Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TRÒ CHƠI HỌC TẬP ĐỂ GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC 1. Trò chơi học tập 1. Khái niệm, phân loại trò chơi học tập “Về khái niệm, trò chơi học tập là loại trò chơi chứa đựng các yếu tố dạy học, và có nguồn gốc trong nền giáo dục dân gian.
Nó thuộc nhóm trò chơi có luật, do người lớn nghĩ ra cho trẻ chơi và dùng nó vào mục đích giáo dục và dạy học, hướng tới việc phát triển hoạt động trí tuệ cho trẻ. Có nhiều quan niệm khác nhau về trò chơi học tập. Trong lí luận dạy học, tất cả các trò chơi có nội dung gắn với nội dung học tập, nó được sử dụng như một phương pháp, hình thức tổ chức và luyện tập cho học sinh, không tính đến nội dung và tính chất của trò chơi đều gọi là trò chơi học tập. Trò chơi là hình thức tổ chức hoạt động mà học sinh đều thích thú, nếu biết lồng ghép và đưa những nội dung dạy học vào trò chơi thì trò chơi sẽ là một hoạt động có tác dụng giáo dục tích cực.
Trò chơi giúp tạo hứng thú, thu hút học sinh vào bài học, học mà chơi – chơi mà học, giảm căng thẳng giúp học sinh lĩnh hội bài giảng tốt hơn. [5] Về phân loại, những hình thái cơ bản của chơi xét theo bản chất tâm sinh lí của nó (chơi đơn độc, chơi song song, chơi hội, chơi hợp tác, chơi chức năng, chơi kiến tạo, chơi tự do, chơi có nghi thức, chơi sao chép lại mẫu, chơi có liên hệ, chơi sáng tạo v.) gợi ra rằng cần phân loại trò chơi dạy học theo các cấu trúc hay chức năng tâm sinh lí của người tham gia trò chơi, đồng thời cũng chính là đối tượng của dạy học. [5] Những chức năng tâm sinh lí chủ yếu của con người xét đến cùng, từ bé cho đến lớn và qua suốt cuộc đời, được thể hiện trong mọi hoạt động, quan hệ, công việc và những lĩnh vực sinh hoạt khác nhau của cá nhân, là nhận thức, biểu cảm hay thái độ và vận động. Ba chức năng này cũng là những lĩnh vực phát triển hay những mục tiêu giáo dục, rèn luyện của học sinh trong quá trình dạy học.
Như vậy, căn cứ vào chức năng, trò chơi dạy học có 3 nhóm sau:” “Nhóm 1: Trò chơi phát triển nhận thức Đó là loại trò chơi đòi hỏi người tham gia phải sử dụng các chức năng nhận thức, nỗ lực hoạt động nhận thức, thực hiện các hành vi và hành động nhận thức để tiến hành các nhiệm vụ chơi, hoàn thành các luật và quy tắc chơi, tuân thủ những yêu cầu và mục đích chơi, nhờ vậy mà cải thiện và phát 11 triển được khả năng nhận thức, quá trình và kết quả nhận thức của mình. Trò chơi phát triển nhận thức lại được phân thành một số nhóm nhỏ: + Các trò chơi phát triển cảm giác và tri giác + Các trò chơi phát triển và rèn luyện trí nhớ + Các trò chơi phát triển tưởng tượng và tư duy Nhóm 2: Trò chơi phát triển giá trị Đó là những trò chơi có nội dụng văn hoá, xã hội, trong đó các quan hệ chơi phóng tác, lí tưởng hoá các quan hệ đạo đức, thẩm mĩ, kinh tế, gia đình, xã hội, chính trị, pháp luật, quân sự. hiện thực và các quy luật hay quy tắc chơi được định hướng vào việc kích thích, khai thác các thái độ, tình cảm tích cực, động viên ý chí và nhu cầu xã hội, khuyến khích sự phát triển các phẩm chất cá nhân của người tham gia. Một số trò chơi đòi hỏi khả năng đánh giá sự vật hay hành vi, hành động, tính cách con người, khả năng giải đáp những tình huống khác nhau.
Nhóm thứ 3: Trò chơi phát triển vận động Các trò chơi phát triển vận động là loại trò chơi được chơi hơi khác những trò chơi vận động, nó có vi phạm rộng hơn. Trò chơi vận động trực tiếp đòi hỏi các vận động phải tuân theo luật hay quy tắc, và nội dung chơi chủ yếu là vận động. Còn trò chơi phát triển vận động vừa gồm các trò chơi vận động vừa gồm những trò chơi trí tuệ khác. [5]” Căn cứ vào cấu trúc bài học phân loại trò chơi theo các dạng: Trò chơi khởi động: Bằng các phương pháp, kĩ năng và sự chuẩn bị trước đó, giáo viên sử dụng các trò chơi để khuấy động không khí lớp học trở nên vui tươi, sôi động và thoái mái để các em có sự hứng thú bước vào tiết học.
Ngoài ra, từ những trò chơi ấy giáo viên có thể dẫn dắt vào bài mới một cách hợp lí hơn GV có thể lựa chọn, tổ chức các trò chơi vận động như “Tiếp sức đồng đội”, “Ai nhanh hơn”.) hoặc “Ô chữ bí mật” để trả lời bài cũ trước khi học bài mới…. Trò chơi khám phá: Nhằm hình thành nên kiến thức mới, loại trò chơi này giúp giáo viên và học sinh hình thành kiến thức và năng lực ở mỗi bài học. Khi sử dụng loại trò chơi này, đòi hỏi giáo viên phải cân nhắc thật kĩ sao cho khi HS chơi trò chơi để hình thành và phát triến năng lực theo yêu cầu cần đạt của các bài học (Ví dụ: GV có thể tổ chức các trò chơi như “Hái hoa”, “Ai là triệu phú”, “Nhà thông thái nhỏ tuổi”,. 12 Trò chơi luyện tập củng cố sau mỗi tiết học, bài học: Giúp cho học sinh hệ thống lại những kiến thức, kỹ năng đã học đã được học trong tiết học.
