Tổng quan về giáo trình

Giáo trình mô đun An toàn phòng chống cháy nổ (Mã mô đun: SAEN52110) là tài liệu giảng dạy chính thức do Trường Cao đẳng Dầu khí (thuộc Tập đoàn Dầu khí Việt Nam) biên soạn và ban hành kèm theo Quyết định số 752/QĐ-CĐDK ngày 07 tháng 06 năm 2021. Mô đun có thời lượng 2 tín chỉ (tương đương 45 giờ đào tạo, gồm 14 giờ lý thuyết, 29 giờ thực hành/thảo luận và 2 giờ kiểm tra). Trong chương trình đào tạo nghề Bảo hộ lao động trình độ Cao đẳng với tổng khối lượng 72 tín chỉ (1680 giờ), mô đun này nằm trong khối các môn học/mô đun chuyên môn ngành, nghề (51 tín chỉ), được bố trí giảng dạy sau khi người học hoàn thành các môn học chung và các mô đun kỹ thuật an toàn cơ sở.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                         CHƯƠNG TRÌNH KHUNG TOÀN KHÓA                              |
|                               (72 Tín chỉ)                                        |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                    |                                           |
                    v                                           v
+---------------------------------------+   +---------------------------------------+
|          I. MÔN HỌC CHUNG             |   |        II. MÔN HỌC CHUYÊN MÔN         |
|             (21 Tín chỉ)              |   |             (51 Tín chỉ)              |
+---------------------------------------+   +---------------------------------------+
| • Pháp luật                           |   | • Kỹ thuật an toàn điện (SAEN52109)   |
| • Tin học, Tiếng Anh...               |   | • An toàn phòng chống cháy nổ         |
|                                       |   |   (Mã: SAEN52110 - 2 Tín chỉ/45 giờ)  |
|                                       |   | • An toàn hóa chất (SAEN52113)...     |
+---------------------------------------+   +---------------------------------------+

Mục tiêu đào tạo của giáo trình hướng đến ba chuẩn đầu ra cụ thể:

  • Chuẩn kiến thức (A1): Trình bày hệ thống văn bản pháp luật về phòng cháy, chữa cháy (PCCC); phân tích các yếu tố cấu thành sự cháy nổ; mô tả cấu tạo, nguyên lý hoạt động của các thiết bị PCCC chuyên dụng.
  • Chuẩn kỹ năng (B1, B2): Kiểm tra, vận hành thành thạo trang thiết bị PCCC tại nơi làm việc; hoàn thành nhiệm vụ chữa cháy và cứu nạn cứu hộ (CNCH) theo phương án phòng ngừa sự cố cơ sở.
  • Chuẩn năng lực tự chủ và trách nhiệm (C1): Tuân thủ quy định pháp luật và nội quy an toàn tại cơ sở sản xuất.

Cấu trúc giáo trình gồm 5 bài học, tiếp cận theo tiến trình từ cơ sở pháp lý, nguyên lý khoa học về sự cháy đến quy trình kỹ thuật và thao tác thực địa. Điểm đặc thù của tài liệu là thiết kế thời lượng thực hành chiếm 64,4% (29/45 giờ), gắn liền với đặc thù vận hành an toàn trong các cơ sở công nghiệp và công trình dầu khí.

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được phân bổ qua 5 bài học chuyên đề:

