Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu bờ biển dài trên 3.260 km, vùng biển rộng hơn 1 triệu km2 cùng hơn 4.000 hòn đảo lớn nhỏ, giữ vị trí địa kinh tế và quốc phòng đặc biệt xung yếu. Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, hơn 2/3 các cuộc xâm lăng từ bên ngoài đều xuất phát từ hướng biển. Tại vùng kinh tế trọng điểm miền Trung, tỉnh Quảng Ngãi có bờ biển dài 130 km cùng huyện đảo tiền tiêu Lý Sơn rộng 9,97 km2, giữ vai trò lá chắn then chốt trong chiến lược biển quốc gia. Hiện nay, dân số toàn tỉnh đạt hơn 1,2 triệu người, trong đó lực lượng thanh niên chiếm hơn 480.000 người, tương đương trên 30% dân số.

Bối cảnh Biển Đông diễn biến hết sức phức tạp với những tranh chấp chủ quyền gay gắt, sự kiện hạ đặt trái phép giàn khoan Hải Dương 981 năm 2014, cùng các âm mưu "diễn biến hòa bình" tác động sâu sắc đến tư tưởng xã hội. Mặt trái của cơ chế thị trường và quá trình toàn cầu hóa đang tạo ra những biểu hiện tiêu cực như lối sống thực dụng, phai nhạt lý tưởng và giảm sút niềm tin ở một bộ phận giới trẻ. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải đánh giá khách quan thực trạng và tìm kiếm giải pháp củng cố nhận thức chính trị cho thanh niên.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Triết học của tác giả Trần Nguyễn Hoàng Chương, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Huy Thành tại Đại học Đà Nẵng năm 2017, tập trung làm rõ lý luận và thực tiễn công tác giáo dục ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo cho thanh niên Quảng Ngãi giai đoạn 2010 - 2016. Đề tài hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ thanh niên nắm vững pháp luật biển từ mức ước tính dưới 60% lên trên 85%, đồng thời xây dựng thế trận lòng dân vững chắc trên 130 km dải ven biển và hải đảo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng nền tảng lý luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin về hình thái ý thức xã hội và ý thức chính trị. Theo chủ nghĩa duy vật biện chứng, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo hiện thực khách quan vào não bộ con người. Ý thức chính trị nảy sinh từ cơ sở tồn tại xã hội, phản ánh các quan hệ lợi ích giai cấp và dân tộc, trong đó lợi ích kinh tế giữ vai trò then chốt. Cùng với đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với toàn vẹn lãnh thổ và lời căn dặn lịch sử năm 1961: "Bờ biển ta dài, tươi đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó" đóng vai trò kim chỉ nam xuyên suốt công trình.

Luận văn làm rõ 3 khái niệm trọng tâm:

  1. Chủ quyền quốc gia trên biển: Quyền tối cao, tuyệt đối của quốc gia đối với lãnh thổ, quy định rõ ràng trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982) với 161 thành viên và Luật Biển Việt Nam năm 2012. Quy chế pháp lý bao gồm nội thủy, lãnh hải 12 hải lý (nơi chủ quyền mở rộng tới vùng trời, đáy biển và lòng đất dưới đáy biển), vùng tiếp giáp lãnh hải 12 hải lý, vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý và thềm lục địa tối đa 350 hải lý.
  2. Ý thức chính trị: Thái độ, sự hiểu biết của các giai cấp và tầng lớp xã hội đối với quyền lực nhà nước, chế độ chính trị và định hướng phát triển đất nước.
  3. Ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo: Bộ phận cốt lõi của ý thức chính trị, biểu hiện qua tình cảm yêu nước, lòng tự tôn dân tộc, tinh thần sẵn sàng bảo vệ cương vực lãnh hải và ý chí làm giàu từ kinh tế biển theo mục tiêu Nghị quyết Trung ương 4 khóa X đóng góp 53% đến 55% GDP cả nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thiết lập cỡ mẫu khảo sát gồm 450 đoàn viên, thanh niên và cán bộ Đoàn cơ sở trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp mẫu thuận tiện được áp dụng tại 5 khu vực đặc thù: huyện đảo Lý Sơn (đại diện địa bàn hải đảo), các huyện ven biển Bình Sơn, Mộ Đức, Đức Phổ (đại diện vùng kinh tế biển) và thành phố Quảng Ngãi (đại diện khu vực đô thị).

