Giáo Dục Kỹ Năng Giao Tiếp Bằng Lời Nói Cho Trẻ 5-6 Tuổi Chậm Phát Triển Ngôn Ngữ

Khám phá phương pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ, giúp trẻ tự tin và phát triển toàn diện.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Mỹ Trinh
• Trường học: Viện Khoa Học Giáo Dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Giáo Dục
• Đề tài: Kỹ Năng Giao Tiếp Bằng Lời Nói Cho Trẻ 5-6 Tuổi Chậm Phát Triển Ngôn Ngữ
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG GIAO TIẾP BẰNG LỜI NÓI CHO TRẺ 5-6 TUỔI CHẬM PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Nghiên cứu về chậm phát triển ngôn ngữ của trẻ mầm non
• 1.3. Nghiên cứu về kỹ năng giao tiếp của trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.4. Nghiên cứu về giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.5. Một số khái niệm công cụ
• 1.6. Chậm phát triển ngôn ngữ. Kỹ năng giao tiếp bằng lời nói
• 1.7. Giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.8. Lí luận về kỹ năng giao tiếp bằng lời nói của trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.9. Đặc điểm của trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.10. Đặc điểm kỹ năng giao tiếp bằng lời nói của trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.11. Lí luận về giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.12. Một số quan điểm tiếp cận giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ. Ý nghĩa của việc giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.13. Nguyên tắc giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.14. Mục tiêu, nội dung giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.15. Phương pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ. Tổ chức thực hiện giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ thông qua xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục cá nhân
• 1.16. Vấn đề giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ trong chương trình giáo dục mầm non
• 1.17. Các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 1.17.1. Yếu tố khách quan
• 1.17.2. Yếu tố chủ quan
• 1.18. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KỸ NĂNG GIAO TIẾP VÀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI CHẬM PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ
• 2.1. Những vấn đề chung về khảo sát thực trạng
• 2.2. Mục đích khảo sát. Nội dung khảo sát
• 2.3. Phương pháp và công cụ khảo sát
• 2.4. Thời gian, khách thể và địa bàn khảo sát. Quá trình khảo sát cách thu thập số liệu khảo sát
• 2.5. Kết quả khảo sát thực trạng. Kỹ năng giao tiếp bằng lời nói của trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 2.6. Thực trạng giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 2.7. Đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến kỹ năng giao tiếp bằng lời nói của trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ. Đánh giá chung về thực trạng
• 2.8. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KỸ NĂNG GIAO TIẾP BẰNG LỜI NÓI CHO TRẺ 5-6 TUỔI CHẬM PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ
• 3.1. Nguyên tắc xây dựng các biện pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 3.1.1. Đảm bảo tính mục đích
• 3.1.2. Đảm bảo tính phát triển
• 3.1.3. Đảm bảo tính cá biệt hóa
• 3.1.4. Đảm bảo tính tích cực, tự giác của trẻ
• 3.2. Biện pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ
• 3.2.1. Nhóm biện pháp 1: Thiết kế môi trường giao tiếp, kích thích nhu cầu và tạo cơ hội cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ trải nghiệm giao tiếp bằng lời nói
• 3.2.2. Nhóm biện pháp 2: Thực hành, rèn luyện kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ
• 3.2.3. Nhóm biện pháp 3: Hỗ trợ cá nhân trẻ chậm phát triển ngôn ngữ tăng cường chất lượng lời nói
• 3.2.4. Nhóm biện pháp 4: Bồi dưỡng nâng cao năng lực cho giáo viên mầm non
• 3.3. Mối quan hệ giữa các biện pháp. Thực nghiệm sư phạm - nghiên cứu 2 trường hợp. Tổ chức thực nghiệm
• 3.4. Nghiên cứu điển hình và kết quả nghiên cứu. Một số ý kiến bình luận về 2 trường hợp nghiên cứu
• 3.5. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC TRÌNH BÀY LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 2. DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5 6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ

Kỹ năng giao tiếp bằng lời nói là một trong những yếu tố quan trọng giúp trẻ em phát triển toàn diện. Đối với trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ, việc giáo dục kỹ năng này càng trở nên cần thiết. Nghiên cứu cho thấy rằng trẻ em chậm phát triển ngôn ngữ thường gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý tưởng và cảm xúc của mình. Điều này có thể ảnh hưởng đến sự tự tin và khả năng hòa nhập xã hội của trẻ.

1.1. Khái niệm về chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ em

Chậm phát triển ngôn ngữ là tình trạng trẻ em không đạt được các mốc phát triển ngôn ngữ theo độ tuổi. Theo nghiên cứu, khoảng 10% trẻ em trên thế giới gặp phải vấn đề này. Việc nhận diện sớm và can thiệp kịp thời là rất quan trọng để giúp trẻ phát triển ngôn ngữ tốt hơn.

1.2. Tầm quan trọng của kỹ năng giao tiếp trong phát triển ngôn ngữ

Kỹ năng giao tiếp không chỉ giúp trẻ thể hiện bản thân mà còn là nền tảng cho sự phát triển tâm lý và xã hội. Trẻ em chậm phát triển ngôn ngữ cần được hỗ trợ để cải thiện khả năng giao tiếp, từ đó giúp trẻ hòa nhập tốt hơn với bạn bè và môi trường xung quanh.

II. Những thách thức trong việc giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ

Giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ gặp nhiều thách thức. Trẻ thường không có động lực để giao tiếp, và môi trường xung quanh có thể không đủ hỗ trợ. Điều này dẫn đến việc trẻ không phát triển được các kỹ năng cần thiết để giao tiếp hiệu quả.

2.1. Thiếu động lực giao tiếp ở trẻ chậm phát triển

Trẻ em chậm phát triển ngôn ngữ thường thiếu tự tin khi giao tiếp. Điều này có thể do trẻ cảm thấy khó khăn trong việc diễn đạt ý tưởng hoặc sợ bị chê cười. Việc tạo ra môi trường giao tiếp tích cực là rất quan trọng để khuyến khích trẻ.

2.2. Môi trường giáo dục không hỗ trợ

Nhiều trường học chưa có đủ nguồn lực và phương pháp giáo dục phù hợp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ. Điều này dẫn đến việc trẻ không nhận được sự hỗ trợ cần thiết để phát triển kỹ năng giao tiếp của mình.

