Chương 1 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM 1.1 QUẢN LÝ RỦI RO VÀ HOẠT ĐỘNG BẢO HIỂM 1.1 KHÁI NIỆM RỦI RO VÀ PHÂN LOẠI RỦI RO 1.1 Khái niệm rủi ro Cho đến nay, vẫn có những quan điểm khác nhau về khái niệm rủi ro. Theo quan niệm thông thường, rủi ro là những hiểm nguy về thiệt hại, mất mát xảy ra cho con người. Theo trường phái hiện đại, rủi ro được hiểu rộng hơn, chỉ những biến cố bất trắc có thể xảy ra, mang tính tiêu cực nhưng cũng bao hàm cả những trường hợp vừa có tính tiêu cực lại vừa có tính tích cực, tích cực ở khía cạnh là sự biến động của biến cố cũng có thể mang lại những cơ hội cho việc gia tăng lợi ích cho các chủ thể liên quan. Như vậy, tổng quát, rủi ro được hiểu là khả năng xảy ra biến cố bất thường có hậu quả thiệt hại hoặc mang lại kết quả không như dự tính cho chủ thể của đối tượng chịu ảnh hưởng trực tiếp của rủi ro.
Bản chất rủi ro là sự không chắc chắn nên cần phải đánh giá rủi ro để có phương án đối phó thích hợp. Việc đánh giá rủi ro về cơ bản liên quan đến các yếu tố như: xác suất xảy ra biến cố, khả năng ảnh hưởng đến đối tượng và thời lượng ảnh hưởng. Sẽ không đúng nếu cho rằng tất cả mọi rủi ro đều có khả năng phát sinh như nhau và gây thiệt hại giống nhau. Một ngôi nhà xây gần sông và một ngôi nhà xây cách xa sông thì nguy cơ bị rủi ro lũ lụt của hai ngôi nhà là khác nhau.
Mặt khác, nếu ngôi nhà gần sông có trị giá nhỏ hơn ngôi nhà xa sông thì nếu xảy ra lũ lụt mức độ thiệt hại của ngôi nhà cách xa sông có thể vẫn lớn hơn. Thực tiễn, khi đo lường rủi ro, người ta dùng các tiêu thức cơ bản sau: +Tần suất xuất hiện biến cố: là số lần có thể xảy ra biến cố trong một khoảng thời gian nhất định hay là khoảng cách thời gian trung bình giữa các lần biến cố xuất hiện. Ví dụ, thống kê cho biết: cứ 30 năm lại xuất hiện một đợt lũ 1 mấp mé đê sông Hồng tại Hà Nội. Như vậy, tần suất rủi ro là cứ 100 năm thì có trên 3 lần xuất hiện lũ lớn mấp mé đê sông Hồng.
+Mức độ nghiêm trọng của rủi ro hay tính khốc liệt của tổn thất. Tổn thất là hậu quả của rủi ro. Đối tượng chịu ảnh hưởng của rủi ro khác nhau thì tổn thất gây ra cũng khác nhau. Giá lạnh có thể gây tổn thất cho loại cây trồng này nhưng không gây thiệt hại cho loại cây trồng khác.
Tổn thất trực tiếp có nhiều dạng, đó là: tổn thất về vật chất, tổn thất về thu nhập, tổn thất về tinh thần, tình cảm, về tính mạng, sức khoẻ con người. Thực tế, để đo lường, phân tích, đánh giá các loại tổn thất khác nhau như vậy buộc phải có các quy ước của con người để quy chúng về điểm chung cơ bản của tất cả các loại tổn thất, đó là hậu quả tài chính - các chi phí khắc phục hậu quả rủi ro như chi phí sửa chữa, thay thế tài sản bị tổn thất; chi phí cấp cứu điều trị, mất giảm thu nhập khi người bị thương hoặc bị chết. Lượng hóa về tài chính của hậu quả rủi ro, tổn thất là một vấn đề không thể thiếu trong đánh giá rủi ro, quản trị rủi ro nói chung và bảo hiểm nói riêng.2 Phân loại rủi ro Rủi ro nếu nói về các hiện tượng cụ thể thì khó có thể liệt kê, song vì mục tiêu đối phó với rủi ro nên phân nhóm rủi ro theo những tiêu chí nhất định là không thể thiếu. Tiêu chí phân nhóm rủi ro sẽ tùy vào nhiều yếu tố như mục đích phân loại, phạm vi rủi ro nghiên cứu (ví dụ phạm vi địa bàn, thời gian, đối tượng chịu ảnh hưởng của rủi ro…) Phần này sẽ trình bày việc phân loại rủi ro xuất phát từ nhu cầu quản lý rủi ro trong xã hội nói chung và liên quan tới kỹ thuật bảo hiểm nói riêng.