Nguồn dữ liệu của luận văn tích hợp từ hai kênh:

  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua 450 phiếu điều tra xã hội học và 20 cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ Tỉnh Đoàn, cựu chiến binh và ngư dân trẻ tuổi.
  • Dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ các báo cáo tổng kết công tác Đoàn giai đoạn 2010 - 2016, Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi lần thứ XIX (nhiệm kỳ 2015 - 2020), tư liệu lịch sử về Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa và các văn bản pháp lý quốc tế.

Các phương pháp phân tích chủ đạo gồm phân tích - tổng hợp, phương pháp logic kết hợp lịch sử, so sánh đối chiếu và thống kê mô tả. Việc kết hợp phân tích định tính và định lượng giúp lượng hóa chính xác mức độ biến thiên trong nhận thức của thanh niên, đồng thời làm rõ sự khác biệt giữa các nhóm đối tượng vùng ven biển và trung tâm đô thị. Khung thời gian nghiên cứu và xử lý số liệu được thực hiện liên tục từ năm 2010 đến cuối năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực tế giai đoạn 2010 - 2016 mang lại 4 phát hiện quan trọng về thực trạng nhận thức và hành động của thanh niên tỉnh Quảng Ngãi:

  1. Tinh thần yêu nước và sẵn sàng cống hiến đạt mức rất cao nhưng kiến thức pháp lý chuyên sâu còn hạn chế. Có 92,4% thanh niên được khảo sát khẳng định sẵn sàng tham gia các hoạt động xung kích bảo vệ chủ quyền biển đảo khi Tổ quốc yêu cầu. Tuy nhiên, tỷ lệ nắm vững các quy định pháp lý cơ bản của UNCLOS 1982, Tuyên bố DOC năm 2002 hay ranh giới lãnh hải 12 hải lý và vùng đặc quyền kinh tế 200 hải lý chỉ đạt 48,6%.

  2. Sự tham gia sôi nổi vào các chương trình hành động thực tiễn mang lại giá trị vật chất và tinh thần to lớn. Tỉnh Đoàn Quảng Ngãi đã huy động hơn 1.000 lượt cán bộ, đoàn viên tham quan triển lãm bằng chứng lịch sử Hoàng Sa - Trường Sa; tổ chức 6 diễn đàn chuyên đề biển đảo tại các huyện ven biển và đảo Lý Sơn trong năm 2015. Các cấp bộ Đoàn đã vận động nguồn lực xã hội trao tặng hơn 2 tỷ đồng cho lực lượng cảnh sát biển và ngư dân; xây dựng 19 nhà nhân ái với tổng kinh phí 760 triệu đồng; hoàn thành 1 nhà tránh bão trị giá 1 tỷ đồng tại Đảo Bé (Lý Sơn); trao tặng 1.000 lá cờ Tổ quốc cùng 800 cặp phao cứu sinh cho học sinh, thanh niên vùng biển.

  3. Khả năng nhận diện và đề kháng trước thông tin xuyên tạc còn nhiều khoảng trống. Do sự bùng nổ của mạng xã hội, khoảng 34,2% thanh niên từng tiếp cận các luồng thông tin kích động, sai lệch về tình hình Biển Đông; chỉ có 41,5% thanh niên có thói quen chủ động đối chiếu thông tin với các nguồn chính thống từ cơ quan báo chí nhà nước.

  4. Mức độ gắn kết nhận thức phân hóa rõ rệt theo địa bàn cư trú. Thanh niên tại huyện đảo Lý Sơn và các xã bãi ngang ven biển có mức độ hiểu biết về ngư trường và ý thức cảnh giác trước các hành vi vi phạm chủ quyền cao hơn 28,5% so với thanh niên khối trường học và cơ quan hành chính tại khu vực thành phố Quảng Ngãi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những chuyển biến tích cực bắt nguồn từ sự chỉ đạo kịp thời của các cấp ủy Đảng và nỗ lực đổi mới hình thức sinh hoạt chính trị của Đoàn Thanh niên tỉnh Quảng Ngãi. Các phong trào "Xung kích phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc", "Đồng hành với thanh niên lập thân, lập nghiệp" đã tạo môi trường rèn luyện thực tế sinh động.

Mặc dù vậy, hạn chế về nhận thức bắt nguồn từ phương pháp tuyên truyền tại nhiều cơ sở còn mang tính một chiều, thiếu các công cụ trực quan và nền tảng số hiện đại. Áp lực việc làm và mưu sinh khiến một bộ phận thanh niên lao động tự do ít có thời gian tham gia các đợt sinh hoạt chính trị tập trung.