III. Phương pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ 5 6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ

Để giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ, cần áp dụng các phương pháp phù hợp. Các phương pháp này không chỉ giúp trẻ cải thiện khả năng giao tiếp mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực.

3.1. Thiết kế môi trường giao tiếp tích cực

Môi trường giao tiếp tích cực giúp trẻ cảm thấy thoải mái và tự tin hơn khi giao tiếp. Việc sử dụng các trò chơi và hoạt động tương tác có thể kích thích nhu cầu giao tiếp của trẻ.

3.2. Thực hành giao tiếp qua trò chơi

Trò chơi là một phương pháp hiệu quả để trẻ thực hành kỹ năng giao tiếp. Các hoạt động như đóng vai, kể chuyện giúp trẻ phát triển khả năng diễn đạt và tương tác với người khác.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về giáo dục kỹ năng giao tiếp

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các phương pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ mang lại kết quả tích cực. Trẻ em không chỉ cải thiện khả năng giao tiếp mà còn tăng cường sự tự tin và khả năng hòa nhập xã hội.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu điển hình

Nhiều nghiên cứu điển hình cho thấy trẻ em chậm phát triển ngôn ngữ có thể cải thiện kỹ năng giao tiếp thông qua các phương pháp giáo dục phù hợp. Các trường hợp thành công đã chứng minh rằng can thiệp sớm là rất quan trọng.

4.2. Ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển xã hội của trẻ

Việc cải thiện kỹ năng giao tiếp không chỉ giúp trẻ hòa nhập tốt hơn mà còn tạo điều kiện cho trẻ phát triển các mối quan hệ xã hội tích cực. Điều này có tác động lớn đến sự phát triển tâm lý và nhân cách của trẻ.

V. Kết luận và hướng đi tương lai trong giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ

Giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường để tạo ra môi trường hỗ trợ tốt nhất cho trẻ.

5.1. Tầm quan trọng của sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường

Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường là yếu tố quyết định trong việc giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ. Cha mẹ cần tham gia tích cực vào quá trình học tập của trẻ để tạo ra sự hỗ trợ đồng bộ.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ chậm phát triển ngôn ngữ. Việc áp dụng công nghệ và các phương pháp mới sẽ giúp nâng cao hiệu quả giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Quỳnh Anh với đề tài "Giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ", được hoàn thành tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam năm 2020 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Thị Mỹ Trinh. Công trình thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Giáo dục, mã số 9.02 (9.14.01.02 theo danh mục chuyên ngành đào tạo tiến sĩ hiện hành).

Về tính cấp thiết, giao tiếp giữ vai trò nền tảng trong sự hình thành tâm lý, nhân cách và xã hội hóa của trẻ em. Đối với trẻ chậm phát triển ngôn ngữ (CPTNN), khó khăn trong việc tiếp nhận và biểu đạt ngôn ngữ bằng lời nói, hiểu ngôn ngữ cử chỉ và nét mặt thường kéo theo các vấn đề về hành vi, cảm xúc, làm suy giảm nhận thức. Đặc biệt, ở giai đoạn 5-6 tuổi, tình trạng này tác động trực tiếp đến sự sẵn sàng bước vào lớp 1. Văn bản chỉ ra rằng trẻ CPTNN có tỷ lệ khoảng 5-10% trong độ tuổi mầm non (dẫn số liệu từ Đại học Chăm sóc y tế Michigan và các nước như Mỹ, Canada, Anh). Trong khi các nghiên cứu quốc tế đã đề xuất nhiều giải pháp cải thiện ngôn ngữ mạch lạc, vốn từ và ngữ pháp, thì tại Việt Nam, kỹ năng giao tiếp (KNGT) bằng lời nói của nhóm trẻ 5-6 tuổi CPTNN chưa được nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống từ khâu sàng lọc, đánh giá bằng công cụ cụ thể cho đến việc thiết kế các biện pháp can thiệp sư phạm phù hợp với bối cảnh kinh tế, xã hội và văn hóa thực tiễn.

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng KNGT bằng lời nói, đề xuất các biện pháp giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN nhằm góp phần giúp trẻ đạt chuẩn phát triển của độ tuổi.

Giả thuyết khoa học: Nếu đề xuất và thực hiện được các biện pháp giáo dục phù hợp theo hướng xây dựng môi trường giao tiếp kích thích nhu cầu, tạo cơ hội cho trẻ CPTNN trải nghiệm giao tiếp bằng lời nói, rèn luyện kỹ năng nghe hiểu, kỹ năng biểu đạt bằng ngôn ngữ nói và rèn luyện từng KNGT bằng lời nói trong pha giao tiếp, đồng thời phối hợp chặt chẽ với gia đình thì sẽ phát triển được KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN ở trường mầm non.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Xác định cơ sở lí luận về giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN.
2. Nghiên cứu thực trạng KNGT bằng lời nói và giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN.
3. Đề xuất và thực nghiệm sư phạm các biện pháp giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN.

Khách thể nghiên cứu: Quá trình giáo dục KNGT cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN ở trường mầm non.

Đối tượng nghiên cứu: Mối quan hệ giữa mức độ phát triển KNGT bằng lời nói của trẻ CPTNN với các biện pháp giáo dục KNGT được sử dụng cho trẻ CPTNN.

Phạm vi nghiên cứu:

• Nội dung: Tập trung vào giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN không kèm theo các tật khiếm thính, khiếm thị, tự kỷ, khuyết tật trí tuệ hay khuyết tật vận động; chấp nhận các đặc điểm phát âm theo phương ngữ Nghệ Tĩnh (không phân biệt thanh ngã và thanh nặng).
• Quy mô khảo sát: Sàng lọc trên 360 trẻ 5-6 tuổi, chọn ra 34 trẻ có biểu hiện CPTNN; điều tra 24 giáo viên và 34 cha mẹ trẻ tại 4 trường mầm non trên địa bàn thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An.
• Quy mô thực nghiệm: Nghiên cứu điển hình trên 02 trường hợp trẻ 5-6 tuổi CPTNN (K.L và T.Đ) tại trường mầm non ở thành phố Vinh trong thời gian 4 tháng.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Về vấn đề chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ mầm non, luận án hệ thống hóa các định nghĩa quốc tế: Whitehurst và Fischel (1994) xác định chậm trễ ngôn ngữ xảy ra khi trẻ phát triển chậm hơn các mốc điển hình của bạn cùng tuổi; phân loại bệnh quốc tế ICD-10 của WHO (1992) xem trẻ CPTNN là trẻ chậm từ 2 độ lệch chuẩn (SD) trở lên so với mức trung bình độ tuổi về kỹ năng nói; cẩm nang chẩn đoán DSM-V (2012) bổ sung tiêu chí ảnh hưởng của độ lệch chuẩn đến chức năng xã hội và học tập. Các biểu hiện cụ thể được tổng kết qua công trình của Lowry (Trung tâm Writer và Hanen), Anderson (2006), và Trung tâm Thính học, Lời nói, Ngôn ngữ Hoa Kỳ (2006). Về nguyên nhân, các nghiên cứu của Capone và McGregor (2004), Roberts và Price (2003), Leung và Kao (1999), Punner (1990), Rae Pica (1999) chỉ ra các yếu tố di truyền (khoảng 30% trẻ CPTNN có bố mẹ từng chậm nói), tổn thương não do thiếu oxy cục bộ (HIE), hoặc thiếu hụt mật độ chất xám và chất trắng ở bán cầu não trái (Gina Conti-Ramsden và Kevin Durkin, 2012).

Về công cụ đánh giá, các tác giả quốc tế phát triển nhiều bộ công cụ chuẩn hóa như thang đo BAS3 (British Ability Scales Third Edition của Elliot), BPVSIII (British Picture Vocabulary Scale Third Edition của Dunn), và ERB (Early Repetition Battery của Seeff-Gabriel). Ảnh hưởng của CPTNN đến tương tác xã hội được chứng minh qua các nghiên cứu của Catts và cộng sự (2002), Brinton, Fujiki và Higbee (1998), Rice, Alexander và Hadley (1993). Về biện pháp can thiệp, các tác giả Harry (2002), Koegel (1995), Woods và Wetherby (2003), Lynch và Cooper (2016), Steven Gutstein, và Nhicolova đều nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhúng trẻ vào môi trường tự nhiên, tác động vào xúc cảm và thúc đẩy sự hợp tác giữa gia đình với nhà trường.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về giao tiếp và kỹ năng giao tiếp của trẻ em mầm non được thực hiện bởi Nguyễn Ánh Tuyết, Lê Xuân Hồng, Nguyễn Xuân Thức, Hoàng Thị Phương, Ngô Công Hoàn, Đặng Thành Hưng, Trần Trọng Thủy, Đào Thị Oanh. Các nghiên cứu về trẻ có nhu cầu đặc biệt phần lớn tập trung vào trẻ tự kỷ, khiếm thính hoặc khuyết tật trí tuệ (Đinh Nguyễn Trang Thu, Nguyễn Thị Hoàng Yến). Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu: KNGT bằng lời nói của nhóm trẻ 5-6 tuổi CPTNN khởi phát (không kèm khuyết tật thực thể) chưa được khảo sát có hệ thống; thiếu vắng bộ tiêu chí đánh giá KNGT bằng lời nói theo các pha giao tiếp và hệ thống biện pháp giáo dục được kiểm chứng qua thực nghiệm sư phạm trong điều kiện lớp mầm non hòa nhập tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng bốn cách tiếp cận lý thuyết nền tảng:

1. Tiếp cận hệ thống (cấu trúc - hệ thống): Xem KNGT bằng lời nói là một hệ thống phức hợp gồm nhiều thành tố có mối liên hệ chặt chẽ; quá trình giáo dục KNGT là một chỉnh thể gồm mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức và các yếu tố ảnh hưởng.
2. Tiếp cận hoạt động: Dựa trên quan điểm tâm lý học khẳng định tâm lý, ý thức hình thành và biểu hiện qua hoạt động. KNGT bằng lời nói của trẻ được hình thành, củng cố thông qua các hoạt động vui chơi, trải nghiệm và giao tiếp thực tế.
3. Tiếp cận cá biệt hóa: Xuất phát từ tính đa dạng về nguyên nhân, mức độ chậm và đặc điểm tâm sinh lý của từng trẻ để xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân phù hợp, hài hòa với môi trường lớp học chung.
4. Thuyết tương tác xã hội và "Vùng phát triển gần" (L. Vygotsky): Khẳng định ngôn ngữ hình thành qua giao lưu xã hội. Luận án áp dụng kỹ thuật "giàn giáo" (scaffolding), trong đó giáo viên giữ vai trò hỗ trợ và rút dần sự trợ giúp khi trẻ đã làm chủ kỹ năng; kết hợp thuyết nhu cầu của A. Maslow với nguyên tắc "3 không" (không đáp ứng trước yêu cầu, không đáp ứng tức thì, không đáp ứng quá liều) nhằm tạo tình huống buộc trẻ phải sử dụng lời nói; cùng thuyết hành vi (Locke) trong việc làm mẫu và củng cố hành vi.

Khái niệm công cụ cốt lõi: Chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ 5-6 tuổi trong luận án được xác định là tình trạng mức độ phát triển ngôn ngữ chậm hơn mốc lứa tuổi ít nhất 01 năm theo các tiêu chí điển hình về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp; biểu hiện qua khả năng tiếp nhận và biểu đạt, gây khó khăn cho giao tiếp hằng ngày; trẻ không có khuyết tật về thính giác, thị giác, trí tuệ hay vận động.