[Bài 1: Khái quát PCCC] -> [Bài 2: Pháp luật PCCC] -> [Bài 3: Cơ sở khoa học]
                                                             |
                                                             v
[Bài 5: Diễn tập & CNCH] <------------------- [Bài 4: Thiết bị PCCC]
  • Bài 1: Khái quát về công tác phòng chống cháy nổ (3 giờ LT): Cung cấp bức tranh thực tế về tình hình sự cố cháy nổ; phân tích nguyên nhân kỹ thuật (chiếm 40% do sự cố hệ thống điện, 14,45% do bất cẩn nguồn nhiệt); phân tích các ca sự cố thực tế (như vụ cháy tại Công ty TNHH thương mại Anh Phong Pháp - Gia Lâm, vụ cháy kho cồn tại An Thượng - Hoài Đức); đánh giá tác hại của các sản phẩm cháy dạng khí độc gồm Carbon Monoxide (CO), Carbon Dioxide ($CO_2$), Sulfur Dioxide ($SO_2$), Nitrogen Dioxide ($NO_2$), Hydrogen Cyanide (HCN), Hydrogen Sulfide ($H_2S$); trong đó khí CO ở nồng độ 0,05% gây nguy hiểm và đạt 0,4% gây tử vong trong 5 phút.
  • Bài 2: Hệ thống văn bản pháp luật về phòng chống cháy nổ (4 giờ LT): Hệ thống hóa Luật Phòng cháy và chữa cháy số 27/2001/QH10 (sửa đổi, bổ sung theo Luật số 40/2013/QH13); các Nghị định thi hành gồm Nghị định 136/2020/NĐ-CP, Nghị định 83/2017/NĐ-CP, Nghị định 144/2021/NĐ-CP, Nghị định 78/2011/NĐ-CP; các Thông tư chuyên ngành (TT 149/2020/TT-BCA, TT 04/2021/TT-BLĐTBXH, TT 06/2022/TT-BCA); hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia gồm QCVN 06:2020/BXD (an toàn cháy cho nhà và công trình), QCVN 01:2019/BCA (hệ thống PCCC kho cảng phân phối khí), QCVN 04:2019/BXD và tiêu chuẩn TCVN 3890:2009 về trang bị, bảo dưỡng phương tiện PCCC.
  • Bài 3: Những kiến thức cơ bản về phòng chống cháy nổ (3 giờ LT, 1 giờ TH): Định nghĩa sự cháy theo TCVN 5303:1990 và Từ điển Bách khoa CAND 2005; cơ chế mô hình Tam giác cháy (Fire Triangle); phân loại bản chất các vụ nổ (hạt nhân, hóa học, vật lý); nguyên lý 3 phương pháp chữa cháy (cách ly, làm ngạt, làm lạnh); kỹ thuật PCCC chuyên biệt cho lưới điện, xăng dầu, khí gas hóa lỏng và khu vực lưu trữ hóa chất công nghiệp.
  • Bài 4: Các trang thiết bị phòng chống cháy nổ (2 giờ LT, 1 giờ TH, 1 giờ KT): Phân tích tính năng kỹ thuật của hệ thống báo cháy tự động, hệ thống chữa cháy cố định; bình bột chữa cháy (phân nhóm chữ E cho điện), bình khí $CO_2$ (3kg, 5kg, 24kg), dung dịch bọt foam; nguyên tắc bố trí và quy trình bảo dưỡng trang thiết bị.
  • Bài 5: Tổ chức chữa cháy, cứu nạn cứu hộ (2 giờ LT, 27 giờ TH, 1 giờ KT): Quy trình triển khai phương án chữa cháy tại chỗ; quy trình trinh sát đám cháy hóa chất; phương pháp thoát nạn và kỹ năng sơ cấp cứu sử dụng thiết bị chuyên dùng.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

  1. Lý thuyết khoa học về sự cháy: Mô hình Tam giác cháy xác định 3 yếu tố cấu thành (chất cháy, chất oxy hóa, nguồn nhiệt) cùng 3 điều kiện kích hoạt: nồng độ Oxy trong không khí phải lớn hơn 14%, nguồn nhiệt phải đạt đến giới hạn bắt cháy của vật liệu, và thời gian tiếp xúc giữa các yếu tố phải đủ lớn để hình thành phản ứng chuỗi.
  2. Nguyên lý dập tắt đám cháy:
    • Phương pháp cách ly: Ngăn cách chất cháy với Oxy môi trường bằng bọt foam, cát, chăn chiên cotton hoặc di chuyển chất chưa cháy ra khỏi vùng nhiệt.
    • Phương pháp làm loãng/làm ngạt: Sử dụng các chất khí trơ như $CO_2$, $N_2$ phun vào vùng cháy để hạ thấp nồng độ Oxy xuống dưới mức duy trì phản ứng cháy.
    • Phương pháp làm lạnh: Thu nhiệt đám cháy bằng các tác nhân có nhiệt dung lớn (như nước, bọt), hạ nhiệt độ chất cháy xuống dưới điểm bắt cháy (lưu ý không dùng nước cho đám cháy điện, kim loại kiềm, xăng dầu hoặc hóa chất kỵ nước).
  3. Quy chuẩn lưu trữ hóa chất và hàng nguy hiểm: Yêu cầu mặt bằng kho chứa đặt ở cuối hướng gió; hệ thống điện phòng nổ; quy cách xếp dỡ hóa chất: cách tường tối thiểu 0,5m, đặt trên bục cao ít nhất 0,3m đối với hóa chất kỵ ẩm, chiều cao lô hàng không vượt quá 2m, lối đi chính rộng tối thiểu 1,5m; trang bị máy đo nồng độ hóa chất GX111.
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               YÊU CẦU KỸ THUẬT BỐ TRÍ KHO HÓA CHẤT (BÀI 3)                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| • Vị trí mặt bằng: Cuối hướng gió chủ đạo, cách xa nguồn nước, khu dân cư         |
| • Hệ thống điện: Thiết bị chiếu sáng và động cơ đạt cấp phòng nổ chuyên dụng      |
| • Khoảng cách cách ly: Cách tường >= 0,5m; cách nguồn nhiệt >= 0,5m               |
| • Bục kê chống ẩm: Đặt trên pallet/giá đỡ cao >= 0,3m                             |
| • Chiều cao xếp hàng: Tối đa <= 2,0m (không xếp sát trần nhà kho)                 |
| • Kích thước lưu thông: Lối đi chính trong kho rộng tối thiểu >= 1,5m              |
| • Giám sát khí: Trang bị thiết bị đo nồng độ hóa chất (Model GX111)               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Kỹ năng phát triển