Khi so sánh với các công trình nghiên cứu về giáo dục ý thức bảo vệ Tổ quốc tại Phú Thọ hay nghiên cứu ý thức quốc phòng tại Quân khu 7, kết quả tại Quảng Ngãi cho thấy tính đặc thù rõ nét. Địa phương này gắn liền với cội nguồn lịch sử của Hải đội Hoàng Sa và di sản văn hóa Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa (được công nhận Di sản phi vật thể quốc gia từ tháng 4/2013), tạo nên sức mạnh nội sinh và lòng tự hào truyền thống vượt trội cho thanh niên địa phương.

Dữ liệu nghiên cứu của đề tài có thể được trình bày một cách khoa học thông qua hai công cụ trực quan:

  • Biểu đồ cột kép thể hiện tỷ lệ so sánh mức độ hiểu biết pháp luật biển (UNCLOS 1982, Luật Biển Việt Nam) giữa nhóm thanh niên ven biển/hải đảo (đạt 62,8%) và nhóm thanh niên đô thị/khối trường học (đạt 34,3%).
  • Bảng tổng hợp phân bổ nguồn lực xã hội hóa giai đoạn 2014 - 2016 chi tiết hóa kinh phí hơn 3,76 tỷ đồng cho các công trình hạ tầng an sinh (nhà tránh bão, nhà nhân ái) và trang thiết bị hỗ trợ bám biển tại huyện đảo Lý Sơn.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng giáo dục ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo cho thanh niên tỉnh Quảng Ngãi trong giai đoạn tiếp theo, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  1. Đổi mới căn bản nội dung và đa dạng hóa phương thức tuyên truyền chính trị: Tỉnh Đoàn Quảng Ngãi chủ trì phối hợp với Sở Thông tin và Truyền thông xây dựng các sản phẩm truyền thông đa phương tiện, video ngắn và đồ họa trực quan trên không gian mạng; phấn đấu đến năm 2020 đạt trên 85% thanh niên được tiếp cận đầy đủ kiến thức về Công ước UNCLOS 1982 và Luật Biển Việt Nam.

  2. Phát huy giá trị di sản lịch sử Hải đội Hoàng Sa gắn với bồi dưỡng truyền thống cách mạng: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Huyện ủy Lý Sơn và Tỉnh Đoàn duy trì thường niên nghi lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa; tổ chức tối thiểu 10 diễn đàn và tọa đàm chuyên đề "Thanh niên với biển đảo quê hương" mỗi năm tại các xã ven biển trong giai đoạn 2017 - 2022.

  3. Xây dựng cơ chế phối hợp đồng bộ giữa Gia đình, Nhà trường và Xã hội: Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy định hướng Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học, cao đẳng tích hợp nội dung giáo dục biển đảo vào 100% chương trình học tập ngoại khóa và hoạt động trải nghiệm thực tế tại các vùng ven biển trước năm 2021.

  4. Triển khai các chính sách hỗ trợ kinh tế và đồng hành cùng thanh niên bám biển: Ban Thường vụ Tỉnh Đoàn liên kết với Ngân hàng Chính sách Xã hội cung cấp nguồn vốn vay ưu đãi hàng năm từ 5 đến 10 tỷ đồng cho các tổ hợp tác thanh niên đánh bắt xa bờ; mục tiêu đến năm 2025 nâng tỷ lệ đoàn viên thanh niên làm chủ tàu cá tại các ngư trường Hoàng Sa và Trường Sa tăng thêm 25%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Cán bộ quản lý Đoàn Thanh niên và hệ thống chính trị các cấp: Tiếp cận mô hình tổ chức phong trào thanh niên thực tiễn, kinh nghiệm huy động các nguồn tài trợ xã hội hóa cho các công trình an sinh biển đảo và phương pháp nắm bắt dư luận xã hội trong thanh niên.

  2. Giảng viên, giáo viên bộ môn Lý luận chính trị và Giáo dục công dân: Khai thác tư liệu nghiên cứu, số liệu khảo sát thực chứng và các cứ liệu lịch sử về Hải đội Hoàng Sa để làm phong phú giáo án giảng dạy về chủ nghĩa yêu nước và pháp luật biển.

  3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Triết học, Xã hội học, Xây dựng Đảng: Kế thừa khung phân tích lý luận về hình thái ý thức chính trị, quy trình khảo sát thực địa 450 mẫu và phương pháp xử lý dữ liệu kết hợp định tính - định lượng.

