Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Ở Cộng hòa dân chủ Đức trước đây các nhà khoa học sư phạm như: Heinz Frankiez, Ubrich Viets. đã đề xuất và áp dụng hình thức giáo dục hướng nghiệp và giáo dục nghề phổ thông cho học sinh phổ thông tại các trung tâm kỹ thuật tổng hợp, trung tâm giáo dục thường xuyên và ở các nhà máy, xí nghiệp.
Việc hướng dẫn học nghề phổ thông là do các công nhân lành nghề và các giáo viên dạy nghề ở các nhà máy, xí nghiệp ở các trung tâm kĩ thuật tổng hợp thực hiện, còn các giáo viên phổ thông chỉ tổ chức theo dõi và đón nhận những nhận xét và kết quả học nghề của từng học sinh. Ngoài ra các cơ quan Nhà nước tham gia vào việc hoạch định kế hoạch giáo dục nghề phổ thông, định hướng nghề nghiệp cho học sinh phổ thông sau khi tốt nghiệp vào các trường nghề chuyên nghiệp hoặc trường cao đẳng (CĐ), đại học (ĐH) tiếp theo phù hợp với nhu cầu đòi hỏi của công dân. Với mô hình này, việc quản lý giáo dục hướng nghiệp hầu hết được thực hiện (chủ yếu) bởi trung tâm dạy nghề hoặc bởi các nhà máy, xí nghiệp liên kết với nhà trường làm nhiệm vụ giáo dục hướng nghiệp. Nhà trường phổ thông chỉ tham gia một phần trong hệ thống quản lý trên, đó là lập kế hoạch hướng nghiệp, tổ chức ban đầu theo biên chế học sinh.
Ở Cộng hòa liên bang Đức, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học như Wolfgang Schulz lại xác định giáo dục hướng nghiệp là nhằm sáng tỏ thêm những kiến thức có liên quan được truyền thụ cho học sinh THPT, giúp cho học sinh nắm vững những kiến thức cơ bản nhất, dễ dàng phát triển, hòa nhập với cuộc sống lao động xã hội. Thông qua đó học sinh hình thành những kĩ năng lao động kĩ thuật, thể hiện quan điểm học đi đôi với hành. Việc quản lý giáo dục hướng nghiệp ở mô hình này được thực hiện toàn bộ trong phạm vi nhà trường phổ thông. 7 Mô hình giáo dục hướng nghiệp và giáo dục nghề phổ thông ở Liên Xô cũ cũng có nét tương tự với Cộng hòa liên bang Đức.
Ở đây các nhà khoa học sư phạm đã đề cập nhiều đến giáo dục hướng nghiệp cho học sinh phổ thông; PP Atutop, Batustep, H.Sararinxki áp dụng phương pháp thực hành lao động hướng nghiệp cho học sinh phổ thông tại xưởng trường, tại liên trường trong khu vực với các thiết bị máy móc sản xuất ở nhà máy. Giáo dục hướng nghiệp như trên đã liên hệ mật thiết với kiến thức trong kho tàng lý thuyết của học sinh, đồng thời hình thành những thao tác kỹ thuật, thao tác lao động nghề nghiệp, học sinh được liên hệ thực tiễn công nghiệp thông qua việc làm quen với máy móc, tạo hứng thú cho học sinh. Các nước phát triển cao như Mỹ, cũng định hướng phân luồng cho học sinh sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, trong đó đào tạo nghề chiếm 24% vào những năm 1980 - 1990, 48% học sinh vào những trường dạy nghề và tham gia vào lao động sản xuất 1995. Còn ở Nhật, số học sinh chiếm 60% qua đào tạo nghề năm 1996.
Với quan điểm trên, giáo dục hướng nghiệp cho học sinh được xem là một bộ phận của giáo dục nghề nghiệp và giáo dục nghề nghiệp gắn liền với công tác hướng nghiệp của Nhà nước. Việc giáo dục hướng nghiệp có tính chọn lọc cao, có chương trình nội dung phong phú. Nhiệm vụ quản lý giáo dục nghề phổ thông được thực hiện đồng thời với công tác quản lý khác do Nhà nước qui định. Tại Philipines giáo dục hướng nghiệp và giáo dục nghề phổ thông cũng thực hiện theo mô hình trên, song yêu cầu cao hơn về tay nghề.
