hướng các chủ đề thảo luận kỹ thuật.
• Tự học và tham khảo: Giáo trình là tài liệu tra cứu kỹ thuật cho cán bộ quản lý công trường xây dựng, nhân viên phụ trách công tác an toàn lao động - vệ sinh môi trường tại các doanh nghiệp thi công, và học viên các ngành kỹ thuật liên quan đến tài nguyên, quản lý đô thị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng đào tạo nào?

Giáo trình được biên soạn chuyên biệt cho học sinh, sinh viên bậc Trung cấp ngành Kỹ thuật Xây dựng (Xây dựng Dân dụng và Công nghiệp), đồng thời phù hợp làm tài liệu tham khảo cho cán bộ kỹ thuật thi công và giám sát môi trường tại công trường.

2. Người học cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận môn học?

Người học cần nắm vững kiến thức Hóa học, Vật lý và Sinh học cơ sở ở bậc trung học để tiếp thu các nội dung về công thức tính nhiệt trị Mendeleev, cơ chế phân tán khí độc ($\text{SO}_2$, $\text{NO}_2$, $\text{VOCs}$), phản ứng transester hóa và các chu trình sinh thái học.

3. Giáo trình này có điểm gì khác biệt so với các tài liệu khoa học môi trường thông thường?

Tài liệu tập trung gắn kết lý thuyết khoa học môi trường với các vấn đề kỹ thuật xây dựng dân dụng: tính toán chỉ số chất thải rắn, quản lý phế thải xây dựng, xử lý đất ô nhiễm công nghiệp, tái sử dụng tro xỉ lò đốt làm vật liệu san nền và phân tích tác động môi trường của công trình thủy điện.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học nên kết hợp đọc lý thuyết từng chương với việc giải các bài tập định lượng tính độ ẩm, độ tro, nhiệt trị của chất thải; đồng thời đối chiếu các nội dung pháp lý và số liệu thống kê trong giáo trình với các văn bản quy phạm pháp luật môi trường hiện hành.

5. Những tài liệu bổ trợ nào cần được sử dụng kèm theo giáo trình?

Người học nên tham khảo thêm hệ thống Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia về môi trường ($\text{QCVN}$ về khí thải, nước thải, chất thải rắn), Luật Bảo vệ Môi trường và các tài liệu hướng dẫn kỹ thuật an toàn lao động - vệ sinh môi trường trong thi công công trình xây dựng.

---

Kết luận

Giáo trình Bảo vệ Môi trường (MH 19) của Trường Cao đẳng Cơ điện Xây dựng Việt Xô cung cấp một hệ thống kiến thức toàn diện và có cấu trúc chặt chẽ về khoa học môi trường, quản lý tài nguyên và kỹ thuật kiểm soát phế thải. Thông qua lộ trình học tập từ lý luận phát triển bền vững, phân tích các dạng ô nhiễm thành phần (không khí, nước, đất), khảo sát các nguồn năng lượng đến phương pháp định lượng kỹ thuật chất thải rắn, tài liệu xác lập nền tảng nhận thức và kỹ năng thực hành nghề nghiệp cho học sinh ngành Kỹ thuật Xây dựng. Để mở rộng kiến thức, người học được khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu các quy chuẩn kỹ thuật xây dựng công trình xanh và các báo cáo hiện trạng môi trường chuyên ngành định kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1. Mục tiêu: - Hiểu được khái niệm và định nghĩa một số thuật ngữ về khoa học môi trường; - Nhận thức được sự tồn tài của mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển, nguyên nhân các vấn đề môi trường toàn cầu, của quốc gia và của địa phương; - Thấy được trách nhiệm của mỗi người về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Nội dung chính.Khái niệm và định nghĩa về môi trường. - Theo nghĩa rộng nhất: Môi trường là tập hợp các điều kiện và hiện tượng bên ngoài có ảnh hưởng tới một vật thể hoặc một sự kiện.

- Theo nghĩa rộng: môi trường là tổng hợp các nhân tố như không khí, đất, nước, ánh sáng, âm thanh, cảnh quan, xã hội có ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống của con người và tài nguyên cần thiết cho sinh sống, sản xuất của con người. - Theo nghĩa hẹp: môi trường là tổng hợp các nhân tố như không khí, đất, nước, ánh sáng, âm thanh, cảnh quan, xã hội có ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống của con người. - Tại khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường ngày 29 tháng 11 năm 2005 quy định: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật”.Định nghĩa về môi trường: Môi trường là tập hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, có ảnh hưởng tới con người như: không khí, đất, nước, sinh vật, xã hội loài người… 1.Phân loại môi trường: Theo chức năng, môi trường được chia làm 3 loại: - Môi trường tự nhiên: bao gồm các yếu tố thiên nhiên như vật lí, hoá học, sinh học tồn tại khách quan bao quanh con người. 6 - Môi trường nhân tạo: Là tập hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội do con người tạo nên và chịu sự chi phối của con người, như nhà ở, môi trường khu đô thị, khu công nghiệp, môi trường nông thôn… - Môi trường xã hội: là tổng thể mối quan hệ giữa con người với con người, tạo nên sự trở ngại hoặc thuận lợi cho sự phát triển của cá nhân hoặc từng cộng đồng dân cư, như sự gia tang dân số, định cư, di cư.Những chức năng cơ bản của môi trường: 1.Môi trường là không gian sống của con người và các loài sinh vật.