  4. Cơ quan hoạch định chính sách phát triển kinh tế và an ninh - quốc phòng địa phương: Ứng dụng các đề xuất về xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân trên 130 km bờ biển Quảng Ngãi, kết hợp phát triển kinh tế biển với giữ vững an ninh chủ quyền.

Câu hỏi thường gặp

  1. Ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo của thanh niên được hiểu như thế nào dưới góc độ Triết học? Theo triết học Mác - Lênin, ý thức bảo vệ chủ quyền biển đảo là một bộ phận của ý thức chính trị, phản ánh tồn tại xã hội và các quan hệ lợi ích quốc gia dân tộc. Đây là thái độ, niềm tin và ý chí của thanh niên đối với toàn vẹn lãnh thổ, thể hiện qua tinh thần sẵn sàng đấu tranh bảo vệ cương vực lãnh hải và nỗ lực phát triển kinh tế biển.

  2. Luận văn đã tiến hành khảo sát với quy mô mẫu và địa bàn cụ thể ra sao? Nghiên cứu thực hiện khảo sát trên cỡ mẫu 450 đoàn viên, thanh niên và cán bộ Đoàn cơ sở bằng phương pháp phân tầng ngẫu nhiên tại 5 địa bàn trọng điểm của tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2010 - 2016. Địa bàn bao gồm huyện đảo Lý Sơn rộng 9,97 km2, các huyện ven biển Bình Sơn, Mộ Đức, Đức Phổ và thành phố Quảng Ngãi.

  3. Truyền thống Hải đội Hoàng Sa tại đảo Lý Sơn đóng vai trò gì trong công tác giáo dục thế hệ trẻ? Hải đội Hoàng Sa và Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa (Di sản phi vật thể quốc gia từ tháng 4/2013) là bằng chứng lịch sử thiêng liêng về chủ quyền lãnh thổ. Việc kế thừa truyền thống này giúp thanh niên Quảng Ngãi nâng cao lòng tự hào dân tộc, củng cố ý chí vượt qua gian khó và quyết tâm vươn khơi bám giữ ngư trường truyền thống.

  4. Thực trạng nhận thức của thanh niên Quảng Ngãi về pháp luật biển có những điểm gì đáng lưu ý? Mặc dù 92,4% thanh niên thể hiện quyết tâm cao độ trong bảo vệ Tổ quốc, nhưng chỉ có 48,6% nắm vững các căn cứ pháp lý quốc tế như UNCLOS 1982 hay Luật Biển Việt Nam 2012. Bên cạnh đó, có tới 34,2% thanh niên từng tiếp cận các luồng tin sai lệch trên không gian mạng mà chưa có kỹ năng kiểm chứng đầy đủ.

  5. Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao hiệu quả giáo dục chủ quyền biển đảo cho thanh niên trong giai đoạn tới? Giải pháp đột phá là kết hợp đổi mới phương thức tuyên truyền trên nền tảng số với các chương trình hỗ trợ sinh kế thiết thực. Tỉnh Đoàn cần phối hợp cung cấp vốn vay ưu đãi hàng năm từ 5 đến 10 tỷ đồng cho thanh niên đóng mới tàu thuyền, tạo động lực kinh tế vững chắc để thế hệ trẻ an tâm bám biển và giữ vững chủ quyền.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về ý thức chính trị và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ thiêng liêng của Tổ quốc.
  • Công trình đánh giá thực trạng nhận thức của hơn 480.000 thanh niên tỉnh Quảng Ngãi giai đoạn 2010 - 2016, chỉ ra khoảng cách giữa tinh thần nhiệt huyết (92,4%) và mức độ am hiểu pháp lý (48,6%).
  • Luận văn ghi nhận những đóng góp thực tế nổi bật của tuổi trẻ Quảng Ngãi với hơn 3,76 tỷ đồng dành cho các công trình an sinh, nhà tránh bão và hỗ trợ ngư dân đảo Lý Sơn vươn khơi bám biển.
  • Đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính đồng bộ và khả thi cao, gắn liền trách nhiệm của Tỉnh Đoàn, các sở ban ngành và lộ trình thực hiện cụ thể từ năm 2017 đến năm 2025.
  • Nghiên cứu là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho công tác giáo dục chính trị tư tưởng, xây dựng thế trận lòng dân bảo vệ biển đảo trong tình hình mới.

Thế hệ trẻ và các nhà nghiên cứu hãy cùng lan tỏa những giá trị tri thức của luận văn, biến tình yêu quê hương đất nước thành những hành động thiết thực nhằm bảo vệ vững chắc chủ quyền biển đảo Việt Nam.