MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Giao tiếp là một trong những phương thức tồn tại xã hội của loài người. Con người không thể sống, hoạt động và thể hiện các giá trị vật chất, tinh thần của mình nếu không được giao tiếp. Thông qua giao tiếp, con người không chỉ trao đổi thông tin, cảm xúc mà còn tri giác lẫn nhau.
Do đó, giao tiếp vừa là điều kiện thiết yếu để con người hoạt động, vừa là con đường để mỗi người tự hoàn thiện nhân cách. Cùng với hoạt động, ý thức và nhân cách, giao tiếp là một trong những vấn đề trung tâm của khoa học tâm lý. Tâm lý con người được hình thành, phát triển thông qua hoạt động và giao tiếp giữa cá nhân này với cá nhân khác trong xã hội, giữa cá nhân với môi trường xung quanh. Vì thế, giao tiếp có vai trò quan trọng trong đời sống của cá nhân và xã hội.
Trong nhiều công trình khoa học, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra vai trò quan trọng của giao tiếp đối với đời sống cá nhân nói riêng và với cộng đồng xã hội nói chung. Thực tế, giao tiếp cộng đồng tạo ra sự hiểu biết của mỗi bên tham gia giao tiếp, tạo nên sự thu hút, hấp dẫn giữa các cá nhân với nhau, thúc đẩy sự thích nghi và hòa nhập giữa các bên trong quá trình giao tiếp. Nền Y học ngày nay ngày càng trở nên hiện đại, với mục tiêu bảo vệ và chăm sóc con người toàn diện cả về sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần, đòi hỏi người bác sĩ phải ngày càng được hoàn thiện cả về năng lực, kỹ năng và phẩm chất nhân cách. Nói cách khác, người bác sĩ hiện đại không những phải có trình độ cao về chuyên môn y học mà còn phải có đạo đức y học trong sáng.
Do vậy một trong những vấn đề luôn được xã hội quan tâm và liên quan mật thiết đến đạo đức của người bác sĩ là sự ứng xử của họ đối với người bệnh. Giao tiếp hợp lý, đúng hướng với người bệnh không những là điều kiện, phương tiện cần thiết giúp cho người thầy thuốc chẩn đoán chính xác bệnh tật, mà còn là một trong những liệu pháp tâm lý mang lại nhiều hiệu quả to lớn. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nói cách khác, sự nghiệp đổi mới đất nước đang đặt ra những yêu cầu ngày càng lớn đối với ngành Y tế, đòi hỏi người bác sĩ vừa phải có năng lực chuyên môn y học cao, nhưng đồng thời vừa phải thiết lập mối quan hệ tốt đẹp với người bệnh trong quá trình khám chữa bệnh. “Lương y như từ mẫu“ được xem là một quy điều quan trọng trong y đức mà người thầy thuốc nào cũng phải tuân thủ theo.
Như vậy, có thể khẳng định, giao tiếp là phương tiện không thể thiếu trong quá trình thăm khám chữa bệnh giữa người bệnh và bác sĩ. Điều này thể hiện ở hoạt động trao đổi thông tin, tác động qua lại lẫn nhau mà trong đó, bác sĩ chính là người tiếp xúc, giao tiếp trực tiếp với người bệnh. Mối quan hệ trên đóng vai trò quan trọng trong việc làm thỏa mãn hay không thỏa mãn nhu cầu điều trị bệnh của người bệnh, nhất là với những người bệnh ung bướu và mắc bệnh hiểm nghèo. Đồng thời, cách ứng xử của y bác sĩ cũng được xem là nhân tố quyết định xu hướng của các dịch vụ Y tế: người bác sĩ cần xem người bệnh là khách hàng chứ không nên coi người bệnh theo kiểu ban cho.
Chính xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu đặc điểm giao tiếp của bác sĩ trong quá trình giao tiếp và điều trị bệnh cho người bệnh, không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn. Do đó, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu là“Một số đặc điểm giao tiếp của bác sĩ với bệnh nhân trong quá trình khám chữa bệnh tại Trung tâm Y học Hạt nhân và Ung bướu và Một số khoa lâm sàng tại Bệnh viện Bạch Mai”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nhằm làm rõ hơn lý luận về giao tiếp, đặc điểm giao tiếp nói chung và đặc điểm giao tiếp với người bệnh của bác sĩ trong quá trình khám chữa bệnh tại bệnh viện Bạch Mai. Nghiên cứu cũng nhằm chỉ ra được một số đặc điểm giao tiếp của bác sĩ với người bệnh trong quá trình khám chữa bệnh ở bệnh viện Bạch Mai.
Trên cơ sở đó, đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp và hiệu quả khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế ở Việt Nam. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đối tƣợng nghiên cứu Một số đặc điểm giao tiếp giữa bác sĩ và bệnh nhân trong quá trình khám chữa bệnh tại bệnh viện. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xây dựng cơ sở lý luận về vấn đề nghiên cứu.
- Làm rõ khái niệm công cụ của đề tài nghiên cứu: giao tiếp, đặc điểm giao tiếp, mối quan hệ bác sĩ – người bệnh. - Điều tra thực trạng giao tiếp đặc trưng giữa bác sĩ và người bệnh trong quá trình khám chữa bệnh tại bệnh viện; - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quá trình giao tiếp giữa bác sĩ và người bệnh; đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả khám chữa bệnh tại các bệnh viện và cơ sở chăm sóc y tế. Khách thể nghiên cứu Nghiên cứu được tiến hành trên 80 bác sĩ đang làm việc trực tiếp tại Trung tâm Y học Hạt nhân và Ung bướu (YHHN&UB) và tại một số khoa lâm sàng của Bệnh viện Bạch Mai và 51 người bệnh đang điều trị tại bệnh viện. - Ngoài ra chúng tôi còn tiến hành phỏng vấn sâu 10 bác sĩ và 7 người bệnh đang khám và chữa bệnh tại bệnh viện.
Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu một số đặc điểm giao tiếp giữa bác sĩ và người bệnh như: - Mục đích giao tiếp - Nội dung giao tiếp - Phạm vi giao tiếp - Thời điểm giao tiếp - Kỹ năng, kỹ xảo giao tiếp - Phong cách giao tiếp 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Địa điểm nghiên cứu: Do thời gian có hạn nên tôi chỉ tập trung nghiên cứu tại Trung tâm YHHN&UB và 4 khoa lâm sàng của Bệnh viện Bạch Mai. Giả thuyết nghiên cứu Giao tiếp của bác sĩ với người bệnh trong quá trình khám chữa bệnh tại bệnh viện là loại hình giao tiếp nghiệp vụ có đặc thù riêng, liên quan chặt chẽ đến chất lượng và hiệu quả khám chữa bệnh. Vì vậy, để làm tăng hiệu quả khám chữa bệnh cho người bệnh, các bác sĩ làm việc tại Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu và một số khoa lâm sàng của Bệnh viện Bạch Mai cần có đặc điểm giao tiếp dân chủ và có một số kỹ năng căn bản trong giao tiếp với người bệnh. Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu tài liệu: nghiên cứu và phân tích các tài liệu, gồm: sách, báo, tạp chí liên quan tới giao tiếp, đặc điểm giao tiếp, quan hệ bác sĩ – người bệnh của các tác giả trong và ngoài nước, nhằm xây dựng cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu.
- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Đây là phương pháp nghiên cứu chính của đề tài. Phiếu điều tra được thiết kế thành hai loại: phiếu đầu tiên dành cho bác sĩ, phiếu thứ hai là dành cho người bệnh. - Phương pháp phỏng vấn sâu: Đây là phương pháp bổ trợ cho phương pháp nghiên cứu bảng hỏi. Phỏng vấn sâu 10 bác sĩ và 7 người bệnh nhằm bổ sung thêm những thông tin còn thiếu trong điều tra bằng bảng hỏi.
- Phương pháp quan sát: Quan sát hành vi, cử chỉ, nét mặt, điệu bộ, ngôn ngữ biểu hiện giao tiếp của bác sĩ và người bệnh cùng người nhà người bệnh. Quan sát không tham dự trong một buổi trò chuyện của các người bệnh về các biểu hiện của mối quan hệ giao tiếp như: ngôn ngữ được sử dụng, cử chỉ, điệu bộ, khoảng cách giao tiếp, sắc thái tình cảm. Quan sát một tình huống giao tiếp trong trong quá trình khám chữa bệnh; 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com quan sát cách chào hỏi, cách sử dụng ngôn ngữ, cử chỉ, điệu bộ, khoảng cách giao tiếp. Quan sát có tham dự, bản thân chúng tôi là người đi khám bệnh.
Qua đó quan sát cách chào hỏi, tiếp chuyện và thực hiện các nhiệm vụ khám bệnh. - Phương pháp thống kê toán học: sử dụng chương trình SPSS 16.0 để xử lý định lượng các số liệu điều tra thu được từ bảng hỏi. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan một số nghiên cứu về giao tiếp (GT) và đặc điểm giao tiếp 1.
Nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề giao tiếp đã được con người chú ý nghiên cứu từ rất sớm. Trong thời cổ đại, một số nhà Triết học đã đề cập tới vấn đề giao tiếp. Socrate (470 – 399 TCN) và Platon (428 – 347 TCN) đã nói tới đối thoại như là sự giao tiếp trí tuệ, phản ánh các mối quan hệ giữa con người và con người. Đến thời kì phục hưng, Leonard De Vinci (1452-1519), nhà bác học kiêm nghệ sỹ thiên tài Ý, đã mô tả sự giao tiếp mẹ con.
Giữa thế kỉ XIX, trong “Bản thảo kinh tế - triết học” (1884), Karl Marx (1818 – 1883) đã có tư tưởng về nhu cầu xã hội giữa con người với con người: trong hoạt động xã hội và tiêu dùng xã hội, con người phải giao tiếp thực sự với người khác. Karl Marx đã dùng khái niệm “giao tiếp vật chất” để chỉ mối quan hệ sản xuất thực tiễn của con người. Đầu thế kỷ XX, khi nghiên cứu và đề xuất ra phản xạ học, nhà triết học Nga V. Bechterev (1857 – 1927), trong các tác phẩm “Tâm lý học khách quan” (1907), “Phản xạ học tập thể” (1921)… đã đề cập nhiều đến vấn đề giao tiếp.
Chính từ sự ra đời của thuyết điều khiển học, nhiều công trình nghiên cứu xuất hiện dựa trên lý thuyết thông tin, lý thuyết điều khiển của các tác giả phương Tây. Vào những năm 70 ở Liên Xô (cũ), giao tiếp trở thành một phạm trù cơ bản được thể hiện trong các công trình nghiên cứu của B. Lomov (1978) với “giao tiếp là vấn đề của tâm lý học đại cương”, của A. Bodaliov (1972) về “giao tiếp và những đặc trưng của nó trong công việc với con người”, của A.
Leonchiev (1974) “Tâm lý học giao tiếp”. GT được phân 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tích chi tiết trong tác phẩm “Vấn đề giao tiếp trong Tâm lý học” của B. Tiếp sau đó, hàng loạt nghiên cứu về giao tiếp khác của K.