phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài bao gồm 3 chương: Chƣơng 1: Tổng quan và cơ sở lí luận của giáo dục KNGT cho trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai ở trường mầm non. Chƣơng 2: Cơ sở thực tiễn của giáo dục KNGT cho trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai ở trường mầm non. Chƣơng 3: Biện pháp giáo dục KNGT cho trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai và thực nghiệm sư phạm. 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ KHUYẾT TẬT TRÍ TUỆ NHẸ 5 - 6 TUỔI THÔNG QUA TỔ CHỨC TRÕ CHƠI ĐÓNG VAI 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề Từ những năm giữa thế kỉ XX, giáo dục trẻ KTTT đã thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học ở nhiều quốc gia trên thế giới. Những nghiên cứu này đều hướng tới mục đích chung là giúp cho cộng đồng nhận thức một cách đầy đủ hơn về trẻ KTTT cũng như tìm ra các biện pháp hỗ trợ nhằm mang lại cơ hội phát triển tốt nhất cho trẻ. Các tác giả đã tập trung nghiên cứu về các lĩnh vực như: ngôn ngữ, giao tiếp và biện pháp giáo dục KNGT cho trẻ KTTT, mối quan hệ giữa chơi đóng vai và giáo dục KNGT cho trẻ KTTT. Từ những công trình nghiên cứu của các tác giả trên thế giới cũng như ở Việt Nam chúng tôi tổng hợp một số hướng nghiên cứu chính sau đây: 1.
Nghiên cứu về KNGT của trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi Kĩ năng giao tiếp có vai trò rất lớn đến sự phát triển của trẻ, đây là yếu tố giúp trẻ thích nghi, phù hợp và phát triển trong xã hội, KNGT của trẻ được phát triển một cách tự nhiên và song song với các lĩnh vực phát triển khác. Hiệu quả của quá trình giao tiếp có mối quan hệ trực tiếp tới sự thành công hay thất bại của mỗi đứa trẻ [140]. Sự phát triển KNGT của trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi cũng nằm trong qui luật tự nhiên đó, tuy nhiên, có những điểm khác biệt so với các bạn đồng trang lứa, điều này xuất phát từ đặc điểm phát triển của trẻ và môi trường chăm sóc, giáo dục diễn ra xung quanh. Do đó, khi nghiên cứu về KNGT của trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi các nhóm tác giả thường tập trung những nội dung chính như: Thứ nhất, nghiên cứu về vai trò của KNGT đối với sự phát triển của trẻ KTTT: Tiêu biểu trong hướng nghiên cứu này là nhóm tác giả Karoline Gooden, Jacqui Kearns (2013) ―The Importance of Communication Skills in Young Children‖, tác giả cho rằng KNGT đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của trẻ KTTT, là phương tiện giúp trẻ khám phá thế giới xung quanh, KNGT tốt là nền tảng để trẻ bước vào cuộc sống sau này và học các kĩ năng xã hội quan trọng khác [77].
Với trẻ em KTTT lứa tuổi mầm non, KNGT là chìa khóa để trẻ tham gia một cách hiệu quả vào các hoạt động tương tác và vượt qua rào cản về mặt ngôn ngữ và giao tiếp khi tham gia vào các hoạt động ở trường học [57], [63], [77]. Để giáo dục KNGT cho trẻ KTTT, cần tạo ra 8 môi trường giao tiếp tích cực thông qua các hoạt động tương tác ở trường học cũng như tại gia đình trẻ nhằm kích thích trẻ giao tiếp, vì vậy, trong những năm đầu của giai đoạn phát triển, giáo viên và cha mẹ đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển KNGT của trẻ KTTT. Xác định được tầm quan trọng của KNGT đối với trẻ em, nhiều nghiên cứu gợi ý những kĩ năng giao tiếp cần thiết mà trẻ cần có được, tiêu biểu có thể kể đến như: Beisler, Frank, Gooden Caroline và Owen Hargie, các tác giả này đã đưa ra một số KNGT cơ bản gồm: kĩ năng hiểu và bày tỏ suy nghĩ; kĩ năng thể hiện cảm xúc và kĩ năng trao đổi thông tin [48], [77], [81]. Bên cạnh đó, Rae Pica đặc biệt chú ý tới sự vận động của cơ thể và coi đó như một cách giao tiếp, sự tích cực hoạt động tạo ra các cơ hội giải tỏa cho trẻ và hướng tới các mối quan hệ tương tác [123].
