CHƯƠNG 1 GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG, QUẢN LÝ GIÁO DỤC KỸ NĂNG SỐNG THÔNG QUA CÁC MÔN HỌC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Giáo dục kỹ năng sống 1.Kỹ năng sống Có nhiều quan niệm về KNS và mỗi quan niệm lại được diễn đạt theo những cách khác nhau. Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO), KNS là khả năng để có hành vi tương ứng và tích cực, giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày. Theo Quỹ nhi đồng Liên hiệp quốc (UNICEF), KNS là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới.
Cách tiếp cận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kỹ năng. Theo Tổ chức văn hóa, khoa học và giáo dục Liên hợp quốc (UNESCO), KNS gắn với bốn trụ cột của giáo dục, đó là: Học để biết (Learning to know) gồm các kỹ năng tư duy như: tư duy phê phán, tư duy sáng tạo; Học để làm (Learning to do) gồm các kỹ năng thực hiện công việc như: kỹ năng tự đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm; Học để sống với người khác (Learning to live together) gồm các kỹ năng xã hội như: kỹ năng giao tiếp, kỹ năng thương lượng, tự khẳng định; Học để tồn tại (Learning to be) gồm các kỹ năng cá nhân như: ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin,… Theo từ điển tiếng Việt: “Kỹ năng là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn” [9, tr 843], “Sống còn là tồn tại và phát triển” [9, tr 756]. Trong tài liệu hướng dẫn GV về giáo dục KNS trong môn Sinh học của Bộ Giáo dục và Đào tạo “Kỹ năng sống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với những người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống” [2, tr 8]. Trên cở sở tiếp thu thành tựu nghiên cứu của các nhà khoa học về khái niệm KNS ta có thể nói: “Kỹ năng sống là khả năng ứng dụng tri thức khoa học vào thực tiễn để con người tồn tại và phát triển”.
Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Theo từ điển tiếng Việt: “Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [10, tr510]. “Giáo dục phổ thông là ngành giáo dục dạy những kiến thức cơ sở cho học sinh” [10, tr 510]. Vậy, giáo dục KNS cho HS là ngành giáo dục dạy những kiến thức về KNS đáp ứng yêu cầu hình thành nhân cách con người phát triển một cách toàn diện phù hợp với thời đại. Trong giáo trình “Hiệu trưởng trường trung học với vấn đề giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống và giao tiếp ứng xử trong quản lý”, khái niệm giáo dục KNS được định nghĩa là: “Giáo dục kỹ năng sống là giáo dục cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, xây dựng những hành vi lành mạnh, thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực dựa trên nền tảng các giá trị sống, nghĩa là người học không chỉ hướng đến sự hiểu biết mà còn phải làm được những điều mình hiểu, biết ứng xử linh hoạt trong mọi hoàn cảnh, công việc nhằm làm cho cuộc sống bản thân và cộng đồng ngày càng tốt đẹp hơn.
Giáo dục KNS có nhiệm vụ trọng tâm là đảm bảo cho mọi người có được sự tự do trong tư duy, phán xét cảm nhận, sáng tạo để phát triển tài năng của mình và kiểm soát được cuộc sống của mình càng nhiều càng tốt” [3, tr.TS Nguyễn Thanh Bình: “Giáo dục kỹ năng sống là hình thành cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, là xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên cơ sở giúp người học có cả kiến thức, giá trị, thái độ và các kỹ năng thích hợp” [1, tr. Trên cở sở kế thừa kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học về quan niệm giáo dục KNS, vận dụng trong giáo dục KNS cho một đối tượng cụ thể là HS trung học phổ thông, có thể cho rằng: “Giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trung học phổ thông là quá trình tác động của nhà giáo dục tới học sinh nhằm hình thành ở họ cách sống tích cực trong xã hội hiện đại, xây dựng những hành vi lành mạnh và thay đổi những hành vi, thói quen tiêu cực trên cơ sở giúp người học có cả kiến thức, giá trị, thái độ và các kỹ năng thích hợp”. Nội dung giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THPT Trong bộ sách giáo khoa “Giáo dục kỹ năng sống”, các môn học: Địa lý, Giáo dục công dân, Văn học,. của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã gợi ý nội dung giáo dục KNS cho HS trong các nhà trường phổ thông bao gồm 21 kỹ năng sống cơ bản.