  • Kỹ năng kỹ thuật (Technical skills): Kiểm tra áp suất, niêm phong kẹp chì và vận hành bình chữa cháy xách tay ($CO_2$, bình bột); triển khai lăng vòi, cuộn vòi chữa cháy và điều khiển máy bơm chữa cháy; sử dụng thiết bị đo khí nồng độ hóa chất GX111; trang bị thiết bị bảo vệ cá nhân gồm bộ khí thở cá nhân (SCBA), mũ trùm lọc độc, trang phục chống nhiệt/chống độc.
  • Kỹ năng phân tích (Analytical skills): Nhận diện các nguy cơ quá tải điện, chập mạch, phóng tia lửa hồ quang; phân tích tính chất hóa học để không sử dụng nước dập tắt đám cháy hóa chất sinh khí độc; đánh giá lối thoát hiểm và hướng gió khi tiếp cận hiện trường.
  • Kỹ năng thực hành quy trình (Practical competencies): Xây dựng sơ đồ phương án PCCC cơ sở; tổ chức đội hình trinh sát; thực hiện kỹ thuật di chuyển nạn nhân bằng cáng, dây cứu sinh, dây đai an toàn trong không gian khói khí độc.

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình quy định cụ thể phương pháp tổ chức giảng dạy kết hợp giữa trang bị lý thuyết và rèn luyện kỹ năng thực địa:

                  +-----------------------------------+
                  |     PHƯƠNG PHÁP ĐÀO TẠO MÔ ĐUN    |
                  +-----------------+-----------------+
                                    |
            +-----------------------+-----------------------+
            |                                               |
            v                                               v
+-----------------------+                       +-----------------------+
|  LÝ THUYẾT (14 Giờ)   |                       |  THỰC HÀNH (29 Giờ)   |
+-----------------------+                       +-----------------------+
| • Thuyết trình ngắn   |                       | • Bãi tập thực địa    |
| • Thảo luận nhóm (8-10|                       | • Dập cháy khay xăng, |
|   người học)          |                       |   dầu DO, khí gas     |
| • Giải quyết tình     |                       | • Vận hành máy bơm,   |
|   huống thực tế       |                       |   bộ khí thở SCBA     |
+-----------------------+                       +-----------------------+
  • Tiếp cận sư phạm: Áp dụng phương pháp dạy học tích cực. Giảng viên sử dụng thuyết trình ngắn, nêu vấn đề, hướng dẫn nghiên cứu tài liệu quy phạm pháp luật và tổ chức thảo luận nhóm. Người học chia thành các nhóm nhỏ (8–10 thành viên) để giải quyết các tình huống giả định trước khi bước vào giờ thực hành thao tác.
  • Bài tập và nghiên cứu tình huống (Case Studies): Giáo trình sử dụng các ca tai nạn cháy nổ điển hình tại các cơ sở kinh doanh, xưởng sản xuất công nghiệp và nhà ở dân dụng (như phân tích lỗi vi phạm PCCC sau khi đình chỉ hoạt động tại kho xưởng huyện Gia Lâm, vụ cháy cơ sở sản xuất keo sáp tại Quận 11, TP.HCM) để người học phân tích nguyên nhân gốc rễ và đánh giá trách nhiệm pháp lý.
  • Tổ chức thực hành: Triển khai trực tiếp tại bãi thiết bị chữa cháy chuyên dụng của nhà trường. Học viên được huấn luyện trực tiếp trên các thiết bị tạo cháy giả định (khay chữa cháy, can/phuy nhiên liệu chứa dầu DO, xăng A92, khí hóa lỏng), vận hành máy tạo khói để tập dập tắt lửa bằng chăn phủ, bình bọt foam, bình bột, bình $CO_2$ và diễn tập cứu hộ bằng mô hình hình nộm nạn nhân bán thân.
  • Phương pháp đánh giá: Áp dụng theo quy chế đào tạo tín chỉ (Thông tư số 09/2017/TT-BLĐTBXH). Cơ cấu điểm môn học gồm:
    • Điểm kiểm tra thường xuyên (hệ số 1): Đánh giá qua bài viết, hỏi miệng, thuyết trình hoặc báo cáo nhóm sau 5 giờ học đầu tiên.
    • Điểm kiểm tra định kỳ (hệ số 2): Đánh giá lý thuyết/thực hành sau 20 giờ học.
    • Tổng điểm kiểm tra thường xuyên và định kỳ chiếm trọng số 40%.
    • Điểm thi kết thúc mô đun: Hình thức thi viết kết hợp tự luận và trắc nghiệm sau 45 giờ học, chiếm trọng số 60%.
  • Quy định tự học: Người học bắt buộc phải nghiên cứu trước giáo trình và tài liệu tham khảo theo đề cương phân công; tham dự tối thiểu 70% thời lượng lý thuyết mới đủ điều kiện dự thi kết thúc mô đun.