Các nghiên cứu đã nhấn mạnh tới tầm quan trọng của KNGT đối với sự phát triển của trẻ KTTT và chỉ ra những kĩ năng giao tiếp mà trẻ em nói chung và trẻ KTTT nói riêng cần đạt được trong từng giai đoạn. Thứ hai, nghiên cứu về sự phát triển KNGT của trẻ KTTT: Moshe (2009) chỉ ra rằng những năm đầu đời có vai trò quan trọng đối với sự phát triển ngôn ngữ và giao tiếp của trẻ KTTT. Những trải nghiệm đầu tiên về môi trường xung quanh có ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ và tác động trực tiếp tới sự phát triển KNGT của trẻ KTTT [141]. Tác giả Sunish đã khẳng định, KNGT của trẻ KTTT được phát triển thông qua nhiều con đường khác nhau, trong đó hoạt động chơi sẽ kích thích trẻ tích cực tương tác và sử dụng các phương tiện giao tiếp.
Thông qua các trò chơi trẻ được trải nghiệm với các vai chơi, hành động chơi, được tương tác với nhau bằng ngôn ngữ sẽ có ý nghĩa trong việc giáo dục KNGT cho trẻ KTTT [140]. Cùng quan điểm đó, một số tác giả cho rằng, giáo dục KNGT cho trẻ KTTT trong những năm đầu có ảnh hưởng tới sự phát triển các lĩnh vực khác như: Nhận thức (Hebbeler, Spiker, Bailey, Scarborough, Mallik, Simeonsson & Singer, 2007, Hebbeler, 2009) [83], [84]; Phát triển kĩ năng xã hội và cảm xúc (Hebbeler, Spiker et al, 2007; Landa, Holman, O’Neill, & Stuart, 2010) [84], [105]. Bên cạnh đó, nhóm tác giả Rahil Mahyuddin và Habibah Elias (2010) trong nghiên cứu ―The Correlation Between Communication and Social Skills among Early Schooler in Malaysia‖ cũng cho rằng sự phát triển KNGT của trẻ KTTT nhẹ có mối liên hệ chặt chẽ với các kĩ năng xã hội, khi trẻ muốn bộc lộ nhu cầu của bản thân, nói 9 lời cảm ơn, xin lỗi, biết xử lý các tình huống trong cuộc sống, biết lắng nghe và chủ động tương tác với mọi người xung quanh, đây là những nhóm kĩ năng cơ bản có tác động rất lớn đến kết quả học tập của trẻ ở trường. Do đó, nền tảng giao tiếp vững chắc sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến kĩ năng xã hội và thành tích học tập của trẻ.
Ngoài ra, nhóm tác giả cũng cho rằng những trẻ có KNGT kém thì kĩ năng xã hội cũng sẽ kém, đồng thời việc học, sử dụng ngôn ngữ và tư duy toán học cũng bị ảnh hưởng [63]. Đồng quan điểm đó nhóm tác giả Bredek Camp & Copple (1997); Hart & Risley (1995) cũng cho rằng, KNGT của trẻ có mối quan hệ mật thiết với các lĩnh vực phát triển khác như: Nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm, kĩ năng xã hội, trong đó nhóm tác giả nhấn mạnh tới vai trò của KNGT đối với việc phát triến kĩ năng xã hội của trẻ [57], [82]. Như vậy, giáo viên và cha mẹ trẻ có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển ngôn ngữ và giao tiếp ở trẻ. Nếu giáo dục KNGT cho trẻ một cách hợp lí sẽ hỗ trợ tất cả các lĩnh vực khác phát triển, trái lại nếu giáo dục KNGT cho trẻ không phù hợp sẽ kìm hãm đáng kể sự phát triển sau này của trẻ.