Học sinh phổ thông khi tốt nghiệp phải đạt trình độ thợ bậc 1/7 đến 2/7. Nghề được học, được chú trọng gắn liền với nhu cầu của nền kinh tế xã hội, đó là: Nghề điện tử, tin học, thông tin, thương mại. Yêu cầu chất lượng chuyên môn, tổ chức học tập và việc đánh giá kết quả có cao hơn, đòi hỏi công tác giáo dục hướng nghiệp cũng cao hơn. Ở Việt Nam Chỉ thị 14/2001/CT- TTg của Thủ Tướng Chính phủ về đổi mới chương trình trình giáo dục phổ thông, đội ngũ CBQL và GV cần nâng cao hơn nữa nhận thức về 8 ý nghĩa, mục đích, nội dung và những biện pháp thực hiện giáo dục hướng nghiệp và giáo dục nghề cho học sinh trung học.
Tiếp theo Chỉ thị của Thủ Tướng Chính phủ, Chỉ thị số 33/2003/CT- BGDĐT, ngày 23 tháng 7 năm 2003 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc tăng cường giáo dục hướng nghiệp cho học sinh phổ thông đã nêu: "Các Sở Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) tăng cường chỉ đạo việc triển khai thực hiện qui chế về tổ chức và hoạt động của Trung tâm KTTH-HN, có kế hoạch bổ sung đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất cho các trung tâm hiện có để trung tâm hoàn thành nhiệm vụ hướng nghiệp, dạy nghề phổ thông và có đủ điều kiện thực hiện nội dung giáo dục nghề phổ thông trong chương trình THCS và THPT mới.[7] Trong văn bản Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ Giáo dục trung học năm học 2014 - 2015, số 4099/BGDĐT - GDTrH ngày 05 tháng 8 năm 2014, cũng xác định rõ phải: Nâng cao chất lượng giáo dục nghề phổ thông tại các trường, trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm kỹ thuật tổng hợp - hướng nghiệp; khuyến khích việc dạy nghề truyền thống của địa phương, nghề phổ thông về "Tìm hiểu kinh doanh" ở những nơi có điều kiện thuận lợi. Tiếp tục đa dạng các phương thức tư vấn, hướng nghiệp cho học sinh trung học [10]. Những vấn đề giáo dục hướng nghiệp, phân luồng ở trường THPT đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm nghiên cứu và đề cập tới ở nhiều góc độ khác nhau như: Phạm Tất Dong [15], Nguyễn Văn Hộ [17], Trần Khánh Đức [16], Hà Thế Truyền [30,31,32], Đặng Danh Ánh [1,2], Nguyễn Viết Sự [28], Nguyễn Minh Trí [29], Nguyễn Văn Lê - Hà Thế Truyền - Bùi Văn Quân [23], Nguyễn Trọng Bảo [5], Phạm Huy Thụ [33]. Nhìn chung các công trình của các tác giả đều tập chung nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động hướng nghiệp cho học sinh trung học.
Tác giả Nguyễn Trọng Bảo: "Vấn đề GDHN vừa là một vấn đề cơ bản, vừa là một vấn đề cấp bách của nhà trường phổ thông ngày nay" và để làm tốt hơn thì "GDHN phải được quán triệt trong mọi hoạt động của nhà trường. Đó không chỉ là nhiệm vụ riêng của nhà trường, của ngành giáo dục, mà là nhiệm vụ của tất cả các 9 cấp, các ngành, các cơ sở sản xuất và của toàn xã hội" [5, tr13,36]. Tác giả Phạm Huy Thụ:“Công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông yêu cầu cao về sự phù hợp nghề của con người, luôn luôn tính đến sự phát triển nhân cách và sự tiến bộ nghề nghiệp của người lao động. Tinh thần nhân đạo được quán triệt trong nội dung hướng dẫn chọn nghề, trong tư vấn nghề nghiệp…Mặt khác công tác hướng nghiệp lại phải bảo đảm quyền bình đẳng chọn nghề của mỗi trẻ em”[33, tr9].
