CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC VÀ GIÁO DỤC Ý THỨC BẢO VỆ CHỦ QUYỀN BIỂN, ĐẢO 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Ở nước ngoài Không chỉ Việt Nam mà rất nhiều nước trên thế giới diễn ra các vấn đề tranh chấp chủ quyền biển, đảo nói riêng và lãnh thổ nói chung. Hầu hết, các vấn đề đó chưa được nhắc tới hoặc đề cập mờ nhạt trong SGK nhưng trong thực tế nó được đề cập đến thường xuyên và bằng nhiều cách khác nhau.
Có thể lấy ví dụ một số trường hợp sau: Văn Khoa (2015) ở Hàn Quốc, chính phủ Hàn Quốc có những biện pháp đa dạng để giáo dục và tuyên truyền về vấn đề tranh chấp quần đảo Dokdo với Nhật Bản. Cả Hàn Quốc và Nhật Bản đều khẳng định chủ quyền đối với hòn đảo này như trường hợp Hoàng Sa trong quan hệ Việt Nam và Trung Quốc: Hàn Quốc lập nhóm đảo này thành xã Dokdo-ri thuộc huyện Ulleung, tỉnh Gyeongsang Bắc, còn Nhật Bản thì khẳng định đảo này thuộc thôn Okinoshima, huyện Oki, tỉnh Shimane, Nhật Bản. Cho đến nay vấn đề tranh chấp hòn đảo này vẫn là một điểm nóng trong quan hệ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc nói riêng và quan hệ ở Đông Á nói chung. Về phía Hàn Quốc, bên cạnh việc tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, từ năm 2010, vấn đề này được lồng ghép vào SGK Lịch sử từ bậc Tiếu học đến THPT.
Trong SGK THPT đề cập đến các vấn đề liên quan đến Dokdo như: “Tính bất hợp lý của việc sát nhập bất hợp pháp đảo Dokdo của Nhật Bản”, “Quá trình xâm chiếm Triều Tiên của Nhật Bản”, “Các vấn đề lãnh thổ Đông Bắc châu Á bao gồm cả Dokdo”, “Ý đồ tranh chấp hóa quốc tế của Nhật Bản”, “Phương án bảo vệ Dokdo”… Bên cạnh đó, nội dung liên quan đến Dokdo cũng được lồng ghép vào các môn học như Xã hội, Đạo đức của bậc Tiểu học; Xã hội và luật pháp, Địa lý thế 5 giới, Lịch sử Đông Á ở bậc THPT. Những vấn đề liên quan đến Dokdo được hỗ trợ cho giáo viên thông qua một cuốn tài liệu riêng biệt do các giáo sư đầu ngành soạn thảo. Thông qua đó, giáo viên tiến hành các bài học liên quan đến Dokdo trong giờ học chính khóa. Ngoài ra, các nội dung kiến thức liên quan đến Dokdo cũng được thể hiện trong những giờ học chính khóa cho HS tùy vào điều kiện của từng trường.
Ví dụ như trường cấp I Poongyang, thành phố Namyangjui, tỉnh Kyongky đã định ra “Ngày Dokdo” (25/10/2010) và thực hiện một tiết học đặc biệt liên quan đến vấn đề này. HS có thể tham gia theo các hình thức khác nhau, phong phú, đa dạng nhưng đơn giản như: hát bài ca chúc mừng ngày Dokdo, hay tái hiện về Dokdo thông qua các câu chuyện của những nhân chứng lịch sử được mời đến giao lưu, kể chuyện và trao bằng khen cho những người đã nỗ lực bảo vệ Dokdo… Nhằm cung cấp tư liệu cho việc tuyền truyền về Dokdo nói chung và giáo dục chủ quyền nói riêng, Chính phủ Hàn Quốc đã cho tái xuất bản sách về lịch sử Dokdo. Cuốn sách này có tựa đề “Giới thiệu về quần đảo Dokdo” được Bộ Ngoại giao Hàn Quốc xuất bản lần đầu tiên năm 1955 mô tả chi tiết về quá trình đấu tranh ngoại giao giữa chính phủ Hàn Quốc và Nhật Bản đối với chủ quyền hòn đảo kể từ những năm 1950. Cuốn sách cũng trình bày những dấu ấn lịch sử về hòn đảo và việc Nhật Bản chiếm cứ hòn đảo trong thời kỳ Hàn Quốc bị biến thành thuộc địa của Nhật Bản.