Mỗi người đều có nhu cầu về số lượng không gian cần thiết cho các hoạt động như nhà ở, nước uống, không khí, đất dung cho sản xuất…Nhu cầu về không gian sống của con người thay đổi theo trình độ kĩ thuật và công nghệ sản xuất. Trình độ phát triển của loài người càng được nâng cao thì nhu cầu về không gian sản xuất càng cao. Con người có thể gia tăng không gian sống cần thiết cho mình bằng cách khai thác và chuyển đổi chức năng sử dụng của các loại không gian khác như khai hoang, phá rừng, cải tạo các vùng đất và vùng nước. Để nâng cao chất lượng không gian sống thì con người phải có một không gian để tái tạo chất lượng môi trường đã bị các hoạt động sản xuất làm suy giảm.

Việc khai thác quá mức không gian và các dạng tài nguyên có thể làm cho chất lượng môi trường sống trên trái đất không thể phục hồi được.Môi trường là nguồn tài nguyên của con người: Môi trường là nơi con người khai thác nguồn vật liệu và năng lượng cần thiết cho hoạt động sinh sống và sản xuất như: đất, nước, không khí, khoáng sản, năng lượng nắng, gió, thuỷ triều…Mọi sản phẩm của con người đều bắt nguồn từ các dạng vật chất tồn tại trên trái đất và không gian bao quanh trái đất. Các nguồn năng lượng, vật liệu sau mỗi lần sử dụng được tuần hoàn quay trở lại dạng ban đầu được gọi là tài nguyên tái tạo. Trái lại, nếu bị mất mát, biến đổi hoặc suy thoái không trở lại dạng ban đầu gọi là tài nguyên không tái tạo.Môi trường là nơi chứa đựng các chất thải. Chất thải do con người tạo ra trong quá trình sản xuất và tiêu dung thường được đưa trở lại môi trường.

Tại đây, nhờ hoạt động của vi sinh vật và các thành phần môi trường khác, chất thải sẽ biến đổi trở thành các dạng ban đầu trong một chu trình sinh địa hoá phức tạp. Khả năng tiếp nhận và phân huỷ chất thải của môi trường được gọi là khả năng nền của môi trường. Khi lượng chất thải lớn hơn khả năng nền hoặc chất thải khó phân huỷ, xa lạ với sinh vật thì chất lượng môi trường sẽ bị suy giảm và môi trường có thể bị ô nhiễm.Môi trường là nơi giảm nhẹ các tác động có hại của thiên nhiên tới con người và sinh vật trên trái đất. Trái đất trở thành nơi sinh sống của con người và các sinh vật nhờ tập hợp các điều kiện đặc biệt như: nhiệt độ không khí không quá cao, nồng độ oxi và các 7 khí khác tương đối ổn định, cân bằng nước ở đại dương và đất liền…Tất cả các điều kiện đó cho đến nay chưa tìm thấy trong một hành tinh nào khác trong và ngoài hệ mặt trời.

Sự phát sinh và phát triển sự sống trên trái đất nhờ các hoạt động của các thành phần môi trường trên trái đất như khí quyển, thuỷ quyển, thạch quyển.Môi trường là nơi lưu trữ và cung cấp thông tin cho con người. - Ghi chép và lưu trữ lịch sử địa chất, lịch sử tiến hoá của vật chất và sinh vật, lịch sử xuất hiện và phát triển văn hoá của loài người. - Cung cấp các chỉ thị không gian và tạm thời mang tính chất báo động sớm các nguy hiểm đối với con người và sinh vật sống trên trái đất như:các phản ứng sinh lí của cơ thể sống trước khi xảy ra các tai biến thiên nhiên và hiện tượng thiên nhiên đặc biệt như bão, động đất… - Lưu trữ và cung cấp cho con người sự đa dạng các nguồn gen, các loài động thực vật, các hệ sinh thái tự nhiên và nhân tạo, các cảnh quan có vẻ đẹp thẩm mĩ, tôn giáo và văn hoá khác.Các thành phần cơ bản của môi trường: Thành phần môi trường là yếu tố vật chất tạo thành môi trường như đất, nước, không khí, âm thanh, ánh sáng, sinh vật, hệ sinh thái và các hình thái vật chất khác.Thạch quyển:(vỏ trái đất): Là một lớp vỏ cứng, rất mỏng có cấu tạo hình thái rất phức tạp, có thành phần không đồng nhất, có độ dày thay đổi theo vị trí địa lí khác nhau.Thuỷ quyển: Là lớp vỏ lỏng không lien tục bao quanh trái đất gồm nước ngọt, nước mặn ở cả ba trạng thái rắn, lỏng, hơi.Thuỷ quyển bao gồm đại dương, ao, hồ, sông suối, nước ngầm và bang tuyết.Khí quyển: Là lớp vỏ ngoài của trái đất với ranh giới dưới là bề mặt thạch quyển, thuỷ quyển; ranh giới trên là khoảng không giữa các hành tinh. Khí quyển trái đất được hình thành do sự thoát hơi nước, các chất khí từ thuỷ quyển, thạch quyển.