Những rủi ro có khả năng xảy ra trong xã hội từ các nguyên nhân khác nhau (từ tự nhiên, từ hoạt động con người…) có thể ảnh hưởng đến cá nhân, tổ chức thậm chí cả hành tinh trái đất được xếp vào các cặp đối ứng sau: - Rủi ro chung (hoặc rủi ro cơ bản) và rủi ro riêng Rủi ro chung bao gồm những rủi ro có khả năng ảnh hưởng trên phạm vi, quy mô rộng, nằm ngoài vòng kiểm soát của con người và gây hậu quả đồng 2 thời cho rất nhiều người, tổ chức cũng như xã hội nói chung. Thuộc loại này gồm có các thảm họa thiên tai như động đất, lũ lụt, núi lửa phun, sóng thần, hạn hán…hoặc cũng có thể do hoạt động con người gây ra như chiến tranh, khủng hoảng …Trong khi đó, rủi ro riêng bao gồm những biến cố ảnh hưởng đến các đối tượng trong một phạm vi hẹp hơn (một hoặc một số cá nhân, tổ chức). Ví dụ: một vụ cháy một cơ sở sản xuất, một vụ tai nạn xe chở khách. Cũng cần nói thêm là sự phân tách thành rủi ro chung và rủi ro riêng như vậy cũng có nhiều trường hợp cũng không có ranh giới rõ rệt, đôi khi phải nhờ đến quy định chủ quan của con người qua hệ thống luật pháp quyết định, ví dụ, trong trường hợp nào thì mới được công bố là đại dịch hoặc thiên tai.
Sự phân tách là tương đối nhưng rất cần thiết cho yêu cầu quản lý rủi ro nóichung và bảo hiểm nói riêng. Với những đặc tính khác nhau giữa rủi ro chung và rủi ro riêng sẽ cần đến những phương pháp quản lý rủi ro, kỹ thuật bảo hiểm phù hợp. Ví dụ, việc xử lý, khắc phục loại rủi ro chung về cơ bản là thuộc trách nhiệm của toàn xã hội, phần lớn các rủi ro riêng thường là được bảo hiểm bởi các sản phẩm bảo hiểm thương mại nhất định hoặc các hoạt động bảo hiểm phi thương mại thuộc hệ thống ASXH như BHYT chẳng hạn. - Rủi ro thuần túy và rủi ro theo suy tính Rủi ro thuần túy là những rủi ro mà nếu chúng xảy ra thì chỉ có thể dẫn đến hậu quả thiệt hại, ví dụ: tai nạn giao thông, cháy nhà, mất trộm tài sản, ốm đau, bệnh tật…Rủi ro theo suy tính là những rủi ro liên quan đến sự biến động, thay đổi.
Sự biến động của một yếu tố nào đó có thể phù hợp hoặc không như suy đoán, dự tính của một chủ thể nhất định và vì thế, sẽ ảnh hưởng đến chủ thể đó ở các chiều hướng, mức độ khác nhau. Điều này là phổ biến đối với các loại hoạt động, yếu tố bị chi phối bởi các điều kiện, môi trường thay đổi. Những rủi ro suy tính nếu chúng phát sinh thì hậu quả của nó có thể có chiều hướng bất lợi, nhưng cũng có thể sẽ mang đến khả năng gia tăng lợi ích cho các chủ thể. Ví dụ: rủi ro biến động giá thị trường của cổ phiếu, rủi ro về đầu cơ tích trữ nông sản hay hàng hoá khác, rủi ro tỷ giá…Chấp nhận đối mặt với các rủi ro 3 này thì chủ thể của đối tượng chịu ảnh hưởng của rủi ro có thể gặp hậu quả bất lợi nhưng cũng có cũng có khả năng kiếm lợi.