Đây là biện pháp quan trọng trong việc hỗ trợ giáo dục về chủ quyền của Hàn Quốc đối với Dokdo/Takeshima. Tiếp đó, ngày 26/2/2013, Bộ Giáo dục Hàn Quốc yêu cầu HS phổ thông phải học khoảng 10 giờ/năm về nhóm đảo Dokdo. Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục Hàn Quốc, HS cả nước lần đầu tiên sẽ được học về các vấn đề liên quan Dokdo/Takeshima, như lịch sử hình thành và phát triển, thông tin về các cuộc xung đột với láng giềng, tầm quan trọng của việc bảo vệ quần đảo… Chương trình học bắt buộc về biển, đảo này được áp dụng từ học kỳ mùa xuân năm 2013. Theo phương châm của Bộ Giáo dục, “Chúng tôi quyết định bắt buộc tất cả các trường dạy học sinh về lịch sử Dokdo.
Chúng tôi cũng tăng cường tổ chức triển lãm 6 về Dokdo tại trường học và xuất bản sách hướng dẫn cho giáo viên để họ dạy HS về vấn đề này”. Sau đó hai ngày, ngày 28/2/2013, Bộ Giáo dục Hàn Quốc quyết định thành lập trường Dokdo và thực hiện các chương trình giới thiệu về lịch sử và văn hóa Dokdo cho khoảng 3.000 người mỗi năm. Thái An (2015) ngày 11/3/2013, Bộ Giáo dục Hàn Quốc đã chỉ đạo cho 60 trường học trong toàn quốc từ tiểu học đến phổ thông phụ trách các hoạt động liên quan đến năm Dokdo – năm 2013. Theo đó, mỗi trường nói trên sẽ lập câu lạc bộ để HS tìm hiểu lịch sử và nền tảng văn hóa của nhóm đảo tranh chấp, đồng thời khuyến khích các viện nghiên cứu quốc tế chỉ dùng tên nhóm đảo này theo cách gọi của Hàn Quốc (Dokdo), thay vì theo cách gọi của Nhật (Takeshima).
Bên cạnh đó, các vấn đề liên quan Dokdo được đăng tải trên website: http://www.kr của Hội liên hiệp giáo viên Hàn Quốc, qua đó vừa cung cấp cho các giáo viên những nội dung liên quan đến Dokdo, vừa là một diễn đàn cho các giáo viên trao đổi kinh nghiệm trong các giờ dạy liên quan đến Dokdo. Ngược lại, ở Nhật Bản, hàng năm, người dân Nhật Bản cũng tổ chức ngày “Ngày Takeshima” vào ngày 22/2 để khẳng định việc Nhật Bản xác lập chủ quyền đối với đảo này vào năm 1905. Trần Việt Thái (2016) để đối phó với một Trung Quốc ngày càng trỗi dậy mạnh mẽ, thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã tích cực triển khai nhiều chính sách an ninh mới nhằm tăng cường khả năng phòng thủ, bảo vệ chủ quyền biển, đảo. … Liên quan tới xử lý tranh chấp đối với quần đảo Senkaku/ Điếu Ngư, Trung Quốc vẫn áp dụng biện pháp cứng rắn đồng thời tiếp tục khẳng định nguyên tắc “ quyết không hy sinh lợi ích cốt lõi quốc gia, kiên quyết bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và quyền lợi biển”.