Điểm nổi bật và cập nhật

  • Tính chuẩn hóa pháp lý: Giáo trình cập nhật đồng bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và quy chuẩn kỹ thuật an toàn PCCC ban hành trong giai đoạn 2020–2021, điển hình là Nghị định số 136/2020/NĐ-CP (thay thế Nghị định 79/2014/NĐ-CP), Nghị định 144/2021/NĐ-CP, Quy chuẩn QCVN 06:2020/BXD của Bộ Xây dựng và hệ thống Thông tư hướng dẫn chuyên ngành của Bộ Công an.
  • Cấu trúc thực tiễn chuyên sâu: Nội dung không dừng lại ở lý thuyết chữa cháy dân dụng chung mà đi sâu vào các bài toán an toàn công nghiệp đặc thù: quy trình kỹ thuật chống tĩnh điện khi san rót chất lỏng dễ cháy, yêu cầu tiếp địa xe xitec chở xăng dầu (theo Điều 6, Thông tư 66/2014/TT-BCA), thông số kỹ thuật kích hoạt đầu phun Sprinkler tự động trong hệ thống foam (nhiệt độ nổ ống thủy tinh 60–80°C).
  • Phân tích cơ chế nguy hiểm thực tế: Giáo trình cung cấp các dữ liệu định lượng cụ thể về nồng độ giới hạn gây độc của khói khí cháy trong không gian kín, làm rõ nguyên lý ngạt thở do các gốc khí $CO, HCN, H_2S$ để học viên hiểu bản chất khoa học của việc trang bị bình dưỡng khí dương áp và mặt nạ lọc độc chuyên dụng khi tiếp cận vùng cháy.
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               BẢNG TỔNG HỢP VĂN BẢN PHÁP QUY TRỌNG TÂM (BÀI 2)                    |
+----------------------+------------------------------------------------------------+
| Văn bản              | Nội dung điều chỉnh cốt lõi                                |
+----------------------+------------------------------------------------------------+
| Luật 27/2001/QH10    | Khung pháp lý nền tảng về PCCC, thẩm quyền và trách nhiệm  |
| Luật 40/2013/QH13    | Sửa đổi, bổ sung quy định PCCC và kinh doanh dịch vụ PCCC  |
| NĐ 136/2020/NĐ-CP    | Quy định chi tiết thi hành Luật PCCC và biện pháp an toàn  |
| NĐ 83/2017/NĐ-CP     | Quy định công tác cứu nạn, cứu hộ của lực lượng PCCC       |
| NĐ 144/2021/NĐ-CP    | Chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực PCCC     |
| QCVN 06:2020/BXD     | Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho công trình |
| TCVN 3890:2009       | Quy định trang bị, bố trí, kiểm tra, bảo dưỡng phương tiện |
+----------------------+------------------------------------------------------------+

