CHƯƠNG 1 Ý THỨC CHÍNH TRỊ VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO THẾ HỆ TRẺ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 1. Ý THỨC CHÍNH TRỊ VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ 1. Ý thức chính trị Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Sự phản ánh ý thức là hình ảnh chủ quan vì nó không có tính vật chất, nó là hình ảnh tinh thần, nó cải biến cái vật chất đƣợc di truyền vào trong bộ não của con ngƣời thành cái tinh thần.
Ở đây không phải sự phản ánh tùy tiện, xuyên tạc hiện thực khách quan và cũng không phải là sự phản ánh thụ động giản đơn mà là sự phản ánh sáng tạo hiện thực khách quan. Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm những quan điểm, tƣ tƣởng cùng những tình cảm, tâm trạng nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển nhất định. Ý thức là một hiện tƣợng xã hội và mang bản chất xã hội. Chính trị có từ khi xã hội phân chia thành giai cấp và xuất hiện nhà nƣớc.
Do vậy, chính trị cũng là những quan hệ và hoạt động xã hội mang tính quy luật khách quan của xã hội có giai cấp. Ngay từ thời cổ đại cho đến sau này đã có rất nhiều nhà tƣ tƣởng lớn dành thời gian, công sức nghiên cứu nhằm làm sáng tỏ bản chất của chính trị. Tuy nhiên, chỉ đến chủ nghĩa Mác - Lênin thì bản chất chính trị mới đƣợc nêu lên một cách đầy đủ trên cơ sở khoa học của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Chính trị trƣớc hết và chủ yếu là quan hệ giữa các giai cấp (tƣơng quan lực lƣợng giữa các giai cấp, các tập đoàn xã hội với nhau).
Trong xã hội có giai cấp, mỗi hình thái kinh tế - xã hội đều có một kết cấu giai cấp nhất định, trong Luan van 8 đó có những giai cấp cơ bản (là giai cấp tiêu biểu cho bản chất của chế độ kinh tế - xã hội đang tồn tại, quyết định sự tồn tại, phát triển của hệ thống sản xuất trong xã hội đó) và những tầng lớp trung gian. Quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp đó trong việc giành, giữ và sử dụng quyền lực Nhà nƣớc chính là chính trị.Lênin: “Chính trị là sự tham gia vào những công việc của Nhà nƣớc, là việc vạch hƣớng đi cho Nhà nƣớc, việc xác định những hình thức, nhiệm vụ, nội dung hoạt động của Nhà nƣớc” [37, tr. Nhƣ vậy, cái quan trọng nhất trong chính trị, theo V.Lênin là “tổ chức chính quyền Nhà nƣớc”, chính trị là mối quan hệ giữa các giai cấp và các cộng đồng xã hội về vấn đề Nhà nƣớc; là sự tham gia của nhân dân vào các công việc Nhà nƣớc; là tổng hợp những phƣơng hƣớng, những mục tiêu đƣợc quy định bởi lợi ích cơ bản của giai cấp, của đảng phái; là hoạt động thực tiễn của các giai cấp, các đảng phái, các Nhà nƣớc để thực hiện đƣờng lối đã đƣợc lựa chọn nhằm đạt đƣợc những mục tiêu đã đề ra.Ăngghen thì: “Quyền lực chính trị, theo đúng nghĩa của nó, là bạo lực có tổ chức của một giai cấp để trấn áp một giai cấp khác” [43, tr. Quyền lực chính trị nói lên thực chất hoạt động chính trị của giai cấp cầm quyền đƣợc tổ chức thành Nhà nƣớc.
Chính trị là một lĩnh vực hoạt động bao trùm, thâm nhập vào tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, đặc biệt trong kinh tế, tƣ tƣởng, khoa học, nghệ thuật. Trong xã hội còn giai cấp, chính trị lôi cuốn tất cả mọi thành viên trong xã hội vào các hoạt động xã hội và về thực chất thì không ai có thể “đứng ngoài chính trị” (V.Lênin có lƣu ý “một ngƣời không biết chữ là ngƣời đứng ngoài chính trị” thì đó chỉ là lƣu ý đến “dân trí”, nếu thấp kém dễ ngộ nhận, hoạt động chính trị phiêu lƣu, mạo hiểm, mù quáng). Con ngƣời tham gia vào hoạt động chính trị để đạt đƣợc những giá trị nhất định trong xã hội có giai cấp. Nhân tố thúc đẩy con ngƣời đi đến hành động chính trị là động lực chính trị.
Động lực chính trị hình thành trên cơ sở nhu cầu, Luan van 9 lợi ích chính trị. Sự mong muốn đạt đƣợc lợi ích chính trị đó chính là động cơ thúc đẩy các hoạt động chính trị của con ngƣời, giai cấp, dân tộc, quốc gia. Động lực chính trị bao hàm hai yếu tố: Nhu cầu - lợi ích và giác ngộ lợi ích của mỗi ngƣời, mỗi giai cấp, mỗi tổ chức chính trị. Mỗi hành động tự giác của con ngƣời đều hàm chứa trong đó những lợi ích nhất định.