Khung đánh giá KNGT bằng lời nói do tác giả xây dựng gồm 5 nhóm với 26 kỹ năng (tiêu chí) thành phần:

Nhóm kỹ năng	Số lượng tiêu chí	Nội dung cốt lõi của các tiêu chí
A. Kỹ năng định hướng giao tiếp	04	Xác định vị trí giao tiếp; bắt chuyện, làm quen; gây thiện cảm; sử dụng phương tiện, cách thức phù hợp.
B. Kỹ năng nghe hiểu lời nói	07	Nhận biết âm thanh/sự vật qua lời tả; nghe hiểu và trả lời; truyền đạt lại thông tin 4-5 sự kiện; phân nhóm âm thanh/tranh ảnh; thực hiện chỉ dẫn 2-3 hành động; trả lời câu hỏi và kể lại chuyện đã nghe; nhận biết sắc thái biểu cảm phi ngôn ngữ.
C. Kỹ năng biểu đạt	07	Nói về tranh/mô tả ký hiệu; miêu tả bạn thân; kể lại sự việc/câu chuyện mạch lạc; chủ động trò chuyện theo chủ đề; sử dụng từ loại và câu đầy đủ cấu trúc; dùng nét mặt/cử chỉ bổ trợ hoặc hỏi lại khi không hiểu; điều chỉnh giọng nói và dùng lời nói văn hóa.
D. Kỹ năng tương tác	04	Nhìn vào mắt đối tác; luân phiên lượt lời; phản ứng nhanh với lời nói của người lớn; chủ động tương tác theo các chủ đề.
E. Kỹ năng duy trì và kết thúc	04	Khởi xướng cuộc trò chuyện mới; duy trì nguồn thông tin; chờ đến lượt (không ngắt lời); sử dụng lời nói/hành động kết thúc giao tiếp phù hợp.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu gồm:

• Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: Phân tích, tổng hợp, phân loại và hệ thống hóa tài liệu.
• Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra bằng phiếu hỏi (24 giáo viên mầm non, 34 cha mẹ trẻ); phỏng vấn sâu cán bộ quản lý, giáo viên và chuyên viên Phòng Giáo dục Mầm non thuộc Sở GD&ĐT Nghệ An; quan sát hành vi giao tiếp của trẻ; sử dụng bảng kiểm (checklist) 26 tiêu chí; nghiên cứu sản phẩm hoạt động (kế hoạch giáo dục cá nhân, giáo án, nhật ký theo dõi); thực nghiệm sư phạm (nghiên cứu 02 trường hợp điển hình trong 4 tháng).
• Nhóm phương pháp bổ trợ: Thống kê toán học xử lý dữ liệu qua phần mềm SPSS 22.0 (tần số, tỷ lệ phần trăm, phân tích hồi quy tuyến tính đơn và hồi quy tuyến tính bội); phương pháp chuyên gia.

Quy mô khảo sát và thực nghiệm	Số lượng khách thể	Địa bàn triển khai
Trẻ 5-6 tuổi được sàng lọc ban đầu	360 trẻ	4 trường mầm non tại TP. Vinh, Nghệ An
Trẻ xác định có biểu hiện CPTNN	34 trẻ	4 trường mầm non tại TP. Vinh, Nghệ An
Giáo viên mầm non tham gia khảo sát	24 giáo viên	Các lớp mẫu giáo lớn thuộc địa bàn nghiên cứu
Cha mẹ trẻ CPTNN tham gia khảo sát	34 phụ huynh	Gia đình trẻ CPTNN tại TP. Vinh, Nghệ An
Khách thể thực nghiệm sư phạm (nghiên cứu điển hình)	02 trẻ (K.L và T.Đ)	Trường mầm non trên địa bàn TP. Vinh (4 tháng can thiệp)

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận về giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ

Chương 1 xây dựng hệ thống lý luận chuyên biệt cho đề tài. Tác giả phân tích các đặc điểm ngôn ngữ của trẻ 5-6 tuổi CPTNN trên ba bình diện: ngữ âm (phát âm sai phụ âm đầu, phụ âm cuối, nói ngọng, nói thiếu trôi chảy, có tính đến đặc trưng phương ngữ Nghệ Tĩnh không phân biệt dấu ngã và dấu nặng); từ vựng (vốn từ nghèo nàn, hạn chế về từ loại, chậm hiểu nghĩa của từ và ngữ cảnh); ngữ pháp (câu ngắn, câu cụt, đảo trật tự từ, thiếu kết từ, gặp khó khăn khi dùng câu phức).

Về mặt kỹ năng, chương này mô tả chi tiết biểu hiện của trẻ CPTNN ở 5 nhóm kỹ năng: định hướng thụ động; nghe hời hợt, không duy trì chú ý, khó nắm bắt thông tin phức tạp; biểu đạt rời rạc, thiếu ngữ điệu, hạn chế dùng phương tiện phi ngôn ngữ hỗ trợ; tương tác thiếu luân phiên lượt lời, ngại nhìn thẳng; duy trì và kết thúc hội thoại kém, dễ bỏ cuộc hoặc mè nheo khi không đạt ý muốn. Luận án phân tích các nhóm phương pháp giáo dục (phương pháp dùng lời nói, trực quan, thực hành trải nghiệm), vai trò của việc xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân (KHGDCN), và xác định hai nhóm yếu tố ảnh hưởng: yếu tố chủ quan (nhận thức, thể chất, nhu cầu của trẻ) và yếu tố khách quan (môi trường ngôn ngữ gia đình, năng lực sư phạm của giáo viên, cơ sở vật chất nhà trường).

Chương 2: Thực trạng kỹ năng giao tiếp và giáo dục kỹ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ

Chương 2 trình bày kết quả khảo sát thực trạng tại 4 trường mầm non ở thành phố Vinh. Từ mẫu sàng lọc 360 trẻ 5-6 tuổi, tác giả xác định 34 trẻ CPTNN (chiếm 9,44%, phù hợp với phổ 5-10% của các tài liệu quốc tế). Khảo sát đánh giá mức độ thực hiện 26 KNGT của 34 trẻ qua quan sát và lấy ý kiến của 24 giáo viên trực tiếp giảng dạy cùng 34 cha mẹ trẻ.

Kết quả định lượng cho thấy:

• Mức độ thực hiện các KNGT bằng lời nói của trẻ CPTNN tập trung chủ yếu ở mức 1 (rất hạn chế/chưa thực hiện được) và mức 2 (thực hiện ở mức thấp/cần hỗ trợ nhiều); tỷ lệ trẻ đạt mức 4 và mức 5 rất thấp. Trong đó, nhóm kỹ năng nghe hiểu và biểu đạt gặp nhiều rào cản nhất; kỹ năng duy trì hội thoại và luân phiên lượt lời của hầu hết trẻ chưa đạt yêu cầu của độ tuổi.
• Đánh giá thực trạng giáo dục của giáo viên và phụ huynh: Giáo viên chủ yếu áp dụng các hình thức dạy học toàn lớp, thiếu thời gian và lúng túng khi thiết kế hoạt động cá biệt hóa cho trẻ CPTNN. Sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường còn thiếu tính đồng bộ; cha mẹ có xu hướng làm thay, nói thay hoặc quá nuông chiều khiến trẻ triệt tiêu nhu cầu giao tiếp bằng lời nói.
• Phân tích hồi quy bằng SPSS 22.0: Tác giả sử dụng phép hồi quy tuyến tính đơn và hồi quy tuyến tính bội để xác định mức độ tác động của các yếu tố đến KNGT tổng hợp của trẻ. Kết quả hồi quy khẳng định môi trường giao tiếp tại lớp học, phương pháp tổ chức hoạt động của giáo viên và sự phối hợp giáo dục từ phía gia đình là các biến số có ảnh hưởng thuận chiều và có ý nghĩa thống kê đối với sự tiến bộ KNGT của trẻ CPTNN.