- Rủi ro tài chính và rủi ro phi tài chính Rủi ro tài chính là những rủi ro mà hậu quả có thể xác định thành tiền (một cách trực tiếp hoặc thông qua những quy định của con người - luật pháp), ví dụ: cháy nhà, tai nạn giao thông làm người bị thương, phát sinh trách nhiệm bồi thường. Tài sản bị hư hỏng sẽ dẫn đến thiệt hại về tài chính, đó là chi phí khôi phục, sửa chữa tài sản, chi phí thay thế bộ phận tài sản bị hỏng, chi phí mua tài sản tương tự thay thế tài sản đã bị hư hại, thiệt hại do gián đoạn kinh doanh. Những thiệt hại liên quan đến tổn thất về người cũng có thể đánh giá bằng tiền, đó là chi phí điều trị, thu nhập bị giảm sút do mất khả năng lao động. Rủi ro phi tài chính là những rủi ro mà nếu chúng phát sinh thì hậu quả không xác định thành tiền mà bằng những tiêu thức khác.Ví dụ: hậu quả chán chường, buồn bã của các quyết định lựa chọn nghề nghiệp, bạn đời hay khi trót mua phải một căn nhà không hợp, những trường hợp này cũng có thể coi là đã gặp rủi ro nhưng hậu quả của nó không trực tiếp gây thiệt hại tài chính mà là gây cảm giác khó chịu, không hài lòng.
Việc xác định rủi ro tài chính hoặc phi tài chính là không bất biến, nhất là đối với các rủi ro liên quan tới hậu quả thiệt hại về người và thiệt hại liên quan tới hậu quả phát sinh trách nhiệm dân sự. Đó là những trường hợp mà thiệt hại được quy bằng một khoản tiền nhất định lại phụ thuộc vào quy định của con người thông qua hệ thống luật pháp, trong khi hệ thống luật pháp của con người là tùy thuộc vào mỗi quốc gia và có thể thay đổi theo thời gian. Các phân loại với 3 cặp rủi ro đối ứng trên là một căn cứ cho việc xây dựng các phương pháp quản lý rủi ro phù hợp. Đối với các hoạt động bảo hiểm, đó sẽ là cơ sở cho việc xác định loại nào có thể được bảo hiểm ở loại hình bảo hiểm nào (bào hiểm thương mại hay các loại hình bảo hiểm thuộc hệ thống ASXH hay BHTG).
Sau đó, việc xác định cụ thể còn phải dựa trên một số vấn đề liên quan đến các yếu tố đặc thù của từng lĩnh vực bảo hiểm. 4 Chẳng hạn, đối với bảo hiểm thương mại, rủi ro có thể được bảo hiểm được xác định trên cơ sở các yêu cầu về kỹ thuật, pháp lý và thương mại như sau: Là biến cố ngẫu nhiên Việc xảy ra rủi ro và hậu quả không phụ thuộc vào mong muốn của người tham gia bảo hiểm, người được bảo hiểm, người thụ hưởng bảo hiểm và phải tính được xác suất rủi ro (xác suất không quá lớn). Là ngẫu nhiên nhưng nếu không đủ số liệu tính xác suất thì rất khó bảo hiểm.Xác suất rủi ro lớn sẽ không bảo hiểm vì yêu cầu thương mại trong kinh doanh. Không thể nào bảo hiểm một sự kiện chắc chắn sẽ xảy ra bởi vì nó không mang tính chất ngẫu nhiên, chẳng hạn như những hỏng hóc do hao mòn tự nhiên gây ra.