Khi đã đạt đƣợc lợi ích thì nó lại trở thành động lực thúc đẩy mỗi chủ thể hoạt động một cách nhiệt tình, sáng tạo hơn. Do đó, việc nhận thức đúng về các nhu cầu - lợi ích chính trị là rất quan trọng để nó trở thành động lực thúc đẩy các hoạt động chính trị một cách tự giác. Chính trị thực chất là quan hệ về lợi ích giữa các giai cấp, các nhóm xã hội, các quốc gia dân tộc. Trong đó, trƣớc hết và cơ bản là lợi ích kinh tế.
tất cả các cuộc đấu tranh chính trị đều là đấu tranh giai cấp và tất cả cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp, dù hình thức chính trị tất yếu của chúng là thế nào đi nữa,. xét đến cùng, đều xoay quanh vấn đề giải quyết về kinh tế” [44, tr. Nhƣ vậy, cả C.Lênin đều khẳng định sự hình thành, tồn tại và phát triển của chính trị là trên cơ sở những đòi hỏi khách quan của sự phát triển kinh tế, của sự liên quan những lợi ích kinh tế cơ bản của các giai cấp, tầng lớp khác nhau. Các giai cấp, các tầng lớp trong xã hội thông qua hoạt động chính trị với các tổ chức chính trị của mình để giải quyết những vấn đề kinh tế; tạo điều kiện môi trƣờng và bảo hộ cho hoạt động kinh tế.
Theo từ điển Triết học: “chính trị là sự tham gia vào các công việc của nhà nƣớc, quyết định những hình thức nhiệm vụ, nội dung hoạt động của nhà nƣớc, quản lý đất nƣớc, lãnh đạo các giai cấp, vấn đề đấu tranh đảng phái…những lợi ích căn bản của các giai cấp và những quan hệ qua lại của các giai cấp biểu hiện ra trong chính trị, chính trị cũng biểu hiện những quan hệ giữa các dân tộc và giữa các quốc gia (chính sách đối ngoại)” [63; 161]. Từ sự tìm hiểu về ý thức và chính trị, có thể nhận thấy rằng ý thức chính Luan van 10 trị chính là sự hiểu biết, sự quan tâm đến những vấn đề chính trị. Cụ thể hơn, ý thức chính trị là thái độ đối với các thể chế chính trị (Nhà nước, đảng phái); là nhận thức về những nội dung chính trị quan trọng (chế độ chính trị, đường lối, chính sách…); là sự hiểu biết của mình với tính cách là một giai cấp trong mối quan hệ với các giai cấp - tầng lớp cơ bản (kẻ thù, bạn đồng minh…), dân tộc… nảy sinh từ quá trình xây dựng một chế độ chính trị của một đất nước. Ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội xuất hiện và tồn tại trong xã hội có giai cấp và Nhà nƣớc.
Nó phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia, cũng nhƣ thái độ của các giai cấp đối với quyền lực Nhà nƣớc. Ý thức chính trị là một hình thái ý thức xã hội nên cũng có hai cấp độ chính là ý thức chính trị thực tiễn thông thƣờng và hệ tƣ tƣởng chính trị. Ý thức chính trị thực tiễn thông thƣờng đƣợc hình thành trực tiếp từ hoạt động thực tiễn trong môi trƣờng chính trị của xã hội trực tiếp hàng ngày. Nó chứa đựng những yếu tố tâm lý, kinh nghiệm cảm tính, nhận thức theo thói quen những biểu hiện bề ngoài của hoạt động chính trị mà chủ thể trực tiếp tham gia nên thiếu hệ thống, thiếu sâu sắc và thƣờng không ổn định.
Hệ tƣ tƣởng chính trị là hệ thống những quan điểm tƣ tƣởng biểu hiện lợi ích căn bản của một giai cấp. Hệ tƣ tƣởng chính trị hình thành một cách tự giác và đƣợc các nhà tƣ tƣởng của giai cấp xây dựng và truyền bá. Nó đƣợc thể hiện trong đƣờng lối, cƣơng lĩnh chính trị của các chính đảng và các giai cấp khác nhau cũng nhƣ trong luật pháp, chính sách của nhà nƣớc, công cụ của giai cấp thống trị. Hệ tƣ tƣởng chính trị của một giai cấp có thể là tiến bộ, cách mạng nhƣng cũng có thể là lạc hậu, phản cách mạng.
Điều đó tùy thuộc vào vai trò lịch sử của giai cấp đó quyết định. Khi giai cấp đó còn là giai cấp tiến bộ, Luan van 11 cách mạng, tiêu biểu cho tiến trình lịch sử thì hệ tƣ tƣởng chính trị cũng tiến bộ, phản ánh đúng hiện thực của đời sống chính trị và có tác động tích cực đến sự phát triển của xã hội. Khi giai cấp đó trở thành lạc hậu, không còn vai trò lịch sử thì hệ tƣ tƣởng của nó là phản khoa học, phản ánh xuyên tạc, sai lầm các hiện thực trong đời sống chính trị và sẽ kìm hãm sự phát triển của xã hội. Hệ tƣ tƣởng chính trị có vai trò rất to lớn trong đời sống xã hội.
Nó tác động trở lại cơ sở kinh tế thông qua các tổ chức nhà nƣớc, biểu hiện ở chỗ nó thông qua quyền lực nhà nƣớc để bảo vệ và phát triển nền tảng kinh tế mà giai cấp cầm quyền là ngƣời đại diện cho quan hệ sản xuất chiếm địa vị thống trị trong xã hội đó. Hệ tƣ tƣởng chính trị cũng giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội. Nó thâm nhập vào các hình thái ý thức xã hội khác, thông qua tổ chức nhà nƣớc sẽ xác lập vị trí chi phối của hệ tƣ tƣởng chính trị của giai cấp cầm quyền trong văn hóa, nếp sống và mọi lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội. Bằng cách đó giai cấp cầm quyền hy vọng hình thành đƣợc sự thống nhất về chính trị, tƣ tƣởng, tinh thần trong xã hội mà hệ tƣ tƣởng chính trị của nó đứng ở vị trí trung tâm, mang tính chi phối.