Chương 3: Biện pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ

Trên cơ sở 4 nguyên tắc (tính mục đích, tính phát triển, tính cá biệt hóa, tính tích cực tự giác của trẻ), tác giả đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp:

Nhóm biện pháp	Nội dung và kỹ thuật thực hiện cụ thể
Nhóm 1: Thiết kế môi trường giao tiếp, kích thích nhu cầu và tạo cơ hội trải nghiệm	Sắp xếp góc chơi giàu tính tương tác; tạo tình huống kích thích nhu cầu nói; áp dụng nguyên tắc "3 không" (không đáp ứng trước, không đáp ứng ngay, không đáp ứng quá mức) để buộc trẻ phải dùng lời nói bày tỏ mong muốn; tạo cơ hội cho trẻ trải nghiệm giao tiếp với bạn và người lớn trong sinh hoạt hằng ngày.
Nhóm 2: Thực hành, rèn luyện KNGT bằng lời nói cho trẻ	Rèn luyện kỹ năng nghe hiểu qua trò chơi thính giác, làm theo chỉ dẫn; rèn luyện kỹ năng biểu đạt qua xem tranh kể chuyện, miêu tả đồ vật; tập luyện các kỹ năng thành phần trong pha giao tiếp (chào hỏi, bắt chuyện, luân phiên lượt lời, lắng nghe, kết thúc cuộc hội thoại).
Nhóm 3: Hỗ trợ cá nhân trẻ tăng cường chất lượng lời nói	Can thiệp phát âm theo đặc điểm phương ngữ Nghệ Tĩnh; sửa lỗi dùng từ và câu; mở rộng vốn từ qua hình ảnh trực quan; áp dụng kỹ thuật "giàn giáo" để nâng đỡ trẻ từ câu đơn cụt lên câu đầy đủ thành phần chủ - vị.
Nhóm 4: Bồi dưỡng nâng cao năng lực cho giáo viên mầm non	Tập huấn kiến thức nhận diện trẻ CPTNN; hướng dẫn kỹ năng lập kế hoạch giáo dục cá nhân; kỹ thuật điều chỉnh ngữ điệu, tốc độ nói khi tương tác với trẻ; phương pháp tư vấn, kết nối phối hợp với cha mẹ trẻ.

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành theo phương pháp nghiên cứu điển hình trên 02 trẻ (K.L và T.Đ) trong thời gian 4 tháng tại trường mầm non. Tác giả đánh giá đầu vào, lập kế hoạch can thiệp cá nhân, áp dụng tích hợp 4 nhóm biện pháp và đo lường sự thay đổi qua bảng kiểm 26 tiêu chí. Kết quả sau 4 tháng cho thấy cả 2 trẻ đều có sự chuyển biến rõ rệt: điểm số ở các nhóm kỹ năng định hướng, nghe hiểu, biểu đạt và tương tác đều tăng; trẻ K.L giảm nói ngọng, tự tin nhìn vào mắt đối tác và nói được câu phức ngắn; trẻ T.Đ chủ động hơn trong việc khởi xướng hội thoại và biết luân phiên lượt lời trong trò chơi với bạn.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN khởi phát trong bối cảnh giáo dục mầm non Việt Nam.
• Xác lập khái niệm công cụ về trẻ 5-6 tuổi CPTNN, phân định rõ ràng với các dạng khuyết tật thực thể khác; xây dựng khung lý thuyết gồm 5 nhóm KNGT với 26 tiêu chí đánh giá cụ thể theo tiến trình pha giao tiếp.
• Vận dụng thành công thuyết tương tác xã hội (Vygotsky), thuyết nhu cầu (Maslow) và nguyên tắc cá biệt hóa vào quy trình giáo dục ngôn ngữ cho trẻ mầm non.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện, định lượng về mức độ KNGT bằng lời nói của trẻ 5-6 tuổi CPTNN tại thành phố Vinh (Nghệ An) thông qua xử lý thống kê bằng SPSS 22.0.
• Xây dựng bảng kiểm 26 tiêu chí có độ tin cậy để sàng lọc, nhận diện và đánh giá mức độ tiến bộ KNGT của trẻ CPTNN.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp giáo dục mang tính khả thi, đã được kiểm nghiệm hiệu quả qua nghiên cứu điển hình trên 02 trường hợp.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu phục vụ tập huấn chuyên môn cho giáo viên, cán bộ quản lý mầm non, làm tài liệu tham khảo cho giảng viên, sinh viên ngành Giáo dục Mầm non và Giáo dục Đặc biệt.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

• Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, các Sở/Phòng GD&ĐT: Cần bổ sung tài liệu hướng dẫn giáo dục hòa nhập cho trẻ có khó khăn về ngôn ngữ; đưa nội dung phát hiện và can thiệp trẻ CPTNN vào chương trình bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên mầm non.
• Đối với các trường mầm non: Tạo điều kiện cơ sở vật chất, giảm sĩ số lớp có trẻ CPTNN; khuyến khích giáo viên xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục cá nhân.
• Đối với giáo viên và gia đình: Tăng cường phối hợp hai chiều; cha mẹ cần kiên trì, tránh bao bọc hoặc giao phó hoàn toàn việc phát triển ngôn ngữ của trẻ cho thiết bị điện tử.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Về phạm vi địa bàn và mẫu khảo sát: Dữ liệu thực trạng mới được thu thập tại 4 trường mầm non trên địa bàn thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An (với 34 trẻ CPTNN, 24 giáo viên và 34 phụ huynh), chưa phản ánh toàn diện các vùng miền khác nhau trên cả nước.
• Về phương ngữ: Nghiên cứu thực hiện tại vùng phương ngữ Nghệ Tĩnh nên chấp nhận việc không phân biệt thanh ngã và thanh nặng, chưa bao quát được các lỗi ngữ âm ở các vùng phương ngữ Bắc Bộ hoặc Nam Bộ.
• Về quy mô thực nghiệm: Quá trình thực nghiệm sư phạm kiểm chứng biện pháp mới dừng lại ở thiết kế nghiên cứu trường hợp điển hình trên 02 trẻ trong thời gian 4 tháng, chưa thực hiện thực nghiệm diện rộng có nhóm đối chứng quy mô lớn.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo sát thực trạng và thực nghiệm hệ thống biện pháp trên các mẫu nghiên cứu quy mô lớn hơn tại nhiều tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng phương ngữ khác nhau.
• Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế chuyển tiếp và sự thích ứng của trẻ CPTNN khi bước từ môi trường mầm non vào lớp 1 trường tiểu học.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Sử dụng khung lý luận, cấu trúc 5 nhóm kỹ năng và 26 tiêu chí KNGT để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về giáo dục đặc biệt, tâm lý học lứa tuổi và phương pháp giáo dục mầm non.
• Giáo viên mầm non trực tiếp đứng lớp: Sử dụng trực tiếp bảng kiểm 26 tiêu chí để sàng lọc trẻ có nguy cơ CPTNN; vận dụng 4 nhóm biện pháp sư phạm, đặc biệt là nguyên tắc "3 không" và kỹ thuật giàn giáo để thiết kế các hoạt động học tập, góc chơi hòa nhập.
• Cha mẹ có con chậm phát triển ngôn ngữ: Nắm bắt các phương pháp tương tác tại gia đình, điều chỉnh thói quen giao tiếp, tránh nói thay hoặc giải quyết nhanh mọi đòi hỏi của trẻ.
• Cán bộ quản lý giáo dục: Sử dụng nội dung luận án làm cơ sở biên soạn tài liệu tập huấn chuyên đề về chăm sóc, giáo dục trẻ có nhu cầu giáo dục đặc biệt tại các cơ sở giáo dục mầm non.

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ trong luận án được xác định theo những tiêu chuẩn nào? Trẻ 5-6 tuổi CPTNN trong luận án được xác định là những trẻ có mức độ phát triển ngôn ngữ chậm hơn so với chuẩn lứa tuổi ít nhất 01 năm theo các tiêu chí điển hình về ngữ âm, từ vựng và ngữ pháp. Sự chậm trễ này thể hiện qua cả tiếp nhận và biểu đạt, gây trở ngại cho hoạt động giao tiếp hằng ngày. Tiêu chí bắt buộc là trẻ có cơ quan phát âm bình thường, không mắc các dạng khuyết tật nghe, nhìn, vận động, thiểu năng trí tuệ hay rối loạn phổ tự kỷ.

2. Bảng kiểm đánh giá KNGT của luận án gồm những nhóm kỹ năng nào và cấu trúc ra sao? Bảng kiểm gồm 26 tiêu chí cụ thể được phân bổ trong 5 nhóm kỹ năng tương ứng với các pha giao tiếp: (1) Nhóm kỹ năng định hướng giao tiếp gồm 4 tiêu chí; (2) Nhóm kỹ năng nghe hiểu lời nói gồm 7 tiêu chí; (3) Nhóm kỹ năng biểu đạt gồm 7 tiêu chí; (4) Nhóm kỹ năng tương tác gồm 4 tiêu chí; (5) Nhóm kỹ năng duy trì và kết thúc giao tiếp gồm 4 tiêu chí.

3. Mẫu khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm của luận án có quy mô như thế nào? Tác giả sàng lọc ban đầu từ 360 trẻ 5-6 tuổi tại 4 trường mầm non ở thành phố Vinh (tỉnh Nghệ An) để xác định 34 trẻ có biểu hiện CPTNN (tỷ lệ 9,44%). Khảo sát thực trạng được thực hiện trên 34 trẻ này cùng 24 giáo viên dạy trực tiếp và 34 phụ huynh. Phần thực nghiệm sư phạm được tiến hành theo phương thức nghiên cứu điển hình trên 02 trường hợp trẻ CPTNN (K.L và T.Đ) trong thời gian 4 tháng.

4. Bốn nhóm biện pháp giáo dục KNGT được luận án đề xuất là gì? Bốn nhóm biện pháp bao gồm: (1) Thiết kế môi trường giao tiếp, kích thích nhu cầu và tạo cơ hội cho trẻ trải nghiệm giao tiếp bằng lời nói; (2) Thực hành, rèn luyện KNGT bằng lời nói cho trẻ qua các hoạt động và tình huống cụ thể; (3) Hỗ trợ cá nhân trẻ tăng cường chất lượng lời nói (sửa phát âm, ngữ pháp, mở rộng vốn từ); (4) Bồi dưỡng nâng cao năng lực cho giáo viên mầm non về nhận diện, lập kế hoạch cá nhân và phối hợp với phụ huynh.