Đối tượng sử dụng giáo trình

  • Học sinh, sinh viên: Tài liệu học tập bắt buộc cho sinh viên trình độ Cao đẳng chuyên ngành Bảo hộ lao động (mã chương trình SAEN) tại Trường Cao đẳng Dầu khí. Giáo trình cũng dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên các ngành kỹ thuật liên quan như Vận hành thiết bị chế biến dầu khí, Khoan khai thác, Điện công nghiệp.
  • Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Trước khi học mô đun SAEN52110, người học phải hoàn thành các môn học chung (Pháp luật, Giáo dục quốc phòng) và các mô đun nền tảng: Tín hiệu, biển báo an toàn (SAEN52005), Phương tiện bảo vệ cá nhân (SAEN52108), Kỹ thuật an toàn điện (SAEN52109).
  • Giảng viên và cán bộ đào tạo: Dùng làm khung giáo trình chuẩn để xây dựng giáo án, phiếu học tập, đề thi trắc nghiệm - tự luận và thiết kế bài tập thực hành trên bãi chữa cháy thực địa tại Trung tâm Đào tạo An toàn môi trường.
  • Cán bộ kỹ thuật và chuyên viên an toàn: Nguồn tư liệu tham khảo phục vụ công tác bồi dưỡng nghiệp vụ PCCC, lập phương án ứng phó sự cố khẩn cấp cho lực lượng PCCC cơ sở tại các nhà máy, xí nghiệp, kho xăng dầu và các công trình ngoài khơi.

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với ai?

Giáo trình được thiết kế chuẩn hóa cho sinh viên hệ Cao đẳng nghề Bảo hộ lao động, đồng thời là tài liệu tham khảo chuyên môn cho giảng viên an toàn môi trường, kỹ thuật viên an toàn (HSE) và đội viên đội PCCC cơ sở/chuyên ngành tại các doanh nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào để học mô đun này?

Người học cần hoàn thành khối kiến thức pháp luật đại cương, nguyên lý an toàn điện căn bản (mô đun SAEN52109) và nguyên tắc sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân (mô đun SAEN52108) để nắm bắt các quy định kỹ thuật và đảm bảo an toàn khi thao tác thực hành.

3. Điểm khác biệt của giáo trình này so với tài liệu PCCC thông thường?

Tài liệu tích hợp chuyên sâu các kỹ thuật PCCC công nghiệp đặc thù (cháy hóa chất kỵ nước, xăng dầu, bồn bể khí gas, tĩnh điện) kết hợp với thời lượng thực hành thực địa chiếm trên 60% tại bãi tập chuyên môn hóa với đầy đủ thiết bị phun foam, máy đo khí GX111 và hệ thống mô phỏng ngạt khói.

4. Làm sao để tự học và nắm vững nội dung hiệu quả?

Học viên cần đọc trước các căn cứ pháp lý tại Bài 2, phân tích các ca sự cố thực tế nêu tại Bài 1, chủ động lập nhóm học tập (8–10 người) để giải quyết các phiếu câu hỏi tình huống và thực hiện nghiêm ngặt các bước thao tác trên trang thiết bị chữa cháy tại bãi thực hành.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào kèm theo?

Chương trình học đi kèm hệ thống câu hỏi trắc nghiệm, phiếu đánh giá tiêu chí thực hiện kỹ năng, mô hình khay nhiên liệu thử nghiệm, hệ thống máy đo nồng độ khí và danh mục tài liệu viện dẫn quy phạm từ Cục Cảnh sát PCCC & CNCH (Bộ Công an).

Kết luận

Giáo trình mô đun An toàn phòng chống cháy nổ (SAEN52110) của Trường Cao đẳng Dầu khí cung cấp toàn diện hệ thống lý thuyết về phản ứng cháy nổ, căn cứ pháp lý hiện hành cùng quy trình kỹ thuật vận hành thiết bị dập cháy và cứu nạn cứu hộ thực tế. Tài liệu đóng vai trò mắt xích chuyên môn, tạo tiền đề để người học tiếp thu các mô đun chuyên sâu tiếp theo như An toàn hóa chất (SAEN52113), An toàn làm việc không gian hạn chế (SAEN52119), Quản lý an toàn vệ sinh lao động HSEQ-MS (SAEN62120) và chuẩn bị cho giai đoạn Thực tập sản xuất (SAEN64225) tại các cơ sở công nghiệp. Để mở rộng kiến thức, người học có thể tham khảo bổ sung các tài liệu chuyên ngành được khuyến nghị như Tài liệu bồi dưỡng nghiệp vụ PCCC cho người đứng đầu cơ sở (Cục Cảnh sát PCCC & CNCH) và cuốn Tra cứu thông tin cháy, nổ, độc hại của một số hóa chất tại Việt Nam (Trường Đại học PCCC).