Các tác giả Nguyễn Văn Lê - Hà Thế Truyền - Bùi Văn Quân đã khẳng định: "Hướng nghiệp là một hệ thống các biện pháp tác động của gia đình, nhà trường và xã hội, trong đó nhà trường đóng vai trò chủ đạo nhằm hướng dẫn và chuẩn bị cho thế hệ trẻ sẵn sàng đi vào lao động ở các ngành nghề tại những nơi xã hội đang cần phát triển, đồng thời lại phù hợp với hứng thú, năng lực cá nhân"[23,tr38]. Tóm lại, giáo dục hướng nghiệp, phân luồng đã trở thành vấn đề xã hội mang tính toàn cầu sâu sắc, nhưng các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục hướng nghiệp, phân luồng cho học sinh trung học ở trong nước cũng như ngoài nước còn ít, chưa đi sâu vào nghiên cứu từng vấn đề và sự phù hợp với từng đối tượng học sinh. Tuy nhiên, các công trình đó có giá trị về mặt phương pháp lý luận và cơ sở lí luận giúp ích cho việc thực hiện đề tài nghiên cứu này. Những khái niệm cơ bản liên qua đến đề tài 1.
Nghề nghiệp Theo từ điển tiếng Việt, Nghề nghiệp là:" Công việc chuyên môn làm theo sự phân công lao động của xã hội". Theo ngôn ngữ chung, nghề nghiệp được hình thành bởi hai từ ghép: nghề và nghiệp. Nghề là khái niệm về các dạng( loại, kiểu, hình thức) lao động bằng kiến thức, kỹ năng đặc trưng, người lao động có thể làm ra các loại sản phẩm tương ứng để phục vụ cho cuộc sống cá nhân và nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Nghiệp là khái niệm nói về sự nghiệp, là nền tảng của cuộc sống, đảm bảo cho sự thành đạt, hạnh phúc của mỗi cá nhân.
Nghề luôn gắn liền với nghiệp, nên được gọi là nghề nghiệp. 10 Người lao động có nghề nghiệp là người đã được đào tạo về chuyên môn, nghiệp vụ, có việc làm và làm tốt các công việc được phân công. Nghề xuất hiện từ khi xã hội có sự phân công lao động, xã hội phát triển nghề cũng luôn ở trong trạng thái biến động. Xã hội càng phát triển nhiều nghề cũ mất đi, nhiều nghề mới xuất hiện, trong xã hội hiện đại nghề nghiệp rất đa dạng, các mức độ chuyên môn sâu và tính kỹ thuật ngày càng cao.
Từ các định nghĩa trên ta có thể hiểu được: nghề nghiệp là một dạng lao động xã hội, nhờ được đào tạo người lao động có kiến thức, kỹ năng chuyên môn và thái độ tích cực với nghề, có thể tạo ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần tương ứng, nhằm đáp ứng các nhu cầu của bản thân và xã hội. Hướng Nghiệp Có nhiều lĩnh vực khoa học đề cập đến công tác hướng nghiệp. Vì vậy, để hiểu bản chất của khái niệm này, tác giả xin đề cập một số định nghĩa khác nhau: Những nhà giáo dục hiểu: Hướng nghiệp như một hệ thống tác động giúp thế hệ trẻ có cơ sở khoa học trong việc chọn nghề, hệ thống này điều chỉnh sự lựa chọn nghề của học sinh cho phù hợp với những yêu cầu của sự phân công lao động xã hội, có tính đến hứng thú và năng lực của từng cá nhân. Trong tâm lý học: Hướng nghiệp được coi như một quá trình chuẩn bị cho thế hệ trẻ sự sẵn sàng tâm lý đi vào hoạt động nghề nghiệp.