Khí quyển trái đất có cấu trúc phân tầng với 5 tầng từ dưới lên trên: tầng đối lưu, tầng bình lưu, tầng trung gian, tầng nhiệt, tầng điện li.Sinh quyển: Là lớp vỏ sống của trái đất, bao gồm các cơ thể sống tồn tại trong thạch quyển, thuỷ quyển, khí quyển.Trí quyển: Là môi trường chính thức của con người, do con người tạo ra và tác động trực tiếp lên đời sống, các hoạt động kinh tế và xã hội của con người. Khái niệm và định nghĩa về tài nguyên thiên nhiên: 2.Khái niệm: 8 Theo nghĩa rộng, tài nguyên môi trường bao gồm tất cả các nguồn nguyên liệu, nhiên liệu, năng lượng, thông tin có trên trái đất và trong vũ trụ bao la mà con người có thể sử dụng để phục vụ cho đời sống và sự phát triển của mình. Trong mỗi bối cảnh xã hội nào thì hoạt động kinh tế của con người cũng là quá trình sử dụng năng lượng để biến đổi vật chất từ dạng này sang dạng khác có ích cho cuộc sống. Do vậy, vật chất - mà tài nguyên thiên nhiên là một dạng cụ thể của nó, được con người biến đổi mà không làm biến mất nó trong quá trình hoạt động.

Vật chất đề cập ở đây cần phải hiểu cả 2 dạng: hữu hình và vô hình. Có thể nói rằng, tài nguyên là tất cả các dạng vật chất, tri thức, thông tin được con người sử dụng để tạo ra của cải vật chất hay tạo ra giá trị sử dụng mới. Xã hội loài người càng phát triển thì số loại hình tài nguyên và số lượng mỗi loại tài nguyên được con người sử dụng, khai thác ngày càng gia tang.Đặc điểm chung của tài nguyên: - Tài nguyên phân bố không đều giữa các vùng trên trái đất và trên cùng một vùng lãnh thổ, tạo nên sự ưu đãi về tài nguyên giữa các vùng, các lãnh thổ. - Các tài nguyên có giá trị kinh tế cao được hình thành qua quá trình lâu dài của tự nhiên và lịch sử.Phân loại tài nguyên: Tài nguyên có thể chia làm hai loại lớn: tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên xã hội.

Tài nguyên xã hội là một dạng tài nguyên đặc biệt của trái đất, thể hiện bởi sức lao động chân tay và trí óc, khả năng tổ chức và chế độ xã hội, tập quán, tín ngưỡng của các cộng đồng người.Trong Khoa học môi trường, tài nguyên thiên nhiên được chia thành ba loại: - Tài nguyên tái tạo: Là tài nguyên dựa vào nguồn năng lượng được cung cấp hầu như liên tục và vô tận từ vũ trụ vào trái đất, dựa vào trật tự tự nhiên, nguồn thông tin vật lý và sinh học đã hình thành và tiếp tục tồn tại, phát triển và chỉ mất đi khi không còn nguồn năng lượng và thông tin nói trên. Jorgensen(1981) Tài nguyên tái tạo là tài nguyên có thể tự duy trì hoặc tự bổ sung một cách liên tục nếu được quản lý, sử dụng một cách hợp lý và khôn ngoan.Tài nguyên thiên nhiên tái tạo được có thể kể ra như: Tài nguyên sinh học,tài nguyên năng lượng mặt trời, nước, gió, đất canh tác. - Tài nguyên không tái tạo: Tồn tại một cách hữu hạn và sẽ mất đi hoặc hoàn toàn bị biến đổi không còn giữ được tính chất ban đầu sau quá trình sử dụng. Các khoáng sản, nhiên liệu hoá thạch (than đá, dầu mỏ, khí đốt.), các thông tin di truyền bị mai một không giữ lại được là những nguồn tài nguyên thiên nhiên không tái tạo được.

- Tài nguyên vĩnh cửu: loại tài nguyên có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến năng lượng mặt trời.