5. Luận án vận dụng nguyên tắc "3 không" như thế nào để kích thích nhu cầu giao tiếp của trẻ? Xuất phát từ thuyết nhu cầu của A. Maslow, tác giả đề xuất nguyên tắc "3 không": không đáp ứng trước yêu cầu, không đáp ứng tức thì, và không đáp ứng quá liều đối với những đòi hỏi của trẻ. Người lớn không làm thay hoặc đoán ý để phục vụ ngay khi trẻ chỉ tay hay ra dấu, mà chủ động trì hoãn hợp lý nhằm tạo ra tình huống ức chế tích cực, buộc trẻ phải huy động phương tiện ngôn ngữ lời nói để thể hiện nhu cầu của bản thân.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Quỳnh Anh đã giải quyết vấn đề giáo dục KNGT bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi CPTNN thông qua việc xây dựng khung lý luận 26 tiêu chí và khảo sát định lượng thực trạng tại địa bàn thành phố Vinh, Nghệ An. Công trình đã đề xuất và kiểm chứng tính khả thi của hệ thống 4 nhóm biện pháp sư phạm thông qua nghiên cứu điển hình trên 02 trường hợp trẻ trong 4 tháng can thiệp. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và nguồn ngữ liệu thực tiễn phục vụ công tác giảng dạy hòa nhập ở bậc mầm non, bồi dưỡng chuyên môn cho giáo viên và hướng dẫn phụ huynh hỗ trợ trẻ CPTNN chuẩn bị bước vào lớp 1.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, luận án gồm 03 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ Chƣơng 2: Thực trạng kỹ năng giao tiếp và giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ Chƣơng 3: Biện pháp giáo dục kỹ năng giao tiếp bằng lời nói cho trẻ 5-6 tuổi chậm phát triển ngôn ngữ 8 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC KỸ NĂNG GIAO TIẾP BẰNG LỜI NÓI CHO TRẺ 5-6 TUỔI CHẬM PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.1 Nghiên cứu về chậm phát triển ngôn ngữ của trẻ mầm non 1.1 Quan niệm chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ em CPTNN ở trẻ em đƣợc quan niệm khác nhau do cách tiếp cận nghiên cứu khác nhau, nhƣng có thể nhận ra một số điểm chung là: trẻ CPTNN là trẻ bị chậm khoảng 2 độ lệch chuẩn (SD) dƣới trung bình theo độ tuổi về các dấu hiệu ngôn ngữ điển hình: tiếp nhận ngôn ngữ (từ ngữ, lời nói và các biểu cảm), biểu đạt ngôn ngữ; CPTNN có dạng thứ phát (kèm theo những khó khăn ho c khuyết tật nhƣ tự kỷ, khiếm thính, chậm phát triển trí tuệ…) và khởi phát (không kèm theo khó khăn nêu trên). [118] và Whitehurst GJ, Fischel JE. [132], cho rằng sự chậm trễ ngôn ngữ xảy ra khi ngôn ngữ của trẻ phát triển chậm hơn so với những đứa trẻ khác cùng tuổi theo các mốc phát triển điển hình.

Ví dụ, một đứa trẻ có thể 4 tuổi, nhƣng hiểu và / ho c sử dụng ngôn ngữ điển hình của một đứa trẻ chỉ có thể 2,5 tuổi. Trẻ có thể có sự phát triển chậm về hiểu ngôn ngữ (tiếp nhận ngôn ngữ) ho c chậm phát triển sử dụng ngôn ngữ (ngôn ngữ biểu cảm). Sự CPTNN có thể là khởi phát ho c thứ phát. Khi sự CPTNN khởi phát là chính, sẽ không kèm theo khó khăn khác.

Còn CPTNN thứ phát thì thƣờng là hệ quả của những khó khăn ho c khuyết tật khác nhƣ: tự kỷ, khiếm thính, chậm phát triển trí tuệ. Theo điều tra của Đại học Chăm sóc y tế Michigan, Mỹ, tỷ lệ trẻ CPTNN và lời nói chiếm từ 5 - 10% trong số trẻ trong cùng độ tuổi [134]. Phân loại quốc tế về bệnh ICD-10 (Tổ chức Y tế Thế giới 1992) trẻ CPTNN có mức độ phát triển chậm hơn có 2 độ lệch chuẩn (SD) dƣới trung bình, với các kỹ 9 năng nói ít nhất 11 độ lệch bên dƣới các biện pháp của chức năng nhận thức phi ngôn ngữ. Trong Hƣớng dẫn chẩn đoán và thống kê các rối loạn thần kinh DSM-V (Hiệp hội Tâm thần Mỹ năm 2012) đề xuất ngoài chức năng lệch chuẩn về nhận thức bằng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ còn thêm yếu tố độ lệch chuẩn có ảnh hƣởng đến thành tích học tập ho c nghề nghiệp, hay với sự tƣơng tác xã hội.

Những trẻ CPTNN thƣờng rơi vào những trẻ có chỉ số IQ 1 độ lệch chuẩn (khoảng 85 ho c cao hơn) hay thƣờng gọi là chậm phát triển ranh giới.2 Các biểu hiện của trẻ chậm phát triển ngôn ngữ ở trẻ em Theo Lowry, ngƣời có nhiều năm làm việc tại Trung tâm Writer và Hanen, Mỹ [108], CPTNN đƣợc biểu hiện qua việc: hiểu ngôn ngữ, biểu đạt ngôn ngữ qua các câu, và rối loạn trong ngữ pháp. Nghiên cứu của Anderson N.H, (2006), trong “Rối loạn giao tiếp” [81] đã chỉ ra các biểu hiện là chậm tiếp nhận và chậm biểu đạt bằng lời nói; ho c khi trẻ học ngôn ngữ thứ 2 sau ngôn ngữ mẹ đẻ bị chệch khỏi mẫu ngôn ngữ điển hình cùng độ tuổi, khả năng ngữ âm, từ vựng và các biểu cảm kém. Theo Trung tâm Thính học, Lời nói, Ngôn ngữ và học tập, Mỹ [87] CPTNN đƣợc biểu hiện bằng các yếu tố sau đây: - Hạn chế trong khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ. Các kỹ năng bao gồm làm theo các hƣớng dẫn đơn giản, trả lời tên của trẻ khi đƣợc gọi, chỉ vào hình ảnh khi đƣợc đ t tên và xác định các bộ phận cơ thể và quần áo.

- Khả năng tiếp nhận từ ngữ rất hạn chế. Số lƣợng từ vựng mới đƣợc đứa trẻ tiếp nhận trở thành vốn từ riêng của mình sau mỗi thời gian hạn định, có thể là tháng, quý ho c năm ngay cả khi không đƣợc dạy trực tiếp. - Khả năng sử dụng cử chỉ điệu bộ hạn hẹp. Tất cả trẻ em ban đầu sử dụng cử chỉ nhƣng thƣờng vƣợt xa chúng khi chúng phát triển ngôn ngữ.

Trẻ em có thể sử dụng cử chỉ thay lời nói để truyền đạt ý định của chúng. Các cử chỉ có thể bao gồm chỉ vào đối tƣợng khi cần yêu cầu, chỉ vào ngƣời khác, vẫy tay chào và tạm biệt. - Độ rõ ràng của lời nói. Ngay cả trẻ nhỏ cũng có thể truyền đạt một thông điệp, kể một câu chuyện và mô tả các sự kiện ho c hình ảnh bằng lời nói.