Đồng thời để giúp học sinh có những phút giây thư giãn sau những tiết học căng thẳng và mệt mỏi. GV có thể tổ chức các trò chơi như “Ai hiểu biết nhất”, “Phóng viên nhí”, “Mảnh ghép”, “Họa sĩ tài ba”, “Sắm vai”, “Trái đất xanh”,. Ngoài ra, người ta còn phân loại trò chơi theo nội dung hay chủ đề bài học (gia đình, cộng đồng địa phương, thực vật…). Trò chơi phát triển năng lực người học (trò chơi phát triển năng lực tự học và tự chủ; trò chơi phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác; trò chơi phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; trò chơi phát triển năng lực nhận thức khoa học; trò chơi phát triển năng lực tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh; trò chơi phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học) 1.
Vai trò của trò chơi học tập trong giáo dục môi trường cho học sinh tiểu học “Cùng với học, chơi là nhu cầu không thể thiếu được của HSTH. Lí luận và thực tiễn đã chứng tỏ rằng nếu biết tổ chức cho trẻ vui chơi một cách hợp lí, đúng đắn thì đều mang lại hiệu quả giáo dục. Học trong quá trình chơi là quá trình lĩnh hội tri thức, vốn sống, kinh nghiệm xã hội một cách nhẹ nhàng, tự nhiên không gò bó phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí HSTH. Học bằng chơi sẽ khơi dậy hứng thú tự nguyện, làm giảm sự căng thẳng thần kinh ở các em, giữ được sự hồn nhiên của trẻ thơ.
Trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội ở Tiểu học, việc tổ chức cho HS chơi vào bất cứ phần nào của bài học đều rất quan trọng vì các lí do: - Làm thay đổi hình thức học tập; - Làm cho không khí học tập trong lớp học được thoải mái và dễ chịu hơn; - Làm cho quá trình học tập trở thành một hình thức vui chơi hấp dẫn; - Học sinh thấy vui, nhanh nhẹn và cởi mở hơn; - Học sinh tiếp thu tự giác và tích cực hơn; - Học sinh được củng cố và hệ thống hóa kiến thức. [1] Như vậy, TCHT không chỉ là một công cụ dạy học mà còn là con đường sáng tạo xuyên suốt quá trình học tập của HS. Phương pháp tổ chức TCHT không chỉ giúp thầy truyền đạt kiến thức, đánh giá quá trình học tập của trò mà còn tạo cảm giác thoải mái, tự tin, sáng tạo,. đồng thời rèn các kĩ 13 năng tư duy, phán đoán, hợp tác,.
Từ đó hình thành những phẩm chất của con người mà xã hội hiện đại đang yêu cầu. Mục tiêu cuối cùng của vấn đề GDMT là hình thành hành vi đúng đắn. Trong khi đó, nội dung trò chơi sẽ minh họa một cách sinh động các mẫu hành vi này. Nhờ đó mà các hành vi này sẽ tạo được những biểu tượng rõ rệt ở HS, giúp các em ghi nhớ dễ dàng và lâu bền.
Nguyên nhân quan trọng gây ra hiện tượng xuống cấp MT là do những hành động và suy nghĩ trước đây của loài người. Nhiều người trong chúng ta vẫn chưa thấy được lợi ích về sự thay đổi hành vi và thói quen ứng xử với MT. Ngay cả những người hiểu được cũng không thường xuyên thực hiện ý muốn này. Việc thay đổi thái độ và hành vi của con người đòi hỏi phải có một chiến dịch tuyên truyền đồng bộ.
Trong khi đó, qua TC rất dễ làm thay đổi thái độ và hành vi về MT. Cũng như, qua TC HS được luyện tập những kĩ năng những thao tác hành vi đúng đắn về vấn đề MT, giúp các em thể hiện hành vi một cách đúng đắn và tự nhiên. Qua TC, HS có cơ hội thể nghiệm những chuẩn mực hành vi BVMT. Chính nhờ sự thể hiện này, sẽ hình thành được ở HS niềm tin về những chuẩn mực hành vi đã học, tạo ra động cơ bên trong cho những hành vi BVMT trong cuộc sống.
Đồng thời qua trò chơi, HS sẽ được rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình một cách ứng xử đúng đắn, phù hợp với MT, cũng như được hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kĩ năng nhận xét, đánh giá hành vi của người khác là phù hợp hay không phù hợp với chuẩn mực hành vi BVMT.” Chính vì vậy, việc vận dụng trò chơi để GDMT sẽ đạt được mục tiêu GDMT đề ra, đồng thời hiệu quả giáo dục sẽ được nâng cao. Xây dựng và tổ chức trò chơi học tập trong dạy học a. Cách xây dựng một trò chơi học tập [5] Bước 1. Xác định mục tiêu TCHT Bước 2.
Xác định tên của TCHT Bước 3. Xác định hình thức và các phương tiện cần để tổ chức TCHT Bước 4. Xây dựng luật chơi Bước 5. Thiết kế tiêu chí đánh giá trò chơi b.
Cách tổ chức một trò chơi học tập [5] Khi tổ chức một TCHT GV cần tiến hành theo các bước sau: Bước 1: Giới thiệu tên TC, hướng dẫn cách chơi, thời gian chơi và phổ biến luật chơi.