Nhật Bản cũng thể hiện thái độ kiên quyết và cứng rắn, không nhượng bộ trong vấn đề tranh chấp lãnh thổ ở Senkaku/ Điếu Ngư, đồng thời khẳng định công khai không đàm phán, không thừa nhận có tranh chấp… Như Tâm (2016) ở Inđônêsia thì cho tới nay, Jakarta vẫn không thừa nhận bản đồ “ đường lưỡi bò” của Trung Quốc, vì bản đồ này bao gồm cả một phần vùng biển phía Nam quần đảo Natuna. Bắc Kinh thì vẫn khẳng định là các tàu cá Trung 7 Quốc hoạt động ở “ ngư trường truyền thống của Trung Quốc ” và cho rằng hai nước có chủ quyền “ chồng lấn” tại vùng biển chung quanh Natuna. Tổng thống Joko Widodo đã đến thăm quần đảo Natuna và đã chủ trì một cuộc họp của nội các trên một chiến hạm đậu ngoài khơi quần đảo này, nhằm khẳng định với Trung Quốc rằng đây là vùng biển này thuộc chủ quyền Indonesia, không có gì để thương lượng. TTXVN (2016) ở Philippines thì các nhà hoạt động Philippines hôm 11-7 biểu tình bên ngoài lãnh sự quán Trung Quốc ở TP Makati (vùng đô thị Manila), đòi Bắc Kinh rút khỏi lãnh thổ của mình và các nước khác "Chúng tôi kêu gọi anh em Đông Nam Á hưởng ứng ‘Chexit’ (China exit, tức Trung Quốc rời đi), không chỉ yêu cầu Trung Quốc tôn trọng lãnh thổ Philippines mà phải tôn trọng lãnh thổ của các nước khác.
Trung Quốc nên ngừng bắt nạt láng giềng” – ông Mong Palatino, lãnh đạo cuộc biểu tình nói. Theo báo Manila Times, ông Palatino nói nhiều nhóm khác nhau sẽ tiếp tục biểu tình khắp Philippines cho đến khi Trung Quốc rút khỏi vùng biển của Philippines. Thông cáo báo chí của Tòa Trọng tài Biển Đông về vụ kiện giữa Philippines và Trung Quốc, ban hành tại La Hay (The Hague, Hà Lan) ngày 12.2016 … “Tòa Trọng tài Thường trực tuyên bố Trung Quốc không có cơ sở pháp lý để đòi quyền lịch sử với các nguồn tài nguyên bên trong "đường lưỡi bò …” Trong một phản ứng đầu tiên được đưa ra sau khi Tòa Trọng tài Thường trực tuyên bố Trung Quốc không có cơ sở pháp lý để đòi quyền lịch sử với các nguồn tài nguyên bên trong "đường lưỡi bò", Chính phủ Philippines cho biết, sẽ tôn trọng phán quyết của Tòa. Theo đó, Chính phủ Philippines “khẳng định cam kết mạnh mẽ tôn trọng phán quyết được xem là cột mốc quan trọng này, coi đây là một trong những đóng góp thiết thực giải quyết tranh chấp đang diễn ra ở Biển Đông”.
Như Tâm (2016) Reuters dẫn thông báo từ Tòa Trọng tài Thường trực (PCA) ở The Hague, Hà Lan, cho biết Trung Quốc không có cơ sở pháp lý để đòi quyền lịch sử với các nguồn tài nguyên bên trong "đường lưỡi bò". Tuyên bố đòi quyền lịch sử dựa trên "đường lưỡi bò" của Trung Quốc đi ngược lại với Công ước của 8 Liên Hợp Quốc. Tòa trọng tài thuộc PCA cũng kết luận không có thực thể nào ở quần đảo Trường Sa có thể mang lại vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) cho Trung Quốc. Theo tòa trọng tài, Trung Quốc đã gây ra những thiệt hại không thể khắc phục đối với hệ san hô ở quần đảo Trường Sa.
Những biện pháp giáo dục chủ quyền biển, đảo và những hoạt động nhằm bảo vệ chủ quyền biển, đảo của các nước là những kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam khi tiến hành giáo dục cho HS các vấn đề liên quan đến biển, đảo nói chung và Hoàng Sa, Trường Sa nói riêng. Ở trong nước Đậu thị Hải Vân (2012) Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc, Viện Việt Nam và khoa học phát triển cho rằng: Chủ quyền của Việt Nam ở Hoàng Sa và Trường Sa là trang sử bi hùng được viết bằng máu xương của các thế hệ người Việt Nam. Tư liệu về quá trình xác lập và thực thi chủ quyền của chúng ta ở Trường Sa và Hoàng Sa là hết sức phong phú, chuẩn xác, ở cả trong nước và ngoài nước. Thế mà có cả một thời gian dài vấn đề hiển nhiên và trọng đại này lại bị coi là “nhạy cảm”, để rồi lịch sử của một đất nước lại không có lấy một dòng nào về chủ quyền biển, đảo.
Theo chúng tôi, hiện nay nên đưa nội dung về chủ quyền trên biển Đông của nước ta vào giảng dạy trong chương trình giáo dục hiện hành.