Thứ ba, nghiên cứu về những khó khăn và hạn chế trong giao tiếp của trẻ KTTT nhẹ. Tác giả Sunish cho rằng phần lớn trẻ KTTT gặp khó khăn khi tương tác với mọi người xung quanh, vốn từ nghèo nàn, sử dụng ngôn ngữ kém linh hoạt là những rào cản làm cho trẻ bị động trong các tình huống giao tiếp diễn ra hằng ngày. Vì vậy, để giúp trẻ KTTT hòa nhập với các bạn và tham gia có hiệu quả các hoạt động ở trường học thì KNGT là chìa khóa hỗ trợ trẻ KTTT [140]. Đồng quan điểm đó nhóm tác giả Kaiser, Hester cũng cho rằng mặc dù KNGT được xem là quan trọng đối với sự thành công trong trường học và giúp trẻ trở nên độc lập trong xã hội, song sự phát triển KNGT của trẻ KTTT có những chậm trễ hơn so với trẻ không khuyết tật, đôi khi những cơ hội để phát triển của trẻ cũng bị bỏ lỡ [98].
Bên cạnh đó, khó khăn trong giao tiếp ở trẻ KTTT cũng là nguyên nhân dẫn đến các vấn đề rối loạn hành vi của trẻ [134]. Ngoài ra, nhóm tác giả Jennifer và Mark Wolery cũng cho rằng, trẻ KTTT có nhiều hạn chế khi sử dụng các phương tiện giao tiếp để tương tác với mọi người xung quanh như sử dụng lời nói, cử chỉ, điệu bộ phù hợp với nội dung và đối tượng giao tiếp [106]. Với những khó khăn và hạn chế đó, trẻ KTTT luôn cần sự hỗ trợ từ bạn bè và mọi người xung quanh để giúp trẻ tham gia vào các hoạt động ở trường mầm non. Thứ tư, nghiên cứu những khác biệt giữa KNGT của trẻ KTTT và trẻ không 10 khuyết tật: Rosenberg, S.
cho rằng KNGT của trẻ KTTT cũng giống như tất cả trẻ em khác [99]. Một số KNGT như giao tiếp bằng mắt ―Eye Contact‖ kĩ năng chú ý ―Pay Attention‖ kĩ năng diễn đạt mạch lạc ―Speak clearly‖ và kĩ năng luân phiên ―Turn - Taking Skill‖ có sự khác biệt nhất định, mức độ ổn định khi giao tiếp không cao, trẻ thường xuyên cần sự hỗ trợ của người lớn. Bên cạnh đó, việc hiểu và sử dụng ngôn ngữ ở trẻ KTTT cũng có sự khác biệt so với trẻ không khuyết tật, diễn đạt kém mạch lạc, hay sao nhãng khi giao tiếp với mọi người xung quanh là những biểu hiện rất dễ nhận thấy ở nhóm trẻ KTTT. Vì vậy, khi thực hiện nhiệm vụ được giao trẻ cần thời gian dài hơn để hiểu và thực hiện yêu cầu của người khác [130].
Khi làm việc trực tiếp với trẻ KTTT nhẹ 5 - 6 tuổi, trẻ thường có một số khó khăn trong việc diễn đạt ngôn ngữ, dù vốn từ vựng của trẻ cũng đã phong phú hơn so với lứa tuổi trước, tuy nhiên, khi áp dụng vào các tình huống giao tiếp cụ thể lại thể hiện sự kém linh hoạt.