Trong tài liệu tập huấn “Hiệu trưởng trường trung học với vấn đề giáo dục giá trị sống, KNS và giao tiếp ứng xử trong quản lý” đã phân tích những KNS cơ bản trong giáo dục cho HS được phân thành ba nhóm kỹ năng sau: * Nhóm kỹ năng nhận thức * Nhóm kỹ năng xã hội - Nhận thức bản thân - Kỹ năng giao tiếp hiệu quả - Xây dựng kế hoạch - Kỹ năng đồng cảm - Xác định điểm mạnh, điểm yếu của bản thân - Kỹ năng quan sát - Khắc phục khó khăn - Kỹ năng kiên định - Tư duy tích cực và tư duy sáng tạo,. - Kỹ năng thuyết phục và gây * Nhóm kỹ năng quản lý bản thân ảnh hưởng - Nhận thức bản thân - Kỹ năng làm việc nhóm - Xác định điểm mạnh, điểm yếu của bản thân - Kỹ năng lãnh đạo - Khắc phục khó khăn để đạt mục tiêu. … - Tư duy tích cực và tư duy sáng tạo … Học sinh THPT cần được giáo dục để tu dưỡng phẩm chất đạo đức, các tính cách cụ thể đối với bản thân, biểu hiện như lối sống trung thực, giản dị, tiết kiệm, khoan dung, tự lập, đoàn kết, tương trợ lẫn nhau,…Trong công việc cần có thái độ siêng năng, chăm chỉ, tôn trọng kỷ luật, năng động, sáng tạo,…Biết yêu môi trường thiên nhiên, có ý thức bảo vệ môi trường. Biết yêu quê hương đất nước, tích cực tham gia các hoạt động tập thể, hoạt động xã hội, tôn trọng, học hỏi và tiếp thu các giá trị tốt đẹp của cuộc sống,… Học sinh trong nhà trường được giáo dục có đạo đức tốt các em sẽ biết phân biệt đúng, sai, có thái độ sống khoan dung, độ lượng, biết cách giao tiếp ứng xử, các hành động của các em thấu tình đạt lý, đạt tới giá trị nhân văn cao nhất, như thế sẽ không còn tình trạng bạo lực học đường.
Đó cũng là những kỹ năng kiềm chế cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng kiên định,… 6 skkn Mỗi nhà trường đều thực hiện giáo dục đầy đủ, có hiệu quả những kỹ năng ở ba nhóm: Nhóm KN nhận thức; nhóm KN quản lý bản thân; nhóm KN xã hội thì chắc chắn các em có quan niệm sống đúng đắn, biết phát triển bản thân, có thái độ tích cực, đời sống tâm lý hài hòa, biết xây dựng gia đình và cộng đồng phát triển lành mạnh, bền vững. Quản lý giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THPT 1. Quản lý giáo dục kỹ năng sống - Về thuật ngữ “quản lý giáo dục” cũng có nhiều quan niệm khác nhau. Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quan là hoạt động điều hành, phối hợp các lực lượng xã hội nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu phát triển xã hội.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã viết: “Quản lý giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt tới kết quả mong muốn bằng cách hiệu quả nhất” [4, tr. Sự thực, thuật ngữ này có nhiều cấp độ. Ít nhất có hai cấp độ chủ yếu là cấp vĩ mô và cấp vi mô. Việc phân chia quản lý vĩ mô và quản lý vi mô chỉ là tương đối.
+ Đối với cấp vĩ mô: Quản lý giáo dục được hiểu là những tác động tự giác (có ý thức, có mục đích, có kế hoạch, có hệ thống, hợp quy luật) của chủ thể quản lý đến tất cả các mắt xích của hệ thống (từ cấp cao nhất đến các cơ sở giáo dục và nhà trường) nhằm thực hiện có chất lượng và hiệu quả mục tiêu phát triển giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu của xã hội. + Đối với cấp vi mô: Trong phạm vi nhà trường, hoạt động quản lý bao gồm nhiều loại, như quản lý các hoạt động giáo dục: hoạt động dạy học, hoạt động giáo dục (theo nghĩa hẹp), hoạt động xã hội, hoạt động văn thể, hoạt động lao động, hoạt động ngoại khóa, hoạt động giáo dục hướng nghiệp… ; quản lý các đối tượng khác nhau: quản lý GV, HS, quản lý tài chính, quản lý cơ sở vật chất… quản lý (thực ra là tác động đến) nhiều khách thể khác nhau: quản lý thực hiện xã hội hóa giáo dục, điều tiết và điều chỉnh ảnh hưởng từ bên ngoài nhà trường, tham mưu với phụ huynh học sinh, … Trên bình diện vi mô, quản lý giáo dục trong phạm vi nhà trường có thể xem là đồng nghĩa với quản lý nhà trường. Cho nên, một cách khác, ta hiểu: 7 skkn “Quản lý trường học là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục, để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh” [7, tr. * Quản lý giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THPT Trên cơ sở các khái niệm KNS, giáo dục KNS, quản lý và quản lý giáo dục, quản lý giáo dục KNS cho học sinh THPT là: “Quản lý giáo dục KNS cho học sinh THPT là hoạt động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể quản lý giáo dục trong nhà trường, nhằm tổ chức, điều khiển quá trình giáo dục kỹ năng sống diễn ra theo một chương trình, kế hoạch thống nhất, phù hợp với tính chất, đặc điểm của nhà trường trung học phổ thông, mục tiêu, nhiệm vụ giáo dục KNS đã đề ra”.