- Khó khăn trong một số vấn đề về học tập hoặc hành vi có liên quan đến ngôn ngữ ở nhà trƣờng. - Sử dụng GT bằng ngôn ngữ cử chỉ và GT bằng lời nói với ngƣời khác trong 10 sinh hoạt, học tập, trong các trò chơi xã hội với bạn, cũng nhƣ sự quan tâm của chúng đối với bạn và ngƣời lớn khác, đ c biệt là sử dụng GT bằng mắt.3 Nghiên cứu về nguyên nhân của hiện tượng CPTNN Có nhiều nguyên nhân gây ra hiện tƣợng CPTNN, tuy nhiên các nguyên nhân cơ bản đƣợc chỉ ra qua các nghiên cứu đó là do yếu tố bẩm sinh- di truyền; các yếu tố về thể chất- sinh lý, thần kinh tạo ra những khó khăn ho c bệnh tật cản trở sự PTNN bình thƣờng; và môi trƣờng tƣơng tác xã hội không đáp ứng đƣợc nhu cầu PTNN. Các nghiên cứu của Capone & McGregor (2004), Roberts & Price (2003), Cablandrella & Wilcox (2000), Rosetti 1996, Burchinal & Neebe (2002), McCaythren, Were & Yoder (1996), Wetherby, Yonclas & Bryan (1989), trong “Rối loạn giao tiếp” của Anderson N.B & Shames (2006) [81] chỉ ra rằng, nguyên nhân của CPTNN của trẻ là không đáp ứng đƣợc nhu cầu PTNN trong các giai đoạn tiền ngôn ngữ nói. Đó là tƣơng tác ngôn ngữ nói thấp, nghèo vốn từ, tƣơng tác hạn chế, sai lệch về phát âm và các cử chỉ thông thƣờng trong giao tiếp, và thiếu kết nối, các kỹ năng xã hội đối với những trẻ có đ c điểm phát triển khác nhau trong từng giai đoạn.

Các nghiên cứu của Rockville, Md. (2006) trong “Sàng lọc chậm ngôn ngữ và lời nói ở trẻ mầm non” [124], và các công trình của tác giả nhƣ Leung AK, Kao CP (1999) [111] trong “Đánh giá và quản lý trẻ chậm phát triển tiếng nói”; Punner D.H (1990) “Kỹ năng giao tiếp” [121], Rae Pica (1999) [122] trong “Tiến tới và học thông qua chương trình - hoạt động và trò chơi tạo sự vui vẻ” đã nêu đƣợc một số đ c điểm và nguyên nhân gây ra CPTNN ở trẻ nhƣ sau: - Yếu tố di truyền có liên quan đến CPTNN: Tiểu sử gia đình của những trẻ CPTNN: 30% trẻ CPTNN có bố/mẹ CPTNN. Có khoảng 3% đến 10% trẻ CPTNN trong tổng dân số nói chung [121], [122]. - Một số tác động về bệnh lí cũng có thể ảnh hƣởng đến sự CPTNN nhƣ bệnh viêm tai giữa, cân n ng tăng chậm, nhƣng vẫn không có đủ bằng chứng chứng minh chúng là những yếu tố chính gây ra rối loạn PTNN đ c hiệu.

Ngoài ra, cũng có những yếu tố liên quan đến gen di truyền trong gia đình. Bên cạnh đó là cả yếu tố môi trƣờng cũng có tác động lớn tới việc CPTNN ở trẻ. - Chấn thƣơng não do bệnh não do thiếu oxy - thiếu máu cục bộ (HIE) ảnh hƣởng đến các kết nối trong não dẫn đến chậm phát triển khả năng nói và ngôn ngữ và các m t phát triển khác [92]. 11 - Ở trẻ trƣớc tuổi đến trƣờng, trong số các rối loạn phát triển nhận thức, các bệnh lý về ngôn ngữ nói chiếm tỷ lệ tƣơng đối lớn từ 2% đến 12%.

Có thể là các bệnh lý về ngôn ngữ nói với các rối loạn phát triển phân ly (ho c rối loạn đ c hiệu, ho c chứng khó đọc, viết) và các rối loạn thứ phát (nhƣ trong một hoàn cảnh nhất định, đó là rối loạn cảm xúc thần kinh có nguồn gốc trƣớc, trong và sau sinh, ho c từ các dạng chậm phát triển ho c thiếu hụt cảm giác). Nghiên cứu của Gina Conti-Ramsden & Kevin Durkin (2012) trong “Phát triển và đánh giá ngôn ngữ trẻ mầm non” [101], đã chỉ ra rằng ở trẻ CPTNN có mật độ chất xám và trắng trong cấu trúc bán cầu não trái ít hơn ở trẻ em có ngôn ngữ điển hình và ngƣời lớn. Từ những nghiên cứu nguyên nhân gây ra CPTNN ở trẻ, các tác giả cũng chỉ ra các biểu hiện và ảnh hƣởng của nó tới sự phát triển nói chung và phát triển khả năng GT nói riêng.4 Nghiên cứu về đánh giá mức độ chậm phát triển ngôn ngữ của trẻ Việc đánh giá mức độ CPTNN ở trẻ em nói tiếng Anh đã đƣợc một số tác giả nghiên cứu. đã đƣa ra nhận định: mức độ CPTNN phụ thuộc vào quá trình, các điều kiện ảnh hƣởng đến PTNN, các lĩnh vực ngôn ngữ nhƣ tiếp nhận, và ngôn ngữ biểu đạt từ nhiều góc độ khác nhau nhƣ môi trƣờng tƣơng tác và tần suất GT độ chuẩn của âm thanh tiếng nói, ngƣời tƣơng tác trong quá trình GT,… nhƣ bố thƣờng giao tiếp với con kém hơn mẹ.

Để đánh giá các mốc PTNN, trên cơ sở đó xác định mức độ CPTNN và lời nói của trẻ nói tiếng Anh, hiện tại có thể thống kê khoảng 100 loại công cụ khác nhau dành cho phụ huynh trẻ, dành cho các trung tâm, trạm y tế và trƣờng học sử dụng, hay dành cho các chuyên gia đƣợc đào tạo chuyên sâu. Gina Conti-Ramsden & Kevin Durkin [101] đã tổng hợp một số công cụ đƣợc sử dụng nhiều và đáp ứng tƣơng đối đầy đủ các tiêu chí về độ tin cậy, tính hiệu lực, hiệu quả, khả thi nhƣ: (1) British Ability Scales Third Edition (BAS3) Elliot, C.